Obecnie kwestię ubezpieczenia OC rolników reguluje ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych w rozdziale 3 „Ubezpieczenie OC rolników”. Zgodnie z art. 822 § k.c., przez umowę ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej zakład ubezpieczeń zobowiązuje się do zapłacenia określonego w umowie odszkodowania za szkody wyrządzone osobom trzecim, względem których odpowiedzialność za szkodę ponosi ubezpieczający albo osoba, na rzecz której została zawarta umowa ubezpieczenia.
Rolnik jest obowiązany do zawarcia umowy ubezpieczenia OC rolników z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego. Obowiązek ubezpieczeniowy ciąży jedynie na rolniku indywidualnym w rozumieniu art. 2 pkt. 12 u.u.o., czyli osobie fizycznej, w której posiadaniu lub współposiadaniu jest gospodarstwo rolne, nie obejmuje więc takich podmiotów prowadzących gospodarstwo rolne jak: spółki, spółdzielnie czy inne podmioty. Należy podkreślić, że posiadanie gospodarstwa rolnego nie musi wiązać się z prawem własności, więc zobowiązanym do zawarcia umowy ubezpieczenia OC jest także dzierżawca, najemca czy użytkownik gospodarstwa rolnego.
Umowę ubezpieczenia OC rolników zawiera się na okres 12 miesięcy, a nie na okres roku kalendarzowego, jak było wcześniej. Umowa taka jest automatycznie zawierana na kolejne 12 miesięcy jeśli rolnik nie później niż na jeden dzień przed upływem okresu 12 miesięcy nie powiadomi na piśmie zakładu ubezpieczeń o jej wypowiedzeniu.. Nie jest to kontynuacja dotychczasowej umowy, a zawarcie nowej. Jednak zawarcie kolejnej umowy nie nastąpi (pomimo braku powiadomienia), jeśli:
- nie została opłacona określona w umowie składka za mijający okres 12 miesięcy lub w przypadku cofnięcia zakładowi ubezpieczeń zezwolenia na wykonywanie działalności ubezpieczeniowej w zakresie obowiązkowego ubezpieczenia OC rolników albo
- w przypadku ogłoszenia upadłości zakładu ubezpieczeń, ogłoszenia lub zarządzenia likwidacji zakładu ubezpieczeń albo oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub umorzenia postępowania upadłościowego.
Obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia OC rolników powstaje w dniu objęcia w posiadanie gospodarstwa rolnego, dotyczy to także tych sytuacji, gdy rolnik oddaje w posiadanie część swojego gospodarstwa rolnego, jeśli ta część również stanowi samodzielne gospodarstwo rolne. Przejście posiadania gospodarstwa rolnego w trakcie obowiązywania umowy ubezpieczenia OC rolników na inną osobę, wiąże się z przejściem na nowego posiadacza praw i obowiązków wynikających z umowy ubezpieczenia OC rolników przez dotychczasowego posiadacza. Taka umowa ulega rozwiązaniu z upływem 12 miesięcy na które została zawarta i nie ulega automatycznemu zawarciu na następne 12 miesięcy. Nowy posiadacz musi zawrzeć nową umowę ubezpieczenia OC rolników. Osoba, która obejmuje w posiadanie gospodarstwo rolne może jednak wypowiedzieć dotychczasową umowę ubezpieczenia przed upływem 30 dni od objęcia gospodarstwa rolnego w posiadanie. Umowa taka rozwiązuje się z upływem 30 dni następujących po objęciu gospodarstwa w posiadanie, a rolnik wypowiadający taką umowę jest zobowiązany do zawarcia nowej umowy ubezpieczenia OC rolników najpóźniej w ostatnim dniu przed rozwiązaniem się umowy już wypowiedzianej.
Obowiązek niezwłocznego zawiadomienia zakładu ubezpieczeń o zmianie w posiadaniu gospodarstwa rolnego spoczywa na rolniku dotychczas posiadającym gospodarstwo rolne. Jeśli zmiana nastąpiła wskutek śmierci tego rolnika, obowiązek zawiadomienia spoczywa na osobie obejmującej gospodarstwo rolne w posiadanie. Rolnik dotychczas posiadający gospodarstwo rolne i jego następca obejmujący gospodarstwo rolne w posiadanie ponoszą odpowiedzialność solidarną wobec zakładu ubezpieczeń za zapłatę składki ubezpieczeniowej, należnej zakładowi ubezpieczeń, za czas do końca miesiąca, w którym zawiadomiono zakład ubezpieczeń o zmianie w stanie posiadania gospodarstwa rolnego.
