Producenci w celu obniżenia kosztów produkcji oraz w pogoni za innowacjami sięgają do nowych technologii produkcji, co powoduje ryzyko pojawiania się na rynku coraz to nowych produktów o niebezpiecznych właściwościach. Nawet najbardziej rozważny konsument nie jest w stanie rozeznać się w potencjalnych zagrożeniach tkwiących w produktach leżących na sklepowych półkach.
foto: iStockphoto/ thinkstockphotos
Za produkt niebezpieczny może zostać uznana każda rzecz ruchoma, choćby została połączona z inną rzeczą, a także zwierzęta i energia elektryczna. Nie jest przy tym istotne, czy producent przed wprowadzeniem produktu do obrotu dokona jego przetworzenia. Wydawać by się mogło, że w takim wypadku trudno byłoby dopatrzyć się nieprawidłowości w działaniu producenta, ale wystarczy przecież, że nie zamieści on na produkcie odpowiednich informacji, by rzecz mogła spowodować powstanie zagrożenia.
Wymagany poziom bezpieczeństwa
Producent przed rozpoczęciem produkcji powinien zapoznać się z przepisami, które określają wymagania bezpieczeństwa dla poszczególnych kategorii produktów, a następnie przemyśleć kryteria doboru surowców, farb, technik zdobniczych czy nawet zasad obchodzenia się z produktem, gdyż wszystko to może wpłynąć na nabycie przez produkt niebezpiecznych właściwości.
 | » 10 biznesów zainspirowanych przez dzieci |
Przepisy prawa cywilnego wskazują, że produktem niebezpiecznym jest produkt niezapewniający bezpieczeństwa jakiego można oczekiwać uwzględniając normalne użycie produktu. Dla określenia wymaganego poziomu bezpieczeństwa dla danego produktu powinno się mieć na względzie cechy i właściwości produktu, jego skład, konstrukcję, instrukcje montażu, uruchomienia i konserwacji, a także oddziaływanie na inne produkty, jeżeli zachodzi przypuszczenie, że będzie używany łącznie z nimi. Ważny jest też wygląd produktu, sposób jego prezentacji na rynku, oznakowanie, ostrzeżenia i instrukcje dotyczące użytkowania i postępowania z produktem zużytym oraz wszelkie inne informacje dotyczące produktu, które są udzielane konsumentowi, także te zamieszczone w reklamie produktu.
Przy ocenie bezpieczeństwa produktu bierze się pod uwagę poziom oczekiwań konsumenta - potencjalnego użytkownika produktu. Producent powinien mieć na względzie ogólnie przyjęte przeznaczenie produktu, standardowe przyzwyczajenia konsumenta produktu, a także możliwe przypadki użycia niewłaściwego. I tak np. producent powinien przewidzieć, że wyprodukowany przez niego szampon do włosów może dostać się do oczu, a zatem skład takiego szamponu powinien zostać tak dobrany żeby nie stwarzał zagrożenia dla oczu potencjalnego użytkownika. Należy zwrócić uwagę, że nawet zamieszczenie ostrzeżenia na opakowaniu dziecięcej zabawki, z którego wynika, że istnieje możliwość zatrucia w razie wzięcia jej do ust będzie bezskuteczne, ponieważ branie zabawek do ust leży w naturze dzieci.
Nadzór nad bezpieczeństwem produktu wykonuje Prezes UOKiK wraz z Inspekcją Handlową. Prezes UOKIK może wydawać decyzje zakazujące stosowania praktyk naruszających interesy słabszych uczestników rynku i nakazywać wycofanie z rynku wyrobu stwarzającego zagrożenia. Do jego kompetencji należy także monitorowanie systemu nadzoru rynku i dbanie o to, by w obrocie znajdowały się wyłącznie produkty bezpieczne.
Charakter odpowiedzialności
Przesłankami odpowiedzialności cywilnej za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny są: szkoda, istnienie niebezpiecznych właściwości produktu, wytworzenie go w ramach działalności gospodarczej producenta oraz związek przyczynowy pomiędzy szkodą a niebezpiecznymi właściwościami produktu.
| »KE: najwięcej niebezpiecznych produktów trafia do UE z Chin |
Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny jest odpowiedzialnością opartą na zasadzie ryzyka. Producent wprowadzając produkt na rynek musi liczyć się z tym, że jego produkt może wyrządzić komuś krzywdę. Producent w razie powstania szkody poniesie odpowiedzialność, choćby jego działanie było niezawinione i dołożył wszelkiej staranności w badaniach nad produktem. Może się on uwolnić od odpowiedzialności jedynie poprzez wskazanie jednej z wymienionych w kodeksie cywilnym przesłanek wyłączających odpowiedzialność.
