Banki komercyjne w Polsce przechodzą głębokie zmiany, które wynikają z tych samych tendencji, jakie zachodzą w bankach zachodnich.
Procesy te są ukierunkowane na przyrost bazy klientów oraz zaoferowanie im kompleksowych usług finansowych o najwyższej wartości dodanej, nie tylko z zakresu tradycyjnej bankowości komercyjnej, ale i bankowości inwestycyjnej oraz rynku ubezpieczeniowego. Oferta usług finansowych pod jednym dachem powstaje coraz częściej dzięki procesom fuzji i przejęć.
Najpierw lokalne
Obserwując te procesy w bankach zachodnioeuropejskich, należy wskazać na następujące etapy zmian:
- etap bardzo ograniczonego zakresu fuzji, trwający do lat osiemdziesiątych. Instytucje finansowe w tym okresie działały na silnie regulowanych rynkach, a udział państwa w strukturze własności banków był bardzo wysoki;
- etap bardzo dynamicznego wzrostu fuzji i przejęć w ramach jednego kraju, mający miejsce we wczesnych latach dziewięćdziesiątych w mniejszych krajach europejskich, takich jak Holandia, Dania, kraje skandynawskie, Hiszpania. Ten etap sprzyjał wykreowaniu dużych banków o krajowym zasięgu;
- bardzo silny trend wzrostowy fuzji i przejęć w Europie w ciągu ostatnich pięciu lat z największym udziałem fuzji o zasięgu krajowym. Wartość transakcji, jakie miały miejsce tylko w dwóch latach – 1999 i 2000 w europejskim sektorze finansowym w obrębie danego kraju wyniosła 160 mld USD, a wartość transakcji ponadnarodowych w tym czasie wyniosła 26 mld USD.
Istnieje duże zróżnicowanie wśród państw Unii Europejskiej pod względem wielkości banków objętych tymi transakcjami. Np. w Niemczech, relacja aktywów banków objętych fuzjami do całkowitych aktywów wynosiła 5 proc., natomiast we Włoszech prawie 50 proc.
Na podstawie badań przeprowadzonych przez niemiecki Uniwersytet Witten/Herdecke na próbie 103 przedsiębiorstw, którym udało się z sukcesem zakończyć realizowane transakcje można stwierdzić, że najważniejszymi czynnikami sukcesu procesów połączeniowych są między innymi: szybka decyzja o strukturze zarządzania, wypracowanie strategii komunikacyjnej, dopasowanie struktury klientów, nowe rozwiązania w zakresie produktów i usług. Natomiast do największych zagrożeń należy zaliczyć: niewystarczające zaangażowanie pracowników, złą komunikację, nadmierną koncentrację na synergiach kosztowych zamiast na innowacjach.
Rekordowy rok
Najsilniejsza koncentracja fuzji w polskim sektorze bankowym miała miejsce w 2001 roku, kiedy to zrealizowane zostało pięć transakcji (WBK i Bank Zachodni, Bank Handlowy i Citibank, ING Polska i Bank Śląski, BIG Bank i BIG Bank GDAŃSKI, BPH i PBK)
Fuzje w polskim sektorze bankowym realizowane są w innych uwarunkowaniach niż w krajach zachodnioeuropejskich. Do najistotniejszych różnic należy zaliczyć:
– relatywnie mały udział sektora bankowego w gospodarce w porównaniu do rynków zachodnioeuropejskich. Relacja aktywów sektora bankowego do PKB w Polsce wynosi 65 proc., podczas gdy średnia w krajach Unii Europejskiej wynosi 260 proc. Odsetek dorosłej ludności korzystającej z banków wynosi w Polsce 51 proc., podczas gdy w krajach Europy Zachodniej ponad 95 proc.
– słaba pozycja innych segmentów rynku finansowego w porównaniu do sektora bankowego. Według danych GUS na 30 czerwca 2001 roku, aktywa banków komercyjnych w Polsce wynosiły 446 mld zł, podczas gdy łączne aktywa funduszy inwestycyjnych, emerytalnych oraz sektora ubezpieczeniowego 61,7 mld zł (w tym funduszy inwestycyjnych 6,9 mld złotych, otwartych funduszy emerytalnych 13,8 mld zł oraz firm ubezpieczeniowych 41 mld zł, a ubezpieczeń na życie 22 mld zł), co oznacza, że aktywa innych pośredników finansowych stanowią 14 proc. aktywów sektora bankowego;
– zaawansowany proces prywatyzacji banków z udziałem zagranicznych inwestorów strategicznych;
- dynamiczny wzrost koncentracji sektora bankowego w Polsce na skutek fuzji i przejęć. O ile na koniec 2000 roku aktywa pięciu największych banków w Polsce stanowiły 45 proc. aktywów sektora bankowego, o tyle na koniec 2001 roku wskaźnik ten wynosił około 55 proc. Pod względem wskaźników koncentracji plasujemy się na zbliżonym poziomie do porównywalnej pod względem potencjału rynku Hiszpanii (51 proc.). Ten sam wskaźnik w Niemczech kształtuje się na poziomie 19 proc., we Francji 43, w Austrii 51 proc. Z drugiej strony wskaźniki koncentracji w Polsce są niższe w porównaniu do mniejszych krajów europejskich takich jak Belgia, Dania, Holandia, Portugalia, Grecja, Szwecja, w których udział pięciu największych bankach kształtuje się w granicach 70 – 80 proc. aktywów sektora.
Przesłanki fuzji
Na sposób przeprowadzenia fuzji ma wpływ wiele czynników strategicznych. Należy do nich zaliczyć:
- strukturę własności i zasady corporate governance, charakterystyczne dla danego modelu prawnego i systemu finansowego w państwie. W polskim sektorze bankowym mamy obecnie bardzo skoncentrowaną strukturę własności, stąd o fuzjach decydują zagraniczni inwestorzy strategiczni. Co więcej inwestorzy ci nabyli pakiety strategiczne w bankach komercyjnych krajów Europy Środkowej i Wschodniej, co oznacza, że fuzje są wynikiem realizacji strategii działania banków globalnych/ponadnarodowych na rynkach tej części Europy, w tym na rynku polskim. Ma to wpływ na sposób przeprowadzenia fuzji. W Polsce pomija się etap pośredni, tzw. strategii dwóch marek, czyli prawnego działania banku dominującego i banku podporządkowanego,
- obsługiwane segmenty rynku, wpływające na możliwość uzyskania efektów jakościowych (oferta, wejście na atrakcyjne rynki); coraz częściej fuzje dotyczą instytucji działających na różnych rynkach finansowych, a w ich wyniku powstają konglomeraty finansowe. W przypadku Polski obecnie dominują fuzje banków komercyjnych o różnym geograficznie obszarze działania, jednakże banki te posiadają własne podmioty zależne, oferujące usługi z innych segmentów rynku finansowego (fundusze inwestycyjne, emerytalne, zarządzanie aktywami, usługi brokerskie i maklerskie). Stąd coraz częściej fuzja prawna banków wymaga wypracowania koncepcji integracji wszystkich podmiotów zależnych, jakie posiadają łączące się banki,
- za wysokie koszty działania na tle skali działalności lub za małą skalę działalności w stosunku do ponoszonych kosztów. W polskich bankach komercyjnych relacja tych kosztów do sumy bilansowej kształtuje się w granicach 2-4 proc., podczas gdy w bankach zagranicznych jest dwukrotnie niższa. Pełna liberalizacja przepływów kapitałowych, jaka dokona się w drugiej połowie 2002 roku, spowoduje dalszy wzrost konkurencji na rynku finansowym. W celu podniesienia konkurencyjności w warunkach gwałtownego spadku marży odsetkowej, banki polskie muszą dokonać racjonalizacji kosztów w drodze fuzji.
Uwarunkowania
Sukces odniosą tylko te banki, które nie traktują fuzji jako celu, lecz jako środek sprawnej realizacji efektywnych strategii rozwoju na zintegrowanym rynku usług finansowych. Należy wyróżnić cztery etapy procesów fuzji w ramach łączących się instytucji finansowych:
- fuzja prawna, której celem jest wybór i skuteczna realizacja najlepszej ścieżki prawnej dla przeprowadzenia połączenia banków oraz podmiotów zależnych i stowarzyszonych,
- fuzja technologiczna, której celem jest unowocześnienie i ujednolicenie platformy informatycznej, umożliwiającej wykonywanie operacji w czasie rzeczywistym oraz ujednolicenie zarządzania bankiem,
- fuzja operacyjna, której celem jest ujednolicenie oferty produktów i procedur obsługi klientów, a także wewnętrznych procedur operacyjnych i kontrolingowych,
- integracja grupy kapitałowej mająca na celu ujednolicenie zarządzania strategicznego i operacyjnego podmiotami zależnymi i stowarzyszonymi, działającymi we wszystkich segmentach rynku finansowego.
