Co stanie się w najbliższych latach ze SKOK-ami? Czy będą one funkcjonowały nadal, czy też zostaną "połknięte" przez banki? To pytanie nurtuje dzisiaj nie tylko tych, którzy zarządzają SKOK-ami, lecz także tych, którzy są ich klientami!
Dwa tygodnie temu na polecenie Prokuratury Okręgowej w Gorzowie Wielkopolskim zostali aresztowani prezes SKOK Wołomin Mariusz G. i jego zastępca Mateusz G. Zatrzymania miały związek ze śledztwem gorzowskiej prokuratury, która od kilkunastu miesięcy bada nieprawidłowości związane z funkcjonowaniem wołomińskiego SKOK-u. Należy on do jednego z większych SKOK-ów i ma swoje oddziały w Lubuskiem, m.in. w Gorzowie. Obaj zatrzymani, jak komunikowała prokuratura, mieli działać na szkodę firmy, którą zarządzali. To nie pierwsze tego typu działanie ze strony gorzowskiej prokuratury. W kwietniu br. aresztowano byłą wiceprezes SKOK Wołomin i jednego z pracowników, którym oprócz działania na szkodę firmy zarzucono także udział w zorganizowanej grupie przestępczej zajmującej się wyłudzaniem kredytów. W każdym razie sprawa udzielania kredytów w wołomińskim SKOK-u jest głównym wątkiem śledztwa gorzowskiej prokuratury.
Pajęczyna politycznych i kryminalnych powiązań
O tym, że w wołomińskim SKOK-u dzieje się nie najlepiej, wiadomo było od dawna. Komisja Nadzoru Finansowego (KNF), która nadzoruje działalność SKOK-ów, o wielu problemach związanych z jego funkcjonowaniem została poinformowana już w 2012 r. Kasa Krajowa SKOK-ów, która sprawuje m.in. funkcje kontrolne nad wszystkimi SKOK-ami, już wówczas wskazywała na ryzyko związane z dalszym funkcjonowaniem SKOK Wołomin.
Od dawna było też wiadome, że wokół tego SKOK-u "kręci się" bardzo podejrzane środowisko byłych wojskowych. Jednym z jego przedstawicieli był były oficer WSI Piotr P., znany opinii publicznej w Polsce z lektury Raportu z weryfikacji WSI, który to raport opisywał m.in. przestępcze mechanizmy, jakie działały pod szyldem stworzonej przez niego Fundacji "Pro Civili". Kilka miesięcy temu Piotr P. również został aresztowany. Sprawa SKOK Wołomin na pewno doskonale nadaje się do tego, aby eksponować opinii publicznej rzekome nieprawidłowości we wszystkich SKOK-ach. Jednak w dużej mierze podnoszone wobec niego zarzuty odpowiadają prawdzie. Tylko czy prokuratura nie skupi się przypadkiem na kilku źle udzielonych kredytach, zostawiając na marginesie całą pajęczynę politycznych i kryminalnych powiązań, jaką już dawno został opleciony wołomiński SKOK? Tego na razie nie wiemy.
SKOK-i jak OFE?
W każdym razie szum medialny wokół zatrzymań ludzi z wołomińskiego SKOK-u jest jedynie fragmentem szerszej kampanii propagandowej, jaka od wielu miesięcy toczy się wokół wszystkich funkcjonujących SKOK-ów. Nie ma bowiem tygodnia, aby w mediach nie pojawiły się publikacje wskazujące na nader liczne nieprawidłowości związane z ich funkcjonowaniem. Zła polityka kredytowa, niedobór kapitału własnego, wyprowadzanie zysków, brak reakcji Kasy Krajowej na nieprawidłowości w poszczególnych SKOK-ach to tylko niektóre z zarzutów formułowanych przez Komisję Nadzoru Finansowego, które skrupulatnie nagłaśniane są przez media. Przypomina to sytuację, jaką obserwowaliśmy w przypadku operacji prowadzonej nie tak dawno wobec OFE - zanim zapadły formalne decyzje, przez wiele miesięcy trwała negatywna kampania w mediach, która poważnie osłabiła wiarygodność OFE.
