Obowiązujące przepisy regulują różne konsekwencje wystąpienia konfliktu interesów pomiędzy spółką i członkami jej zarządu. Poniżej omówione zostały najistotniejsze regulacje dotyczące takiego konfliktu zawarte w Kodeksie spółek handlowych. Artykuł przedstawia zarówno poszczególne obowiązki członków zarządu związane z wystąpieniem konfliktu interesów, jak i skutki naruszenia tych obowiązków.
Nakaz powstrzymania się od udziału w rozstrzyganiu spraw
Członkowie zarządu powinni powstrzymać się od udziału w rozstrzyganiu spraw, w których zachodzi sprzeczność interesów spółki z interesami własnymi członka zarządu lub osób mu bliskich. Przez osoby takie Kodeks spółek handlowych uznaje współmałżonka, krewnych i powinowatych do drugiego stopnia oraz osoby, z którymi członek zarządu jest powiązany osobiście. Nakaz powyższy dotyczy nie jedynie hipotetycznej sprzeczności interesów członka zarządu lub jego bliskich ze spółką, lecz sytuacji, w której sprzeczność taka jest realna. Nie można mówić o nakazie powstrzymania się od decydowania w zwykłych typowych sprawach załatwianych na bieżąco, w których interesy spółki nie mogą być narażone na niebezpieczeństwo.
Sprzeczność interesów pomiędzy członkiem zarządu a spółką, której sprawy on prowadzi, występuje zwykle w sprawach majątkowych - np. gdy ma zostać zawarta umowa, na podstawie której spółka ma nabyć określony majątek (np. samochód dostawczy), a strona tej umowy jest osobą bliską członkowi zarządu. Wówczas w interesie spółki leży, aby nabyć ten majątek za jak najniższą cenę. Członek zarządu może być natomiast zainteresowany, aby osoba mu bliska otrzymała za niego jak największą cenę. Konflikt taki nie jest również wykluczony w sprawach niemajątkowych.
Co oznacza ten nakaz?
Kodeks spółek handlowych nakazuje powstrzymać się członkom zarządu od udziału w rozstrzyganiu spraw, w których zachodzi konflikt interesów (zakazuje uczestnictwa czynnego w dokonaniu takiej czynności). Członek zarządu ma prawo żądania zaznaczenia w protokole, iż powstrzymał się on od załatwienia sprawy. Zakaz ten nie dotyczy jednak biernego uczestnictwa, np. samej obecności podczas dokonywania czynności, które mogą wpłynąć na podjęcie decyzji o zawarciu umowy w sprawie wywołującej sprzeczność interesów (przykładowo porównywanie ofert, głosowanie, udział w negocjacjach itp.). Założeniem jest jednak, że członek zarządu nie wpływa na podjęcie tych decyzji.
Skutki naruszenia
Zawarcie umowy, pomimo złamania nakazu powstrzymania się od uczestniczenia w czynnościach, w których występuje konflikt interesów członka zarządu i spółki, nie powoduje nieważności takiej czynności. Czynność taka wiąże zatem spółkę, lecz jej dokonanie stanowić może podstawę do odpowiedzialności członka zarządu za szkodę wyrządzoną spółce (takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 stycznia 2002 r., sygn. akt IV CKN 1903/00). Członek zarządu nie będzie jednak odpowiadać za doznaną przez spółkę szkodę, jeżeli umowa taka została potwierdzona przez organ kontrolny (np. radę nadzorczą) lub wcześniej uzyskano zgodę organu powołanego dla ustanowienia zarządu.
Omawiany nakaz ma charakter bezwzględnie obowiązujący i wspólnicy nie mogą go wyłączyć odpowiednim zapisem w umowie spółki.
