Kontrola przestrzegania prawa pracy: Pan(i) Inspektor z wizytą

Pracodawca dobrze zorganizowany, przestrzegający norm prawnych, i nade wszystko czyniący priorytetem firmowym bezpieczeństwo i higienę pracy, nie obawia się kontroli. Najlepsi nawet jej oczekują. Państwowa Inspekcja Pracy corocznie nagradza wyróżniających się. Przystąpienie do współzawodnictwa wymaga jednak odpowiedniego przygotowania, zwłaszcza że niezbędna jest pozytywna ocena stanu warunków pracy. Konkurs "Pracodawca - organizator pracy bezpiecznej", będący swoistą promocją najlepszych praktyk w zakresie bhp, wymaga wcześniejszego zgłoszenia uczestnika. Może go dokonać zarówno organ kontrolujący (inspektor pracy) jak i organizacja pracodawców, związek zawodowy czy inne organizacje społeczne. Może to zrobić także społeczny inspektor pracy lub inspektor bhp. Szczegóły znajdują się na stronie internetowej Państwowej Inspekcji Pracy: www.pip.gov.pl.

Wróćmy jednak do tych pracodawców, którzy muszą jeszcze popracować nad stanem warunków pracy oraz realizacją wszystkich innych obowiązków wynikających z zatrudniania pracowników. To, w jaki sposób się z nich wywiązują, podlega nadzorowi i kontroli. Co prawda, z uwagi na olbrzymią ilość podmiotów zobowiązanych do właściwego organizowania procesu pracy oraz przestrzegania prawa pracy, kontrola jest - można by rzec - sporadyczna, niemniej jednak w dalszej lub bliższej przyszłości raczej nieunikniona.

Kto i kiedy?

Nadzór i kontrolę przestrzegania prawa pracy, w tym przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, sprawuje Państwowa Inspekcja Pracy. Inspektor pracy wykonujący lub nadzorujący czynności kontrolne, ma prawo przeprowadzenia kontroli wobec wszystkich podmiotów korzystających z pracy najemnej, bez względu na charakter stosunku umownego łączącego strony. Bez wątpienia jednak znacznie więcej obowiązków mają pracodawcy zatrudniający pracowników na podstawie umowy o pracę. W tym wypadku, obok konieczności zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, dochodzi jeszcze mnóstwo obowiązków rejestracyjnych, ewidencyjnych i rozliczeniowych. Wszystkie te aspekty mogą być przedmiotem kontroli upoważnionego inspektora pracy.

Czy inspektor uprzedzi pracodawcę o swoim przybyciu? Nie musi, a dość częsta praktyka (zwykle) telefonicznego uprzedzania nie jest wynikiem obowiązujących w tym zakresie unormowań. Kontrola może być przeprowadzona bez uprzedzenia, o każdej porze dnia i nocy. Przed przystąpieniem do zwyczajowych czynności, inspektor pracy jest obowiązany okazać legitymację służbową.

Przedmiot kontroli

Nadzór przestrzegania przez pracodawców prawa pracy, powierzony inspekcji pracy, wymaga nieustannego kontrolingu. Kontrola ma na celu ustalenie stanu faktycznego w zakresie przestrzegania przez podmiot kontrolowany prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy oraz udokumentowanie dokonanych ustaleń.

Wyżej wymienione obszary kontrolowane nie wyczerpują wszystkich dziedzin objętych wizytacją. Szczegółowych informacji dostarczy lektura tzw. list kontrolnych, które są opublikowane na wskazanej już stronie internetowej PIP. Formularze te, po uzupełnieniu przez inspektora wizytującego zakład pracy, stanowią dokumenty pokontrolne. Choć w założeniu nie były przeznaczone dla pracodawców, stanowią doskonałe kompendium wiedzy na temat wszystkich sfer podlegających kontroli. Państwowa Inspekcja Pracy wręcz zachęca do zapoznania się z ich treścią. Opublikowała nawet Listę kontrolną z komentarzem, która ma ułatwić pracodawcy samokontrolę. Zawiera ona te same pytania, co lista, którą dysponuje kontrolujący, dodatkowo opatrzone wskazówkami na temat sposobów eliminacji pojawiających się nieprawidłowości i zagrożeń. Warto więc sięgnąć po tę nietypową formę pomocy i to nie tylko ze względu na groźbę kontroli PIP, ale przede wszystkim w trosce o właściwe warunki oraz organizację pracy.

Wymierny efekt kontroli

Stwierdzenie naruszenia przepisów z pewnością będzie brzemienne w skutki. Po sporządzeniu protokołu, inspektor wydaje nakaz (dopuszcza się różne jego formy), który w zależności od rodzaju naruszenia przepisów będzie obligował adresata do usunięcia stwierdzonych uchybień, natychmiastowego wstrzymania prac bądź wypłaty należnego wynagrodzenia za pracę lub innego świadczenia przysługującego pracownikowi. Pozostałe nieprawidłowości wskazuje tzw. wystąpienie. Wykroczenia przeciwko prawom pracownika mogą ponadto skutkować mandatem lub wystąpieniem inspektora pracy do sądu z wnioskiem o ukaranie pracodawcy. W szczególnie uzasadnionych przypadkach, jeżeli stan bezpieczeństwa i higieny pracy zagraża życiu lub zdrowiu pracowników, a inne środki prawne, którymi może się posłużyć inspektor pracy są niewystarczające, okręgowy inspektor pracy może wydać nakaz zaprzestania działalności przez część lub nawet cały zakład pracy. Kwestie proceduralne oraz warunki na jakich może nastąpić odwołanie od nakazu inspektora, omówimy w osobnym artykule.

Nie bójmy się pytać

Kontrola i nadzór to nie jedyna rola Państwowej Inspekcji Pracy. Do jej zadań ustawowych należą także m.in.:

• uczestniczenie w przyjmowaniu do eksploatacji nowo wybudowanych lub tylko przebudowanych zakładów pracy,

• udział w badaniu okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (ciężkich, zbiorowych lub śmiertelnych),

• analizowanie ich przyczyn, ściganie wykroczeń przeciwko prawom pracownika i udział w postępowaniu w tych sprawach w charakterze oskarżyciela publicznego,

• wnoszenie powództw oraz uczestniczenie w postępowaniu przed sądem pracy w sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy,

• udzielanie porad technicznych i prawnych.

Ostatnie z wymienionych zadań jest realizowane w różnorodny sposób. Do inspekcji można pójść osobiście, zatelefonować bądź wysłać list lub e-maila. Na podawanej już wyżej stronie internetowej oraz na stronach inspektoratów okręgowych, znajduje się wiele cennych informacji. Jedne przybrały formę swego rodzaju poradnika, inne postać porad - odpowiedzi na pytania internautów, jeszcze inne tylko odsyłają do odpowiedniej literatury. Tego typu działalność jest wpisana w zakres zadań ustawowych inspekcji. Pracodawca, ale także (a może przede wszystkim) pracownik, zawsze może zwrócić się o pomoc lub poradę. Życie i zdrowie pracownika, satysfakcja z wykonywanej pracy oraz zadowolenie z jej efektów i spokój ducha pracodawcy, w przeważającej większości są uzależnione od warunków oraz organizacji pracy, a te mogą być odpowiednie tylko przy właściwej świadomości i postawie stron stosunku pracy.

Podstawa prawna:

• art. 18⁴ § 1 ustawy z dnia 26.06.1974 r. - Kodeks pracy (Dz. U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 ze zm.),

• ustawa z dnia 6.03.1981 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz. U. z 2001 r. nr 124, poz. 1362 ze zm.).

Źródło: