Gospodarcze skutki organizacji mistrzostw świata w piłce nożnej są zazwyczaj negatywne. Czy zatem Rosję czeka gospodarcza katastrofa podobna do tej, jaka nastąpiła po igrzyskach w Soczi?
Ekonomiści mówią o „syndromie wielkiej imprezy sportowej”. Boom inwestycyjny towarzyszący jej przygotowaniu sztucznie podkręca koniunkturę, ale po zakończeniu sportowych zmagań kraj pogrąża się w recesji, przygnieciony ciężarem bezproduktywnych inwestycji. Najlepszymi tego przykładami były Grecja i Portugalia (2004), ale także Ukraina (2012) oraz Rosja i Brazylia (2014).
Po zimowych igrzyskach w Soczi Rosja popadła w długotrwałą (trwającą trzy lata) i głęboką (PKB spadał w porywach o blisko 5% rocznie) recesję będącą następstwem zachodnich sankcji i gwałtownego spadku cen ropy naftowej. Po tej zapaści rosyjska gospodarka jak dotąd nie zdołała wrócić do formy. W pierwszym kwartale produkt krajowy brutto gospodarza tegorocznych mistrzostw świata w piłce nożnej skurczył się o 0,38% względem poprzedniego kwartału. W ujęciu rok do roku gospodarka Rosji w ostatnim czasie rośnie w tempie 1-2%.
Mundialowa klątwa
Jeśli historia miałaby się powtórzyć, to Rosjanie nie powinni oczekiwać poprawy sytuacji gospodarczej także w następnych kilku latach. Analizie poddałem kraje, które od roku 1974 (czyli od finalnego upadku systemu z Bretton Woods) organizowały piłkarski mundial. Od początku było widać, że organizacja tej imprezy jest pod względem ekonomicznym kiepskim pomysłem. Niemcy wpadły w recesję rok po zdobyciu trofeum na własnej ziemi (1974). Argentyńczycy powtórzyli oba te wyczyny (tj. wygranie turnieju i recesję) cztery lata później. Meksyk zorganizował imprezę w 1986 (którą pierwotnie miała gościć Kolumbia) i tego samego roku zaliczył spadek PKB o 3,8%. Mundial w Italii (1990) przyniósł Włochom kres boomu lat 80. i recesję trzy lata później.
Później bywało już lepiej. Amerykanie własnego mundialu (1994) w ogóle nie odczuli negatywnie. Podobnie jak Francuzi w 1998 (choć go wygrali) czy Koreańczycy (2002), którzy dzięki kuriozalnym decyzjom sędziów dotarli do półfinału. Trudno też winić imprezę FIFA za potężną recesję w Niemczech w 2009 roku. Także spowolnienie wzrostu gospodarki południowoafrykańskiej nastąpiło dopiero kilka lat po mundialu (2010) i raczej wynikało z bessy na rynkach surowcowych i postępującego socjalizmu niż z wysokich kosztów budowy stadionów. Za to przypadek Brazylii pozostaje ekstremalny i bezdyskusyjny. Potężna recesja, która zdruzgotała brazylijską gospodarkę w latach 2014-16, była bezpośrednim następstwem gigantycznych, przepłaconych, skorumpowanych i bezproduktywnych inwestycji na letnie igrzyska olimpijskie i piłkarski mundial.
W latach 1974-2016 średnia roczna dynamika produktu krajowego brutto całego świata wyniosła 2,9%. Ale w przypadku krajów „mundialowych” średni wzrost PKB w tym okresie wyniósł tylko 1,7%*. Różnica 1,2 punktu procentowego jest znacząca i potwierdza, że coś jest na rzeczy. Że wbrew oficjalnej propagandzie FIFA organizacja tej wielkiej sportowej imprezy per saldo przynosi krajowi więcej strat niż korzyści. Nawet gdyby nie uwzględniać fatalnego przypadku Brazylii (i całą winę zwalić na olimpiadę), to i tak „luka rozwojowa” krajów mundialowych wyniosłaby 0,9 pkt. proc. PKB.
*pod uwagę wziąłem rok organizacji mundialu oraz trzy kolejne lata
Pieniądze wyrzucone w błoto
Nie istnieją pewne szacunki kosztów organizacji tak dużej imprezy, jakim są mistrzostwa świata w piłce nożnej. Wiadomo tylko, że w zasadzie zawsze są one zdecydowanie wyższe od wstępnego kosztorysu. W kwietniu rosyjski wicepremier Arkadij Dworkowicz podliczył koszty przygotowań do Mundialu na 867 mld rubli, czyli w przeliczeniu ok. 13,8 mld dolarów. Szacunki z czerwca mówią już o kwocie 883 mld rubli, a więc już ponad 14 mld dolarów. A jeszcze jesienią rosyjskie władze twierdziły, że mundialowy budżet zamknie się w kwocie 678 mld rubli. Zatem nie zdziwię się, jeśli finalnie koszty przekroczą bilion rubli. Już teraz mówi się, że to najdroższy mundial w historii.