Krótka historia SKOK-ów
Funkcjonujące przed wojną w Polsce kasy zapomogowo-pożyczkowe zostały w 1947 r. rozwiązane, a ich majątek komunistyczne władze znacjonalizowały albo rozgrabiły. Gdy po roku 1989 zaczęliśmy budować w naszym kraju gospodarkę wolnorynkową, pojawiała się idea odbudowania kas zapomogowo-pożyczkowych. Prawdziwym animatorem tego procesu stał się były działacz gdańskiej Solidarności, a obecnie senator PiS - Grzegorz Bierecki, który w 1990 r. założył Fundację na rzecz Polskich Związków Kredytowych.
To jego wysiłki doprowadziły do tego, że na początku lat 90. uruchomiony został w Polsce projekt tworzenia kas zapomogowo-pożyczkowych. Do tego celu wykorzystano istniejący w Polsce potencjał pracowniczych kas zapomogowo-pomocowych. Realizacja tego projektu była możliwa także dzięki wsparciu Światowej Rady Unii Kredytowych (WOCCU), z którą, Bierecki nawiązał bliską współpracę.
To on w 1992 r. objął stanowisko prezesa Krajowej Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej, która zaczęła pełnić rolę organu rewizyjnego wobec wszystkich SKOK-ów. O tym, jak dynamiczny był to proces, można się przekonać, zestawiając dane liczbowe dotyczące działalności SKOK-ów w Polsce. W 1992 r. było jedynie 14 kas (wraz z oddziałami) skupiających zaledwie 14 tys. członków i aktywach w wysokości 4 277 tys. zł. Na koniec 2013 r. funkcjonowały 1 892 kasy (wraz z oddziałami) skupiające 2 660 tys. członków o łącznej wysokości aktywów sięgających 18 668 443 tys. zł. Prawie 98 proc. portfela kredytowego SKOK-ów stanowią dzisiaj należności od osób fizycznych.
Na pewno SKOK-i stały się ważnym elementem całego polskiego sektora finansowo-bankowego. Oprócz działalności depozytowo-kredytowej dzięki nim możliwe było również wsparcie wielu niezwykle cennych inicjatyw charytatywnych i prospołecznych dobrze służących lokalnym społecznościom, od którego to zadania uchylały się banki komercyjne.
Wojna trwa
Poważne problemy SKOK-ów zaczęły się w końcu 2012 r., gdy zostały one objęte państwowym nadzorem sprawowanym przez Komisje Nadzoru Finansowego. Stało się to po tym, jak po wielu "podejściach" zdołano przeforsować nową ustawę o SKOK-ach. Już samo przyjęcie takiego nadzoru nad SKOK-ami było mocno krytykowane przez ekspertów wskazujących, że wprowadzenie nadzoru KNF to efekt nacisków lobby bankowego. Już pierwsze diagnozy sytuacji w SKOK-ach, jakich dokonał KNF, nie wyglądały zbyt dobrze. Potem było tylko gorzej. Raport KNF z grudnia 2013 r. mówił już o niedoborze kapitału własnego w SKOK-ach rzędu 1,37 mld zł. Szefowie KNF zaczęli otwarcie mówić o konieczności uzdrowienia SKOK-ów, podnosząc, że 80 proc. z nich nadaje się do tego, aby objąć je działaniami naprawczymi. Pojawiły się również zarzuty wobec Kasy Krajowej, że nie reaguje na złą sytuację w wielu SKOK-ach.
Od zeszłego roku trwa już prawdziwa wojna między KNF a SKOK-ami. Z jej przejawami w ostatnich miesiącach mogliśmy zetknąć się wiele razy. I prawie zawsze medialny obraz tej wojny był przychylny jedynie dla jednej ze stron. Kulminacyjnym jej momentem był początek września br., kiedy KNF jednogłośnie odmówił zatwierdzenia prezesa Kasy Krajowej Rafała Matusiaka oraz członka jej zarządu Tomasza Bagińskiego. Miało to miejsce już po tym, jak KNF odmówiła zatwierdzenia prezesów kilkunastu SKOK-ów. Najpierw na początku sierpnia br. nie zatwierdziła prezesów SKOK: Wielkopolskiej, im. Stanisława Adamskiego, Wybrzeże, Piast oraz Powszechnej Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej.
Trzy tygodnie później KNF odmówiła również zatwierdzenia prezesów SKOK-ów w Wołominie, Jaworznie, SKOK im. Franciszka Stefczyka, im. Unii Lubelskiej, im. Zygmunta Chmielewskiego oraz prezesów SKOK-ów Jowisz i Kujawiak. Do ostrego sporu pomiędzy Komisją Krajową a KNF doszło również w związku z przejęciem SKOK im. Mikołaja Kopernika przez bank PKO BP, SKOK-u im. św. Jana z Kęt przez Alior Bank oraz przy okazji upadłości SKOK Wspólnota. Jak mogliśmy zaobserwować przy okazji aresztowania prezesów kasy z Wołomina również i w tym przypadku doszło do poważnej rozbieżności w wyjaśnieniach ze strony KNF i Komisji Krajowej. Ale jest też inny objaw prowadzonej przez KNF wobec SKOK-ów polityki nadzoru. Systematycznie rośnie liczba postępowań w sprawie wprowadzenia zarządcy komisarycznego. Toczy się ono już wobec 23 spośród wszystkich 52 SKOK-ów.
Co dalej?
Wprowadzenie nadzoru KNF nad SKOK-ami było od początku mocno krytykowane. Już we wrześniu 2008 r. negatywnie oceniał je wiceprezes WOCCU Brian Branch, który swoje zdanie wyraził na spotkaniu z przedstawicielami polskich władz. Wielu rodzimych ekspertów zwracało uwagę, że wprowadzenie nadzoru KNF nad SKOK-ami to efekt nacisku lobby bankowego, które rękami Komisji chce pozbyć się groźnego konkurenta w trudnych czasach walki o polskiego kredytobiorcę. Na pewno działania KNF wobec SKOK-ów cechuje spora determinacja, jakiej Komisji brak np. w odniesieniu do funkcjonowania wielu banków i ich polityki kredytowej.
Rodzi się pytanie, czy przypadkiem motywem głównym działania KNF zamiast uzdrowienia sytuacji w SKOK-ach nie jest jedynie stworzenie warunków do ich zakupu przez banki, które następnie mogłyby zostać dokapitalizowane ze środków Bankowego Funduszu Gwarancyjnego (BFG), na co jest, jak twierdzi wielu prezesów SKOK, przyzwolenie Komisji Europejskiej. Tego dzisiaj do końca nie wiemy! Ale nie bez znaczenia jest również kontekst polityczny związany z funkcjonowaniem SKOK-ów. Inicjator ich powstania - senator Grzegorz Bierecki - to dzisiaj wpływowy polityk PiS. SKOK-i wiele też razy wspierały inicjatywy społeczne polityków tej partii.
Na pewno ich przejecie przez banki pozbawiłoby PiS cennego finansowego wsparcia. Z kolei KNF, jeśli zechce, może łatwo wykorzystać wspieranie inicjatywy polityków PiS do wykazania "niegospodarności" w kasach. Oczywiście, że w wielu SKOK-ach istnieją uzasadnione powody do podejrzeń o złe zarządzanie. Tak na pewno było w przypadku wołomińskiej kasy.
Ale sporo też wskazuje na to, że KNF w wielu przypadkach podejmuje zbyt radykalne działania, nie czekając na efekty, jakie mogłyby przynieść działania naprawcze przeprowadzone przez Kasę Krajową. Może warto byłoby dać SKOK-om czas na dokonanie naprawy własnymi siłami, tak aby mogły one powrócić do dynamicznego rozwoju sprzed lat. SKOK-i to w końcu niezaprzeczalny dorobek wszystkich Polaków ostatniego 25-lecia. I szkoda byłoby go pochopnie zniszczyć.
dr Leszek Pietrzak
Autor jest historykiem, przez wiele lat pracował w Urzędzie Ochrony Państwa, następnie w Biurze Bezpieczeństwa Narodowego. Był również członkiem Komisji Weryfikacyjnej ds. WSI
Sprostowanie PKO BP
W związku z opublikowanym w „Gazecie Finansowej" (nr 46) 14 listopada 2014 r. artykułem „SKOK NA SKOK-I" autorstwa Leszka Pietrzaka pragniemy poinformować, iż podane w nim informacje dotyczące przejęcia przez PKO Bank Polski SKOK im. Mikołaja Kopernika są nieprawdziwe. PKO Bank Polski nie przejął SKOK im. Mikołaja Kopernika.
Bank wstępnie pozytywnie odpowiedział na komunikat KNF. Udział Banku w restrukturyzacji tej Kasy zależy od ustaleń z BFG oraz decyzji KNF.