Przesłanki wyłączające odpowiedzialność
Producent może zwolnić się od odpowiedzialności jeżeli wykaże, że nie wprowadził produktu do obrotu lub, że wprowadzenie produktu do obrotu nastąpiło poza zakresem jego działalności gospodarczej, a także jeżeli wykaże, że właściwości niebezpieczne produktu ujawniły się po jego wprowadzeniu do obrotu, chyba że wynikały z przyczyny tkwiącej w produkcie. Podstawą do uwolnienia się od odpowiedzialności może być również to, że nie można było przewidzieć niebezpiecznych właściwości produktu, uwzględniając stan nauki i techniki w chwili wprowadzenia produktu do obrotu, a także to, że niebezpieczne właściwości produktu wynikały z zastosowania przepisów prawa. Producent może także wykazać, że wyłączną przyczyną szkody było działanie poszkodowanego, osoby trzeciej lub siły wyższej - nie powstanie bowiem wówczas związek przyczynowy między szkodą a wprowadzeniem produktu niebezpiecznego do obrotu lub cecha niebezpieczną produktu
Szkoda
 | » Czym jest firma i jakie są zasady jej konstruowania |
Poszkodowany może dochodzić roszczeń związanych ze szkodą w mieniu i szkodą na osobie. Odszkodowanie za szkodę w mieniu nie obejmuje uszkodzenia samego produktu, ani korzyści, jakie poszkodowany mógłby osiągnąć w związku z jego używaniem. Odszkodowanie za szkodę w mieniu nie przysługuje jeżeli szkoda ta nie przekracza równowartości 500 EURO. Choć producent co do zasady odpowiada za szkodę wyrządzoną przez produkt komukolwiek, to za szkodę w mieniu odpowiada tylko wówczas, gdy rzecz zniszczona lub uszkodzona należy do rzeczy zwykle przeznaczonych do osobistego użytku i w taki przede wszystkim sposób korzystał z niej poszkodowany.
Podmioty odpowiedzialne
Kodeks cywilny wyznaczył szeroki krąg podmiotów, które mogą odpowiadać za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny. Katalog podmiotów odpowiedzialnych za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny otwiera producent producent, pod warunkiem, że produkt był wytworzony w ramach jego działalności gospodarczej. Producent odpowiada za produkt przez siebie wytworzony także wtedy, gdy przyczyną powstałego uszczerbku była wada tkwiąca w surowcu, bądź komponencie wyprodukowanym przez kogoś innego. W takim wypadku wytwórcy surowców i komponentów odpowiadają solidarnie z producentem, chyba że wyłączną przyczyną szkody była wadliwa konstrukcja lub wskazówki producenta.
Jak producent może odpowiadać także quasi producentczyli podmiot, który umieszcza na produkcie swoją nazwę, znak towarowy lub inne oznaczenie odróżniające, podając się w ten sposób za producenta. Do grupy tych podmiotów zaliczyć możemy np. sieci handlowe, które firmują swoją marką bezimienne produkty.
Na takich samych zasadach jak quasi-producent odpowiada importer. Odpowiedzialność producenta i importera jest solidarna. Jest to korzystne dla poszkodowanego ponieważ pozwala mu na pociągnięcie do odpowiedzialności bardziej "dostępnego" dłużnika.
Odpowiadać posiłkowo może także sprzedawca. Jego odpowiedzialność jest jednak tylko posiłkowa. Sprzedawca może bowiem zwolnić się od odpowiedzialności jeżeli w terminie miesiąca od daty zawiadomienia o szkodzie wskaże poszkodowanemu osobę oraz adres producenta, quasi-producenta lub importera. W razie braku możliwości wskazania wyżej wymienionych podmiotów może zwolnić się od odpowiedzialności także przez wskazanie poprzednika w łańcuchu dystrybucji.
Przedsiębiorca, który uzyskał informację, że produkt wprowadzony przez niego na rynek nie jest bezpieczny powinien niezwłocznie powiadomić o tym Prezesa UOKiK. Niewykonanie tego obowiązku zagrożone jest karą w wysokości do 100 tys. zł. Taka kara może również zostać nałożona na producenta, który wprowadza na rynek produkty umieszczone w rejestrze produktów niebezpiecznych.
Magdalena Wojtowicz
radca prawny, wspólnik w kancelarii Wilczęga Wojtowicz