„Wydajemy mnóstwo pieniędzy i musimy mieć pewność, że cała ta infrastruktura głównie i przede wszystkim przyczyni się do rozwoju sportu” – powiedział prezydent Władimir Putin. „Poza inflacją nie będzie żadnych znaczących efektów ubocznych” – zapewnił z kolei wicepremier Dworkowicz. To dość odważna deklaracja. Co prawda prawie połowę pieniędzy (6,1 mld dolarów) Rosjanie wydali na budowę infrastruktury, która zapewne przysłuży się gospodarce. Lecz prawie 3,5 mld dolarów pochłonęły nowe stadiony, które w wielu przypadkach po lipcu zapewne będą świecić pustkami i przynosić straty. Zwykle trudno o lepszy przykład bezproduktywnych inwestycji.
Według oficjalnych deklaracji FIFA Puchar Świata, na którym „wyłożyła” się Brazylia (i to podwójnie, bo i gospodarczo, i sportowo!), kosztował 15 miliardów dolarów. Brazylijczycy zmarnowali 3,6 mld dolarów na budowę stadionów – czyli tylko nieco więcej niż Rosja. Dla porównania cała impreza w RPA zamknęła się w sumie ok. 4 mld dolarów. Niemcy (w 2006) opędzili się kosztem rzędu 6 mld dolarów. O miliard mniej wydali cztery lata wcześniej Koreańczycy i Japończycy. Zresztą niemiecka federacja piłkarska pochwaliła się, że przy 430 mln euro nakładów (bez uwzględnienia wydatków państwa na infrastrukturę!) i zarobiła na czysto 56,6 mln euro. Zatem gołym okiem widać, że Rosjanie, podobnie jak Brazylijczycy, grubo przeinwestowali i raczej nie ma szans, aby rosyjska gospodarka odniosła długofalowe korzyści netto z tytułu organizacji piłkarskich mistrzostw świata.
Gospodarka po rosyjsku
Choć po upadku ZSRR Rosja zerwała z gospodarką centralnie planowaną, to wciąż nie można jej nazwać krajem wolnorynkowym. Sektor prywatny pozostaje pod ścisłą kontrolą państwa, a prawo własności jest słabo chronione. W rankingu wolności gospodarczej Heritage Foundation Rosja jest sklasyfikowana dopiero na 107. miejscu za Nigerią i Tadżykistanem i tuż przed Białorusią i Chinami (dla porównania Polska plasuje się na 45. pozycji). Rosja pozostaje państwem policyjnym z ogromnym wpływem rządu i wąskiej grupy oligarchów na gospodarkę.
Rosja wciąż jest jedną z największych gospodarek świata, ale kryzys z lat 2014-16 trwale ograniczył potencjał wzrostu. Sukcesem ostatnich dwóch lat jest natomiast stłumienie inflacji i ustabilizowanie kursu rubla. Dolar kosztuje obecnie ok. 63 ruble. Czyli o 10% więcej niż rok temu, ale w szczytowych momentach rosyjskiego kryzysu w 2014 i 2015 cena „zielonego” przekraczała 70, a nawet 80 rubli.
Dzięki „ogarnięciu” spraw walutowych Bankowi Rosji udało się zbić inflację z przeszło 16% do 2,4%. Okiełznanie inflacji pozwoliło na ścięcie stóp procentowych z 17% do 7,25%, co wciąż jest poziomem stosunkowo wysokim jak na współczesne standardy i wciąż istotnie wyższym od inflacji CPI. Rosję na tle innych wielkich gospodarek świata wyróżnia niski dług publiczny, który wynosi tylko 12% PKB.
Jednakże na optymizm względem rosyjskiej gospodarki nie pozwala wskaźnik PMI dla przemysłu. W maju indeks ten po raz pierwszy od 22 miesięcy znalazł się poniżej wartości 50 punktów, rozdzielającej wzrost od spadku aktywności. W czerwcu PMI dla rosyjskiego sektora wytwórczego obniżył się z 51,3 pkt. do 49,8 pkt., sygnalizując recesję w przemyśle. Taka sytuacja dziwi tym bardziej, że rosyjska gospodarka uzależniona jest od cen ropy naftowej i gazu ziemnego i wraz ze wzrostem cen surowców energetycznych koniunktura za naszą wschodnią granicą powinna się raczej poprawiać niż pogarszać.
W ten sposób wskaźnik PMI sugeruje, że „mundialowa klątwa” znów dosięgnie gospodarza piłkarskich mistrzostw świata. Na pocieszenie Rosjanom można powiedzieć, że ich reprezentacja ma statystycznie bardzo wysoką szansę na wyjście z grupy. Do tej pory na 21 rozegranych turniejów tylko raz zdarzyło się, aby drużyna gospodarzy zakończyła rozgrywki w fazie grupowej. Była to reprezentacja RPA w 2010 roku.
