Przepisy dotyczące czasu pracy kierowców konstruują odrębny od Kodeksu pracy katalog systemów czasu pracy. Oznacza to, że w stosunku do zatrudnionego na podstawie stosunku pracy kierowcy stosować można tylko któryś z systemów czasu pracy wskazanych w przepisach ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (Dz. U. z 2004 r. Nr 92, poz. 879 z późn. zm.). Co więcej, ustawa zawiera jeszcze dalszy podział systemów czasu pracy, w zależności od tego, z jakim kierowcą mamy do czynienia.
W zakresie systemów czasu pracy nie będzie nas interesować rozporządzenie (WE) Parlamentu Europejskiego i Rady Nr 561/2006 z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie harmonizacji niektórych przepisów socjalnych odnoszących się do transportu drogowego oraz zmieniające rozporządzenia Rady (EWG) nr 3821/85 i (WE) 2135/98, jak również uchylające rozporządzenie Rady (EWG) nr 3820/85 (Dz. Urz. UE L 102). Odnosi się ono przede wszystkim do czasu prowadzenia pojazdu, czas pracy uregulowany został zaś w przepisach wskazanej na wstępie ustawy.
Kierowcy zatrudnieni w transporcie drogowym i pozostali kierowcy
Przepisy ustawy różnicują w wielu miejscach sytuację kierowców „zatrudnionych w transporcie drogowym” i „pozostałych kierowców”. Nie tylko różnicuje się np. możliwe dobowe wydłużenie w określonym systemie czasu pracy, ale także do kierowców z tych dwóch grup zastosować można inne systemy czasu pracy. Istotne staje się zatem podzielenie kierowców na tych, którzy są zatrudnieni w transporcie drogowym i pozostałych kierowców.
Transport drogowy to odejmowanie i wykonywanie działalności gospodarczej w zakresie przewozu osób lub rzeczy pojazdami samochodowymi zarejestrowanymi w kraju, za które uważa się również zespoły pojazdów składające się z pojazdu samochodowego i przyczepy lub naczepy. Określenie to obejmuje również każdy przejazd drogowy wykonywany przez przedsiębiorcę pomocniczo w stosunku do jego podstawowej działalności gospodarczej, niespełniający warunków do uznania za przewóz na potrzeby własne.
Do kwalifikowania kierowcy jako kierowcy zatrudnionego w transporcie drogowym odniósł się Sąd Najwyższy w wyroku z 23 czerwca 2009 r., III PK 18/09 (LEX nr 512995): „W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu niedopuszczalności stosowania wobec kierowcy prowadzącego samochód o ładowności całkowitej poniżej 3,5 t przepisu art. 16 ustawy o czasie pracy kierowców. Według art. 16 ust. 1 ‘do kierowców zatrudnionych w transporcie drogowym może być stosowany, w szczególnie uzasadnionych przypadkach, system przerywanego czasu pracy według z góry ustalonego rozkładu, przewidującego nie więcej niż jedną przerwę w pracy w ciągu doby, trwającą nie dłużej niż 5 godzin.
W przypadku, gdy kierowca wykonuje przewozy regularne, przerwa może trwać nie dłużej niż 6 godzin, jeżeli dobowy wymiar czasu pracy nie przekracza 7 godzin’. Twierdzenie skarżącego, że tego przepisu nie stosuje się do niego, opiera się na wykładni użytego w tym przepisie zwrotu ‘transport drogowy’. Według art. 2 pkt 1 ustawy o czasie pracy kierowców, użyte w niej określenie ‘transport drogowy’ oznacza transport drogowy w rozumieniu ustawy z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (Dz. U. z 2001 r. Nr 125, poz. 1371 z późn. zm.). Zgodnie z art. 4 pkt 3 tej ustawy, użyte w niej określenie ‘transport drogowy’ oznacza krajowy transport drogowy lub międzynarodowy transport drogowy, a krajowy transport drogowy – według art. 4 pkt 1 tej ustawy – oznacza podejmowanie i wykonywanie działalności gospodarczej w zakresie przewozu osób lub rzeczy pojazdami samochodowymi zarejestrowanymi w kraju, za które uważa się również zespoły pojazdów składające się z pojazdu samochodowego i przyczepy lub naczepy, na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, przy czym jazda pojazdu, miejsce rozpoczęcia lub zakończenia podróży pojazdu oraz droga znajdują się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Skarżący wywodzi swój pogląd o niedopuszczalności stosowania wobec niego art. 16 ustawy o czasie pracy kierowców z przepisu art. 3 ust. 1 pkt 2 ustawy o transporcie drogowym, wyłączającym jej stosowanie w odniesieniu do przewozu drogowego wykonywanego pojazdami o dopuszczalnej masie całkowitej nieprzekraczającej 3,5 t w transporcie drogowym rzeczy. Zgodnie zaś z art. 4 pkt 6a tej ustawy, przewozem drogowym jest, między innymi, transport drogowy, a powód przewoził towar samochodem o masie całkowitej nieprzekraczającej 3,5 t. To wnioskowanie powoda jest nieprawidłowe.
Przedmiotem rozpoznawanej sprawy nie jest kwestia, czy do przewozów dokonywanych przez powoda stosuje się ustawę o transporcie drogowym, lecz znaczenie (zakres) użytego w art. 16 ustawy o czasie pracy kierowców pojęcia ‘transport drogowy’, będącego wyznacznikiem dopuszczalności stosowania przewidzianego w tym artykule przerywanego czasu pracy. Pojęcie ‘transport drogowy’ ustawa o czasie pracy kierowców (art. 2 pkt 1) określa przez odesłanie do ustawy o transporcie drogowym, ta zaś definiuje to pojęcie w art. 4 pkt 3 w związku z pkt 1 w oderwaniu od masy pojazdu. Oznacza to, że stosowanie wobec kierowców zatrudnionych w transporcie drogowym przerywanego czasu pracy jest niezależne od dopuszczalnej masy całkowitej kierowanych pojazdów, czyli że w tym zakresie zarzut naruszenia art. 16 ustawy o czasie pracy kierowców jest bezzasadny”.
Ważne stanowisko w tej kwestii zajął Departament Prawny GIP (pismo z 27 stycznia 2009 r., znak: GPP-417-4560-7/09/PE/RP, podaję za „Rzeczpospolitą” z 27.01.2009 r.): „Departament Prawny Głównego Inspektoratu Pracy informuje, że zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy z 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (Dz. U. z 2004 r. Nr 92, poz. 879), do kierowców zatrudnionych w transporcie drogowym mogą być stosowane rozkłady czasu pracy, w których jest dopuszczalne przedłużenie wymiaru czasu pracy do 10 godzin na dobę, a do pozostałych kierowców do 12 godzin na dobę – w ramach systemu równoważnego czasu pracy.
Z tego wynika zatem, że rozkłady czasu pracy, które przewidują możliwość przedłużenia dobowego wymiaru czasu pracy, w ramach równoważnego systemu czasu pracy, mogą być stosowane do kierowców zatrudnionych w transporcie drogowym w zakresie, w jakim ich dobowy wymiar czasu pracy nie przekroczy 10 godzin, a do innych kierowców w zakresie, jakim nie przekroczy 12 godzin na dobę. Przedłużony dobowy wymiar czasu pracy do 12 godzin znajdzie zatem zastosowanie w stosunku do kierowców wykonujących niezarobkowy przewóz drogowy – przewóz na potrzeby własne, w rozumieniu art. 4 ust. 4 ustawy z 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (Dz. U. z 2007 r. Nr 125, poz. 874).
W ocenie Departamentu w przypadku kierowców zatrudnionych w transporcie drogowym wykonujących m.in. niezarobkowy przewóz drogowy – przewóz na potrzeby własne nie mogą być stosowane rozkłady czasu pracy, które przewidują przedłużenie dobowego wymiaru czasu pracy do 12 godzin. W świetle art. 15 ustawy o czasie pracy kierowców decydujący jest bowiem rodzaj transportu prowadzonego przez firmę, a nie np. konkretnego przewozu wykonywanego przez kierowcę w danym dniu. A zatem kierowcy zatrudnieni w firmach posiadających licencję na transport drogowy powinni pracować w równoważnym czasie pracy do 10 godzin na dobę”.
Z obu wyżej przytoczonych opinii wynika, że kierowca, który jest zatrudniony w przedsiębiorstwie transportowym (inaczej: u pracodawcy prowadzącego działalność polegającą na transporcie drogowym – posiadającego licencję na transport drogowy) nie może być uznany na gruncie przepisów ustawy za „pozostałego kierowcę” w rozumieniu przepisów ustawy. „Pozostali kierowcy” to zatem kierowcy uprawnieni do kierowania pojazdem silnikowym niewykonujący przewozów drogowych w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Będą to np. kierowcy wykonujący przewozy dla organizacji charytatywnych, organów administracji publicznej.
Stosowanie Kodeksu pracy
W zakresie nieuregulowanym ustawą o czasie pracy kierowców stosujemy w odniesieniu do ich czasu pracy przepisy Kodeksu pracy. Przepisy dotyczące czasu pracy uregulowane w Kodeksie pracy stosować zatem możemy tylko w sytuacjach, w których dana kwestia nie została uregulowana w przepisach ustawy.