Poszczególne etapy fuzji mają określone cele i uwarunkowania. Nie muszą one być wdrażane chronologicznie, lecz mogą być realizowane równocześnie. Jeszcze przed przeprowadzeniem fuzji prawnej następuje wypracowanie całej koncepcji fuzji operacyjnej. Jednakże pełna fuzja systemowa wraz z ujednoliceniem oferty i procedur obsługi klientów wymaga wcześniejszej integracji platformy informatycznej. Im nowocześniejsze i bardziej kompatybilne są systemy informatyczne łączących się instytucji tym łatwiej i mniej kosztowo może być sfinalizowana pełna fuzja systemowa i tym szybciej uzyskuje się efekty synergii. Źródłem tych synergii są; likwidacja nakładających się placówek i jednostek organizacyjnych, integracja i centralizacja zaplecza, a także przyrost bazy klientów oraz lepiej dopasowane do rynku strategie rozwoju.
Nawet najskuteczniej przeprowadzona fuzja prawna nie przyniesie pożądanych rezultatów, jeśli połączone banki nie ukształtują spójnej kultury korporacyjnej, odpowiedniej do misji, strategii rozwoju oraz strategii konkurencyjnych dla poszczególnych segmentów rynku. Zintegrowanie technologii należy zatem do priorytetowych przesłanek i wyzwań przeprowadzanych procesów fuzji i przejęć, z uwagi na:
- uwarunkowania strategiczne – technologia warunkuje stworzenie innowacyjnej instytucji finansowej, potrafiącej efektywnie zarządzać, wdrażać strategię działania na kompatybilnych rynkach finansowych, obniżać koszty
- uwarunkowania marketingowe – od technologii uzależnione jest wdrożenie prawdziwej segmentacji klientów, dostosowanie oferty do poszczególnych segmentów, innowacyjność produktów i wdrożenie alternatywnych kanałów dystrybucji, stworzenie programów lojalnościowych oraz oferowanie kompleksowych produktów finansowych poprzez cross seling,
- uwarunkowania back office’owe – możliwość automatyzacji operacji oraz stworzenie powiązań procesów back office’owych i front office’owych, a więc realizację operacji w czasie rzeczywistym z dostępem do bazy danych o klientach poprzez odpowiednie hurtownie danych, wykorzystywanych do tworzenia programów lojalnościowych,
- sprawność zarządzania instytucją finansową (rozwiązania MIS), a także efektywne zarządzanie ryzykiem finansowym, w tym zwłaszcza kredytowym
Priorytet lojalności
Z uwagi na fakt, że sektor bankowy w Polsce jest najbardziej rozwinięty na tle innych segmentów rynku finansowego, banki mają dużą szansę odegrania wiodącej roli w systemie finansowym państwa. Podstawowym celem fuzji instytucji finansowych jest możliwość uzyskania przełomu jakościowego, który pojawia się w wyniku cross selingu i operowania na większej bazie klientów. Mimo największej koncentracji fuzji w 2001 roku, ukształtowana struktura instytucjonalna w Polsce nie ma jeszcze charakteru trwałego. Należy oczekiwać dalszych transakcji połączeniowych, na skutek fuzji wśród inwestorów strategicznych.
Ważnymi przesłankami fuzji są: możliwość uzyskania synergii kosztowych w wyniku efektywniejszego wykorzystania tych samych kanałów dystrybucji, łączenia funkcji zaplecza, efektywniejszego wykorzystania nowych technologii oraz wzrost innowacji w zakresie produktów i kanałów dystrybucji.
W coraz bardziej konkurencyjnym środowisku banki nie będą mogły się rozwijać w drodze przejmowania nowych klientów, lecz poprzez lepsze dopasowanie produktów do potrzeb obsługiwanych klientów. Co więcej, o efektywności działalności decydować będzie w coraz większym stopniu nie strategia ustalona na wzrost bazy klientów, lecz strategia budowania lojalności i tworzenia silnych związków z klientami.
Bazując na wynikach badań za granicą, można stwierdzić, że najważniejszymi zagrożeniami osiągnięcia zamierzonych efektów w procesie fuzji banków mogą być: za duża koncentracja na synergiach kosztowych zamiast na innowacjach, zbyt duża koncentracja zmian w jednym czasie, a także nadmierna koncentracja wysiłków kadry menedżerskiej na sprawach wewnętrznych, kosztem aktywnej sprzedaży i marketingu usług. Grozi to utratą klientów i obniżeniem pozycji konkurencyjnej i strategicznej na rynku.
Fuzja nie powinna być przeprowadzona ani zbyt szybko ani zbyt wolno. Każda fuzja ma właściwy dla siebie rytm, który w dużym stopniu wyznacza technologia decydująca o pełnej fuzji systemowej i o uzyskaniu zakładanych efektów synergii.
Jadwiga Zaręba
Autorka jest pracownikiem banku BPH-PBK
Źródło:
