Nowelizacja prawa ubezpieczeniowego, która weszła w życie z początkiem bieżącego roku, pociągnęła za sobą szereg nowych rozwiązań w tej dziedzinie prawa. Nowością w szczególności jest kompleksowe uregulowanie zagadnień dotyczących ubezpieczeń obowiązkowych w odrębnym akcie prawnym o randze ustawy. Mowa tu oczywiście o ustawie z dnia 22 maja 2003 roku o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (zwanej w dalszej części artykułu Ustawą o ubezpieczeniach obowiązkowych). Ten akt prawny zawiera szereg przepisów ogólnych odnoszących się do wszystkich ubezpieczeń obowiązkowych. Po raz pierwszy również w historii polskiego prawa ubezpieczeń niektóre z ubezpieczeń obowiązkowych są regulowane bezpośrednio przez ustawę. Ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych zawiera bowiem przepisy dotyczące ubezpieczeń obowiązkowych, które zostały przez ustawodawcę uznane za ubezpieczenia o najbardziej doniosłym charakterze. Są to: obowiązkowe ubezpieczenie OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, obowiązkowe ubezpieczenie OC rolników oraz obowiązkowe ubezpieczenie budynków rolniczych. W poprzednim stanie prawnym ubezpieczenia te były regulowane rozporządzeniami wydanymi przez Ministra Finansów. Od 01.01.2004 r. nowelizacja przepisów dotyczących powyższych ubezpieczeń wymaga zatem zmiany ustawy. Zmianie uległa również treść niektórych przepisów dotyczących wyżej wymienionych ubezpieczeń. Z oczywistych względów, w praktyce największe znaczenie mają nowe regulacje wprowadzone w ubezpieczeniu OC posiadaczy pojazdów mechanicznych. W szczególności - inaczej zostały unormowane kwestie związane z trwaniem umowy ubezpieczenia w przypadku, gdy własność pojazdu przechodzi na nowego nabywcę. Na tle tych nowych regulacji rodzić mogą się wątpliwości. Niektóre przepisy nowej ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych nie są bowiem do końca jasne, a praktyka nie zdążyła jeszcze wykształcić jednolitego sposobu rozstrzygania wątpliwych kwestii. Przykładem niejasności, jakie mogą pojawić się w stosowaniu ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych jest kwestia automatycznego wznowienia umowy ubezpieczenia w przypadku przejścia własności pojazdu na nowego właściciela.
Na wstępie przypomnijmy, jakie rozwiązania w przypadku zbycia pojazdu i wpływu takiej transakcji na obowiązywanie umowy ubezpieczenia zawierała poprzednia regulacja. Ubezpieczenie obowiązkowe OC posiadaczy pojazdów mechanicznych było regulowane rozporządzeniem ministra finansów z dnia 24.03.2000r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów. Zgodnie z nim, zasadą było - podobnie jak ma to miejsce w obecnym stanie prawnym - zawieranie umów ubezpieczenia na okres 12 miesięcy (§6 ust. 1 rozporządzenia). Umowa ubezpieczenia była automatycznie wznawiana, jeśli posiadacz pojazdu nie powiadomił pisemnie zakładu ubezpieczeń o jej wypowiedzeniu nie później niż na jeden dzień przed upływem dwunastomiesięcznego okresu, na który umowa ubezpieczenia OC została zawarta (§7 ust.1 rozporządzenia). Dochodziło zatem do automatycznego wznowienia umowy ubezpieczenia. Automatyczne wznowienie nie miało jednak miejsca gdy:
- nie została opłacona w całości określona w umowie składka za mijający okres 12 miesięcy (§7 ust.2) - nieopłacenie składki czy chociażby jednej z jej rat powodowało więc, że umowa nie była zawierana automatycznie na następne 12 miesięcy
- zakładowi ubezpieczeń cofnięto zezwolenie na prowadzenie działalności w zakresie obowiązkowego ubezpieczenia OC (§7 ust. 4)
Podobne reguły obowiązują i dzisiaj. Przepisy dotyczące automatycznego wznowienia oraz przypadków, kiedy do niego nie dochodzi, zawiera art. 28 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych. Należy zaznaczyć, że przepisy dotyczące automatycznego wznowienia umowy ubezpieczenia OC mają duże znaczenie w praktyce. Często bowiem zdarza się, iż ubezpieczający po prostu „przegapia” termin ekspiracji polisy. Dzięki automatycznemu wznowieniu umowy, występuje ciągłość ochrony z ubezpieczenia OC. Nie ma sytuacji (chyba, że np. nie została opłacona poprzednia składka), w której posiadacz pojazdu mechanicznego nie ma ubezpieczenia OC. Byłoby to bowiem niewskazane ze względu na interesy potencjalnych poszkodowanych. Nie ulega też wątpliwości, że jest to wygodne dla samego posiadacza pojazdu. Nie musi on bowiem pamiętać o zawarciu nowej umowy ubezpieczenia. Ciąży oczywiście na nim obowiązek zapłaty składki - jednak nawet w przypadku gdy ubezpieczający nie opłaci składki w terminie, umowa obowiązuje i istnieje odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń.