Ustawa o czasie pracy kierowców wskazuje na możliwość stosowania następujących systemów czasu pracy:
- podstawowego,
- równoważnego,
- przerywanego,
- zadaniowego,
- przerywanego połączonego z równoważnym.
Oznacza to, że reguluje kwestie dopuszczalnych dla kierowców systemów czasu pracy całościowo. Nie można zastosować innych systemów czasu pracy spośród wskazanych w Kodeksie pracy (np. system pracy weekendowej).
Podstawowy system czasu pracy
Praca w podstawowym systemie czasu pracy nie może trwać ponad 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy.
Musimy przy tym pamiętać, że:
- norma dobowa jest tutaj z reguły niezmienna, tzn. pracownik wykonuje pracę każdego dnia przez taką samą ilość godzin. Dopuszczalne jest jednak ustalenie czasu pracy osoby zatrudnionej w niepełnym wymiarze czasu pracy w taki sposób, by w poszczególnych dniach dobowe wymiary czasu pracy były różne,
- przeciętnie 5-dniowy tydzień pracy oznacza, iż w danym okresie rozliczeniowym praca w poszczególnych tygodniach powinna odbywać się przez średnio 5 dni, ale niekoniecznie zawsze przez 5 dni.
Tygodniowa norma czasu pracy nie ma charakteru sztywnego, co związane jest ściśle z zasadą przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy. Podstawowy system czasu pracy przewiduje zatem również możliwość nieco plastycznego podejścia do organizacji pracy pracowników i dostosowania długości pracy w tygodniu (ale już nie w poszczególnych dobach) do potrzeb pracodawcy wynikających z działalności zakładu pracy.
Łączny przeciętny tygodniowy czas pracy wraz z nadgodzinami nie może przekroczyć 48 godzin.
Tygodniowy czas pracy może być przedłużony do 60 godzin, jeżeli średni tygodniowy czas pracy nie przekroczy 48 godzin w przyjętym okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 4 miesięcy.
Równoważny czas pracy
Do kierowców zatrudnionych w transporcie drogowym mogą być stosowane rozkłady czasu pracy, w których jest dopuszczalne przedłużenie wymiaru czasu pracy do 10 godzin na dobę, a do pozostałych kierowców do 12 godzin na dobę – w ramach systemu równoważnego czasu pracy.
Równoważny czas pracy polega na możliwości wydłużania czasu pracy w pewnych dniach, przy zastosowaniu odpowiedniego skrócenia pracy w innych dniach. Wydłużenia dobowego czasu pracy muszą zostać zrekompensowane krótszą pracą w innych dniach (lub dniami wolnymi). Powinno to zostać dokonane na przestrzeni przyjętego okresu rozliczeniowego czasu pracy.
Przykład: Kierowca pracował w poniedziałek, wtorek i środę po 10 godzin, w czwartek i piątek przepracował łącznie także 10 godzin. W tygodniu zachowana została norma 40 godzin pracy. Oczywiście rekompensata nadpracowanego czasu mogła nastąpić również w innych tygodniach danego okresu rozliczeniowego czasu pracy.
Możliwości, jakie daje ten system czasu pracy, są zwłaszcza interesujące w razie wykonywania przewozów rzeczy, gdyż ustawa wskazuje, że dla kierowców wykonujących takie przewozy nie ustala się harmonogramów pracy.
Przepracowany czas jest rekompensowany tak, by w danym okresie rozliczeniowym pracownik nie przekroczył obowiązującego go wymiaru czasu pracy. Czas pracy nie może przekraczać przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym. To, co zatem w jednym dniu, tygodniu zostanie nadpracowane, musi zostać odpowiednio „oddane” pracownikowi w innych dniach, tygodniach okresu rozliczeniowego. Do tego dochodzi jeszcze możliwość skorzystania z zasady przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy.
Przykład: Przyjęto czterotygodniowy okres rozliczeniowy czasu pracy. Kierowca w pierwszych dwóch tygodniach pracował przez 6 dni po 10 godzin każdego dnia, w kolejnych dwóch tygodniach przez 4 dni po 5 godzin. Przepracował zatem 20 dni i 160 godzin, a więc przeciętnie 40 godzin na tydzień przez przeciętnie 5 dni w tygodniu.
Okres rozliczeniowy nie może być dłuższy niż 1 miesiąc. W szczególnie uzasadnionych przypadkach okres rozliczeniowy może być przedłużony, nie więcej jednak niż do 3 miesięcy. Przy pracach uzależnionych od pory roku lub warunków atmosferycznych okres rozliczeniowy może być przedłużony, nie więcej jednak niż do 4 miesięcy.
Im dłuższy okres rozliczeniowy, tym większa możliwość faktycznego dostosowania pracy do potrzeb pracodawcy.