Reprezentacja spółki w umowach i sporach
Sytuacja, która może rodzić konflikt interesów członka zarządu i interesów spółki, jest również związana ze sferą reprezentacji spółki. Ustawodawca wprowadził bowiem zakaz reprezentowania spółki przez zarząd w umowie między spółką a członkiem zarządu oraz w sporze z nim. Spółkę reprezentuje wtedy rada nadzorcza lub pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników. Dotyczy to wszelkich umów, a nie jedynie przypadku, w którym zachodzi rzeczywista sprzeczność interesów spółki z interesami osobistymi członka zarządu (zakaz ten nie dotyczy jedynie spółki jednoosobowej, której jedyny wspólnik jest zarazem jedynym członkiem zarządu).
Spółkę może reprezentować tylko rada nadzorcza bądź pełnomocnik zgromadzenia wspólników, który może być powołany zarówno gdy w spółce funkcjonuje rada nadzorcza, jak i gdy jej nie ma. Regulamin rady nadzorczej może ustalić sposób jej działania w umowach między spółką a członkiem zarządu, np. stanowiąc iż do zawarcia takich umów uprawnieni w imieniu spółki są dwaj członkowie rady nadzorczej, delegowani spośród jej członków (spółki nie może natomiast reprezentować komisja rewizyjna). Ten szczególny sposób reprezentacji dotyczy wszelkich umów zawieranych pomiędzy spółką a członkami zarządu, a więc zarówno związanych ze sprawowaną funkcją (np. umowa o pracę), jak też umów wynikających z innych stosunków prawnych (np. umowa sprzedaży).
Skutki wadliwego zawarcia przez spółkę umowy z członkiem jej zarządu
Umowy dokonane przez zarząd z naruszeniem zasad reprezentacji spółki przez radę nadzorczą lub pełnomocnika są nieważne i nie mogą być później potwierdzone poprzez uzyskanie zgody zgromadzenia wspólników lub rady nadzorczej. Zakaz reprezentacji spółki przez członków zarządu dotyczy nie tylko członka zarządu, którego dotyczy umowa, ale także pozostałych członków zarządu. Nie mogą więc oni reprezentować spółki przy zawieraniu umowy z innym członkiem zarządu.
Zakaz konkurencji
Inną regulacją mającą na celu zapobieganie skutkom konfliktu interesu członka zarządu i reprezentowanej przez niego spółki jest zakaz prowadzenia przez członka zarządu działalności konkurencyjnej. Obejmuje on podejmowanie przez członka zarządu interesów konkurencyjnych, uczestniczenie w spółce konkurencyjnej bądź w innej konkurencyjnej osobie prawnej jako członek organu (dotyczy to np. członków rady pracowniczej przedsiębiorstwa państwowego, członków rad nadzorczych spółdzielni, dyrektora przedsiębiorstwa państwowego itp.). Poza tym zakaz dotyczy również udziału w konkurencyjnej spółce kapitałowej w przypadku posiadania przez członka zarządu co najmniej 10% udziałów lub akcji tej spółki albo prawa do powołania co najmniej jednego członka zarządu. Jeżeli chodzi o uczestnictwo w spółce konkurencyjnej, to członek zarządu nie może być wspólnikiem spółki cywilnej, osobowej spółki handlowej (np. jawnej, partnerskiej, komandytowej) ani członkiem organu spółki kapitałowej (np. członkiem zarządu czy rady nadzorczej innej spółki z o.o. czy spółki akcyjnej).
Jako przykłady prowadzenia działalności konkurencyjnej można wskazać również prowadzenie konkurencyjnego przedsiębiorstwa na rachunek innej osoby, występowanie w charakterze jej pełnomocnika (prokurenta), pośrednika, doradcy. Spółka może jednak wyrazić zgodę na działalność konkurencyjną członka zarządu. Zgody udziela organ uprawniony do powołania zarządu, np. zgromadzenie wspólników, rada nadzorcza.
Podstawa prawna: art. 209-211 ustawy z dnia 15.09.2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz. U. nr 94, poz. 1037 ze zm.).
Gazeta Podatkowa Nr 235 z dnia 2006-04-10