Podstawowa różnica pomiędzy poprzednio a obecnie obowiązującym stanem prawnym leży w kwestii regulacji dotyczącej trwania umowy ubezpieczenia w przypadku zbycia pojazdu. Rozporządzenie min finansów z 24.03.2000r. (§8 ust. 4) normowało to zagadnienie np.:
W razie zbycia pojazdu mechanicznego prawa i obowiązki wynikające z umowy ubezpieczenia OC przechodziły automatycznie na nowego nabywcę. Jednak taka umowa ubezpieczenia obowiązywała jedynie przez 30 dni od daty zbycia pojazdu. Po tym czasie wygasała. Mogła również ekspirować wcześniej, wygasając:
- z dniem zarejestrowania pojazdu na nowego nabywcę,
- z chwilą zawarcia przez nabywcę nowej umowy ubezpieczenia OC,
- albo z końcem okresu, na jaki umowa została zawarta (kiedy okres odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń kończył się wcześniej niż po upływie 30 dni od dnia zbycia pojazdu).
W ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych wprowadzono inną regulację powyższej materii. Otóż - w przypadku zbycia pojazdu prawa i obowiązki wynikające z umowy ubezpieczenia również przechodzą automatycznie na nowego nabywcę, jednak zasadą jest, że umowa ubezpieczenia trwa nadal do końca okresu, na który została zawarta (art. 31 ust.1 ustawy). Umowa wygaśnie zatem przeważnie dopiero po upływie okresu 12 miesięcy. Nowy nabywca pojazdu ma jednak prawo wypowiedzieć ją w ciągu 30 dni od dnia nabycia pojazdu. Dopiero w przypadku skorzystania przez nabywcę z tego uprawnienia umowa rozwiąże się po upływie 30 dni od dnia nabycia pojazdu mechanicznego. Jeśli zatem nabywca nie wypowie umowy ubezpieczenia OC, to zakończy się ona w tym dniu, w którym zakończyłaby się, gdyby pojazd nie został w ogóle sprzedany.
Pojawić się może wątpliwość, co do tego, jak ma się kwestia automatycznego wznowienia umowy ubezpieczenia w przypadku gdy miało miejsce zbycie pojazdu. Skoro bowiem umowa, niewypowiedziana przez nowego nabywcę, może trwać do końca 12-miesięcznego okresu ubezpieczenia, to czy nie powinna być także automatycznie wznowiona, jeśli opłacone zostały wszystkie składki? Rozwiązanie takie byłoby aksjologicznie uzasadnione - ustawodawca bowiem w wielu przepisach daje wyraz swojej woli ugruntowania trwałości stosunku ubezpieczenia, co ma zapobiec sytuacji, w której pojazd (a mówiąc właściwiej - jego posiadacz) nie będzie objęty ubezpieczeniem Zastanówmy się, do jakich wniosków doprowadzi nas analiza obowiązującego stanu prawnego.
Art. 33 pkt. 1 ustawy stanowi, że umowa ubezpieczenia ulega rozwiązaniu z upływem okresu, na który została zawarta. Jest to klasyczna sytuacja. Umowy z reguły zawierane są na okres 12 miesięcy i po tym okresie ekspirują. Jednak art. 28 ust. 1 ustawy reguluje wspomnianą już instytucję automatycznego wznowienia umowy. Jeśli umowa została zawarta na 12 miesięcy i nie zostanie wypowiedziana najpóźniej na 1 dzień przed upływem tego okresu oraz nie zaszedł żaden z warunków wymienionych w art. 28 ust. 2 (np. nieopłacenie składki) uważa się, że została zawarta następna umowa na kolejne 12 miesięcy. Art. 28 w sposób wyraźny określa, że zawarta zostaje nowa umowa, mająca odrębny charakter w stosunku do poprzednio obowiązującej.
Przyjrzyjmy się teraz art. 31 ust. 1 ustawy, w którym mowa jest o kwestii trwania umowy w przypadku zbycia pojazdu. Jeśli nowy właściciel nie wypowie takiej umowy to ulega ona rozwiązaniu z upływem okresu, na który zostaje zawarta (a zatem najczęściej z upływem okresu 12-miesięcznego). W omawianym przepisie zawarto zatem identyczne sformułowanie - „umowa ulega rozwiązaniu z upływem okresu, na który została zawarta”.
Rodzi się w związku z powyższym pytanie - czy w przypadku zbycia pojazdu i braku wypowiedzenia umowy przez nabywcę, jeśli umowa taka trwa do końca 12-miesięcznego okresu ubezpieczenia, to czy zastosowanie będzie miał do tego przypadku art. 28 ust. 1 ustawy, dotyczący automatycznego wznowienia? Pozornie wydawałoby się, że odpowiedź na takie pytanie jest twierdząca. Aby doszło do automatycznego wznowienia muszą bowiem zostać spełnione 3 warunki:
- okres ubezpieczenia musi wynosić 12 miesięcy
- ubezpieczający nie zawiadomił na piśmie zakładu ubezpieczeń o jej wypowiedzeniu
- nie może zajść żadna z sytuacji wymienionych w ust. 2 (np. nieopłacenie składek).
W przypadku przejścia własności pojazdu na nowego nabywcę i nie wypowiedzenia przez niego umowy ubezpieczenia, najczęściej ma miejsce sytuacja, w której omawiane 3 warunki zostają spełnione. Art. 28 ust. 2 nie zawiera bowiem zapisu, że umowa ubezpieczenia nie zostanie wznowiona w przypadku gdy w okresie ubezpieczenia miało miejsce zbycie pojazdu. Wydawać by się mogło, że w omawianej sytuacji takie automatyczne wznowienie będzie miało miejsce.
Bliższa analiza przepisów Ustawy o działalności ubezpieczeniowej skłania jednak do innego wniosku. Znaczenie będzie miał tutaj art. 29 ustawy, który określa sytuacje, w których posiadacz pojazdu mechanicznego ma obowiązek zawrzeć umowę ubezpieczenia. W sytuacjach określonych w tym przepisie zobowiązany do zawarcia umowy ubezpieczenia OC, będzie musiał podjąć kroki zmierzające do zawarcia ubezpieczenia. W praktyce będzie zatem zmuszony skontaktować się z agentem czy też bezpośrednio z zakładem ubezpieczeń, złożyć wniosek, podpisać umowę, etc. Umowa bowiem nie zawrze się sama, ex lege. Inaczej jest w przypadku automatycznego wznowienia umowy. Tu żadna aktywność ze strony posiadacza pojazdu nie jest konieczna. Zakład ubezpieczeń sam wystawi dokumenty ubezpieczenia i wezwie klienta do zapłaty składki. Art. 29 nakładający na posiadacza pojazdu mechanicznego obowiązek zawarcia umowy wymienia szereg sytuacji, jednak najbardziej typową jest sytuacja wymieniona w ust. 1 pkt. 1 - obowiązek taki powstaje najpóźniej w dniu rejestracji pojazdu. Na naszą uwagę zasługuje również w szczególności ust. 1 pkt. 7. Stanowi on, że obowiązek zawarcia nowej umowy powstaje najpóźniej w dniu ustania odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń w przypadku określonym w art. 28 ust. 3. Art. 28 ust. 3 odwołuje się zaś do art. 28 ust. 2, określającego sytuacje, w których nie dochodzi do automatycznego wznowienia umowy ubezpieczenia OC (np. nieopłacenie składki). Art. 29 ust. 1 pkt. 7 wyraźnie koresponduje zatem z art. 28 ust. 2 ustawy. Logiczne jest bowiem, że jeżeli nie dochodzi do automatycznego wznowienia umowy, posiadacz pojazdu mechanicznego musi sam postarać się o zawarcie nowej umowy - nie może bowiem dojść do sytuacji, w której nie będzie on posiadał obowiązkowego ubezpieczenia OC.
Przyjrzyjmy się teraz przepisowi, który najbardziej nas interesuje, zawiera bowiem odpowiedź na zadane pytanie. Otóż - art. 29 ust. 1 pkt. 8 stanowi, że obowiązek zawarcia nowej umowy powstaje najpóźniej w dniu rozwiązania się dotychczasowej umowy w przypadkach określonych w art. 31 ust. 1 i 4. Jak już była o tym mowa powyżej, art. 31 dotyczy przypadków zbycia pojazdu mechanicznego. W art. 31 określony jest czas trwania umowy w przypadku zbycia pojazdu - umowa rozwiązuje się albo po upływie okresu, na który została zawarta (najczęściej 12 miesięcy) albo po upływie 30 dni od dnia zbycia pojazdu (gdy nabywca ją wypowiedział). Z art. 29 ust. 1 pkt. 8 wynika zatem, że w takich przypadkach posiadacz pojazdu mechanicznego ma obowiązek zawarcia nowej umowy. Prowadzi to do wniosku, że umowa ubezpieczenia nie może zostać automatycznie wznowiona, jeśli miało miejsce zbycie pojazdu. W przeciwnym wypadku na posiadacza pojazdu mechanicznego nie zostałby bowiem nałożony obowiązek jej zawarcia. Nie musiałby on bowiem przejawiać żadnej aktywności, jeśli umowa miałaby ulec automatycznemu wznowieniu.
Omawiana kwestia ma duże znaczenie w praktyce. Niejednokrotnie zakłady ubezpieczeń, wystawiają automatycznie nowe polisy także w przypadku gdy miało miejsce w okresie ubezpieczenia zbycie pojazdu. Taka sytuacja ma miejsce w szczególności jeśli systemy informatyczne, automatycznie wznawiające umowę po 12 miesiącach, nie zostały dostosowane do nowej sytuacji prawnej. Tymczasem taka praktyka ze strony zakładów ubezpieczeń jest błędna. Posiadacz pojazdu mechanicznego może bowiem nie być zainteresowany kontynuowaniem umowy w tym zakładzie ubezpieczeń, w którym ubezpieczony był przedtem zbywca pojazdu. Słuszne będzie jego zdziwienie, kiedy po zawarciu nowej umowy z innym ubezpieczycielem, dostanie on dokument ubezpieczenia oraz wezwanie do zapłaty składki od „starego” ubezpieczyciela.
Z pewnością omawiana wątpliwość nie powstałaby gdyby nie niejasności oraz niekonsekwencje w omawianych przepisach prawa. Sytuacje tego rodzaju, ze względu na ich znaczenie w praktyce, powinny być bowiem uregulowane w sposób wyraźny. Z pewnością omawiane pytanie nie pojawiłoby się, gdyby np. art. 28 ust. 2 zawierał wyliczenie przypadków, w których nie dochodzi do automatycznego wznowienia umowy przypadek zbycia pojazdu - najlepiej przez odwołanie do art. 31 ust. 1 i ust. 4. Takie rozwiązanie byłoby analogiczne do wspomnianej już korelacji przepisów art. 28 ust. 3 (art. 28 ust.2) oraz art. 29 ust.1 pkt. 7. Konieczność wprowadzenia w wyliczeniu art. 28 ust. 2 odwołania do art. 31 podyktowana jest względami logiki i konsekwencji.
Jakub Nawracała
Autor pracuje w I Inspektoracie PZU S.A. w Poznaniu
w Zespole Obsługi Klientów Strategicznych