Przerywany czas pracy
Do kierowców zatrudnionych w transporcie drogowym może być stosowany, w szczególnie uzasadnionych przypadkach, system przerywanego czasu pracy według z góry ustalonego rozkładu, przewidującego nie więcej niż jedną przerwę w pracy w ciągu doby, trwającą nie dłużej niż 5 godzin. W przypadku, gdy kierowca wykonuje przewozy regularne, przerwa może trwać nie dłużej niż 6 godzin, jeżeli dobowy wymiar czasu pracy nie przekracza 7 godzin.
System przerywanego czasu pracy może być stosowany również w przypadku wykonywania niezarobkowego przewozu drogowego – przewozu na potrzeby własne w rozumieniu ustawy z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym.
Przerwy w przerywanym czasie pracy nie wlicza się do czasu pracy pracownika. Podczas przerwy kierowca może swobodnie dysponować swoim czasem.
Przykład: Kierowca dowozi pracowników na teren budowy i po pracy odwozi ich. Powinien być do niego stosowany system przerywanego czasu pracy, gdyż w innym przypadku mielibyśmy do czynienia z ciągłymi naruszeniami liczny godzin pracy. Pracodawcy nie interesuje bowiem zaangażowanie kierowcy do jakiejkolwiek pracy poza przewozami pracowników.
W odniesieniu do osób zatrudnionych na stanowisku kierowcy przerywany czas pracy wprowadza się dużo łatwiej niż w stosunku do innych pracowników. Jest to możliwe nie tylko poprzez zapisy układu zbiorowego pracy, ale również odpowiednie zapisy w treści regulaminu pracy lub umowy o pracę.
System przerywanego czasu pracy w stosunku do kierowców wprowadzić można:
- ze szczególnie uzasadnionych powodów – jeżeli dotyczyć ma kierowców zatrudnionych w transporcie drogowym,
- w każdej sytuacji (bez konieczności spełnienia jakichkolwiek dodatkowych przesłanek) – jeżeli dotyczyć ma przewozów na potrzeby własne.
Ustawa ogranicza możliwość stosowania tego systemu czasu pracy – „pozostali kierowcy” nie mogą nim być objęci.
Za czas przerwy kierowcy przysługuje prawo do wynagrodzenia w wysokości połowy wynagrodzenia za dyżur (połowa wynagrodzenia określonego stawką godzinową lub miesięczną; jeśli taki składnik wynagrodzenia nie został wyodrębniony, przysługuje połowa z 60% wynagrodzenia).
Zadaniowy czas pracy
Do kierowców zatrudnionych w transporcie drogowym może być stosowany, w przypadkach uzasadnionych rodzajem wykonywanych przewozów lub ich szczególną organizacją, zadaniowy czas pracy, w którym zadania przewozowe ustala pracodawca w takim wymiarze, aby mogły być wykonane w ramach czasu pracy określonego w art. 11 ustawy oraz z uwzględnieniem przepisów dotyczących przerw przeznaczonych na odpoczynek i okresów odpoczynku.
System zadaniowego czasu pracy zdecydowanie wyróżnia się na tle innych systemów czasu pracy. Podstawową różnicą jest to, że nie ma tutaj ani rozkładu, ani też okresów rozliczeniowych czasu pracy. Nie ma ścisłych norm dobowych ani tygodniowych czasu pracy.
W tym systemie czasu pracy pracodawca wyznacza jedynie zadania, które kierowca ma wykonać, nie określając harmonogramu pracy. Rozkład czasu pracy kierowca wyznacza samodzielnie.
Rozkład czasu pracy w okresie wykonywania danego zadania przewozowego ustala kierowca.
Tutaj także ustawodawca zdecydował się na ograniczenie możliwości wprowadzenia tego systemu czasu pracy jedynie w stosunku do kierowców zatrudnionych w transporcie drogowym.
System równoważny z przerywanym
W uzasadnionych przypadkach w ramach systemu równoważnego czasu pracy dopuszcza się stosowanie przerywanego czasu pracy według z góry ustalonego rozkładu czasu pracy oraz z uwzględnieniem przepisów o obowiązkowym dobowym odpoczynku.
Rozkład czasu pracy powinien obejmować okres co najmniej miesiąca. Jest to wymóg, który znacznie ogranicza możliwość zastosowania takiego systemu czasu pracy. Pracodawca zobowiązany jest bowiem do przewidywania miesięcznych harmonogramów czasu pracy danego kierowcy, które będą zawierały przerwy wynikające z przerywanego czasu pracy oraz dobowe wydłużenia na przestrzeni całego tego okresu. Można przyjąć, że tego rodzaju rozwiązanie stosowane będzie tylko w firmach o stałych, regularnych, powtarzalnych przejazdach.
Marek Rotkiewicz