Z ubezpieczenia OC rolników przysługuje odszkodowanie, jeżeli rolnik, osoba pozostająca z nim we wspólnym gospodarstwie domowym lub osoba pracująca w gospodarstwie rolnym rolnika są obowiązani do odszkodowania za wyrządzoną w związku z posiadaniem przez rolnika tego gospodarstwa rolnego szkodę, której następstwem jest śmierć, uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia bądź też utrata, zniszczenie lub uszkodzenie mienia. Przepis ten wymaga nieco dłuższego komentarza. Podmiotowy zakres ubezpieczenia OC rolników obejmuje nie tylko rolników, lecz także osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym oraz osoby pracujące w gospodarstwie rolnym, niezależnie od podstawy prawnej wykonywania pracy i sposobu zawarcia umowy stanowiącej podstawę wykonywania pracy.
Należy zwrócić uwagę na ważną zmianę w stosunku do poprzedniego stanu prawnego, a mianowicie, obecne przepisy nie ograniczają odpowiedzialności do odpowiedzialności deliktowej. Ochroną ubezpieczeniową objęte są więc także szkody powstałe w następstwie niewykonania lub nienależytego wykonania mowy. Wynika to także z art. 9 ust 1 u.u.o., zgodnie z którym, umowa ubezpieczenia obowiązkowego odpowiedzialności cywilnej obejmuje odpowiedzialność cywilną podmiotu objętego obowiązkiem ubezpieczenia za szkody wyrządzone czynem niedozwolonym oraz wynikłe z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, o ile nie sprzeciwia się to ustawie lub właściwości (naturze) danego rodzaju stosunków. Przesłanką konieczną jest, aby szkoda powstała w związku z posiadaniem gospodarstwa rolnego, a rolnik lub osoba pozostająca z nim we wspólnym gospodarstwie domowym lub pracująca w gospodarstwie rolnym byli odpowiedzialni cywilnie za powstanie szkody. Jednak zawarte w art. 53 u.u.o. wyłączenia wskazują, że ustawodawca chciał objąć obowiązkowym ubezpieczeniem OC rolników głównie odpowiedzialność deliktową. Zgodnie bowiem z przytoczonym przepisem zakład ubezpieczeń nie odpowiada za szkody:
- w mieniu, wyrządzone rolnikowi przez osoby pracujące w jego gospodarstwie rolnym lub pozostające z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym albo osobom pozostającym z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym lub pracującym w jego gospodarstwie rolnym;
- spowodowane przeniesieniem chorób zakaźnych niepochodzących od zwierząt;
- w mieniu, spowodowane wadą towarów dostarczonych przez osobę objętą ubezpieczeniem albo wykonywaniem usług; jeżeli wskutek tych wad nastąpiła szkoda na osobie, zakład ubezpieczeń nie ponosi odpowiedzialności tylko wtedy, gdy osoba objęta ubezpieczeniem wiedziała o tych wadach;
- powstałe wskutek uszkodzenia, zniszczenia, utraty lub zaginięcia rzeczy wypożyczonych lub przyjętych przez osobę objętą ubezpieczeniem OC rolników do użytkowania, przechowania lub naprawy;
- polegające na utracie gotówki, biżuterii, dzieł sztuki, papierów wartościowych, wszelkiego rodzaju dokumentów oraz zbiorów filatelistycznych, numizmatycznych i innych;
- polegające na zanieczyszczeniu lub skażeniu środowiska;
- wynikłe z kar pieniężnych, grzywien sądowych i administracyjnych, a także kar lub grzywien związanych z należnościami wobec budżetu państwa.
Można jednak twierdzić, że omawiane ubezpieczenie daje rolnikowi bardzo szeroką ochronę także w zakresie jego odpowiedzialności kontraktowej (pamiętając o wspomnianych wyłączeniach), jeśli dane kontrakty są związane z posiadaniem gospodarstwa.
Wydaje się, że ubezpieczenie OC rolników z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego obejmuje także szkody wyrządzone umyślnym niewykonaniem umowy.
Dość istotną zmianą jest odejście od kryterium odpowiedzialności z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego na rzecz odpowiedzialności z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego. Myślą przewodnią takiego rozwiązania było wyłączenie z obowiązkowego ubezpieczenia OC rolników odpowiedzialności w życiu prywatnym, niezwiązanym z posiadaniem gospodarstwa rolnego. Zdaniem E. Kowalewskiego rozwiązanie takie należy ocenić jako niekorzystne, ponieważ np. osoby przez rolnika poszkodowane nie będą mieć pewności czy wyrządzona przez rolnika szkoda miała związek z posiadaniem gospodarstwa rolnego czy też nie.
Ważną regulację zawiera także art. 50 ust 2 u.u.o. zgodnie z którym z ubezpieczenia OC rolników przysługuje odszkodowanie, jeżeli i szkoda powstała w związku z ruchem pojazdów wolnobieżnych w rozumieniu przepisów prawa o ruchu drogowym, będących w posiadaniu rolników posiadających gospodarstwo rolne i użytkowanych w związku z posiadaniem tego gospodarstwa rolnego. Tak więc szkody wyrządzone w związku z ruchem takich pojazdów wolnobieżnych są objęte ubezpieczeniem OC rolników z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego.
Ubezpieczeniem OC rolników jest objęta odpowiedzialność cywilna rolnika oraz każdej osoby, która pracując w gospodarstwie rolnym w okresie trwania ochrony ubezpieczeniowej wyrządziła szkodę w związku z posiadaniem przez rolnika tego gospodarstwa rolnego. Istotne jest, aby szkoda została wyrządzona w okresie ubezpieczenia, a rolnik i inne osoby wyrządziły szkodę pracując w gospodarstwie rolnym. Dla oceny odpowiedzialności cywilnej rolnika, ubezpieczonego z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego, za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym, nie ma znaczenia okoliczność, że poszkodowany pracował w gospodarstwie rolnym - przy użyciu własnego sprzętu rolniczego - w ramach zwyczajowej pomocy sąsiedzkiej.
Odszkodowanie ustala się i wypłaca w granicach odpowiedzialności cywilnej osoby odpowiedzialnej, najwyżej jednak do ustalonej w umowie sumy gwarancyjnej. Suma gwarancyjna nie może być niższa niż równowartość w złotych:
- w przypadku szkód na osobie - 350 000 euro na każdego poszkodowanego,
- w przypadku szkód w mieniu - 200 000 euro w odniesieniu do jednego zdarzenia, którego skutki są objęte ubezpieczeniem bez względu na liczbę poszkodowanych.
Odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń rozpoczyna się z chwilą zawarcia umowy i zapłacenia składki ubezpieczeniowej lub jej pierwszej rat. Jeżeli w umowie ubezpieczenia zakład ubezpieczeń wskazał późniejszy termin płatności składki lub jej pierwszej raty, odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń rozpoczyna się z chwilą zawarcia umowy. Termin rozpoczęcia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń inny niż wskazany powyżej można określić w umowie wtedy, gdy umowę zawiera się:
- przed objęciem w posiadanie gospodarstwa rolnego;
- na okres kolejnych 12 miesięcy przed rozpoczęciem tego okresu.
Odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń wynikająca z umowy ubezpieczenia OC rolników ustaje z chwilą rozwiązania umowy, a więc: a) z upływem 12 miesięcy, na które została zawarta; b) z chwilą, kiedy użytki i grunty tracą charakter gospodarstwa rolnego; c) z dniem zmiany stanu prawnego lub faktycznego powodującego niepodleganie opodatkowaniu podatkiem rolnym albo podatkiem dochodowym od osób fizycznych z tytułu prowadzenia produkcji rolnej stanowiącej dział specjalny; d) w przypadku rozwiązania umowy ubezpieczenia w związku z przejściem posiadania gospodarstwa rolnego na inną osobę; e) z upływem 3 miesięcy od dnia ogłoszenia upadłości zakładu ubezpieczeń, z uwzględnieniem właściwych przepisów prawa upadłościowego i naprawczego.
Pomimo zgłaszanych zarzutów, biorąc pod uwagę realia należy opowiedzieć się za utrzymaniem obowiązkowych ubezpieczeń OC rolników z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego, natomiast pewne krytyczne uwagi można wysunąć w odniesieniu do obowiązkowego ubezpieczenia budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych.
Marcin Krzemiński
2. Dz. U. z 2003, Nr 124, poz. 1152, cyt. dalej jako u.u.o.
3. B. Wolińska, w: Prawo ubezpieczeń. Ustawy z komentarzem, red. S. Rogowski, s. 354.
4. B. Wolińska…, s. 356.
5. Zob. Uchwała SN z 27.04.1994 r., III CZP 57/94, OSNC 1994, nr 11, poz. 217.
6. B. Wolińska…, s. 359 - 361.
7. Termin „odpowiedzialność cywilna rolnika z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego” obejmuje więc szeroko pojętą odpowiedzialność rolnika za szkody, które są funkcjonalnie związane nie tylko z prowadzeniem produkcji rolnej, ale też tworzeniem czy odnawianiem substancji gospodarstwa. Chodzi tu bowiem o ochronę poszkodowanych oraz ochronę samych rolników przed grożącą im na skutek konieczności zapłaty odszkodowania niewypłacalnością, zob. M. Orlicki, A. Wąsiewicz, Glosa do wyroku SN z dnia 14 grudnia 1998 r., III CKN 71/98, OSP 1999, nr 11, poz. 198.
8. Wyrok SN z 12.02.12002 r. I CKN 1483/99, OSNC 2003, nr 1, poz. 9.
