Rejestracja pracowniczych programów emerytalnych – pracownicze programy emerytalne podlegają obowiązkowemu wpisowi do rejestru. Odbywa się to w następujący sposób:
Pracowniczy program zakładowy – pracodawca składa do organu nadzoru wniosek o rejestrację programu zakładowego. Wniosek zawiera dane pracodawcy i podmiotu zarządzającego (nazwę, adres siedziby + adres do korespondencji, REGON). Do wniosku pracodawca dołącza: informację o umocowaniu reprezentacji pracowników do zawarcia umowy zakładowej; zaświadczenie z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o braku zalegania z opłacaniem składek na obowiązkowe ubezpieczenie społeczne, zaświadczenie z urzędu skarbowego o niezaleganiu z podatkami (oba zaświadczenia wystawione maksymalnie na 3 miesiące przed złożeniem wniosku); umowę zakładową; umowę z instytucją finansową lub statut funduszu emerytalnego (w przypadku pracowniczych funduszy emerytalnych); wzór deklaracji o przystąpieniu do pracowniczego programu emerytalnego; dokumenty potwierdzające dane osobowe pracodawcy i zarządzającego; oświadczenie pracodawcy, że do uczestnictwa w programie jest uprawniona odpowiednia (zgodna z wytycznymi ustawowymi) ilość pracowników.
Pracowniczy program międzyzakładowy – reprezentacja pracodawców składa wniosek o rejestrację programu, w którym zawarte są dane wszystkich pracodawców zakładających program. Do wniosku dołączane są: umowa międzyzakładowa, dokument opisujący sposób wyłonienia reprezentacji pracodawców i międzyzakładowej reprezentacji pracowników; dokumenty potwierdzające ich umocowanie; umowa zawarta z instytucją finansową lub statut funduszu emerytalnego (w przypadku pracowniczych programów emerytalnych); wzór deklaracji o przystąpieniu do programu. Umowa międzyzakładowa staje się zakładową w momencie zarejestrowania.
Organ nadzoru może odmówić zarejestrowania pracowniczego programu emerytalnego, jeśli: wskazał nieprawidłowości w programie, a one nie zostały usunięte w wyznaczonym terminie lub program jest niezgodny z wytycznymi ustawowymi.
Rezygnacja pracodawcy z prowadzenia PPE – jeśli pracodawca ma kłopoty finansowe, może jednostronnie zawiesić odprowadzanie składek podstawowych lub ograniczyć ich wysokość w okresie łącznie od 3 do 6 miesięcy (w ciągu kolejnych 12 miesięcy). Po upływie tego okresu istnieje możliwość zawarcia porozumienia z reprezentacją pracowników, w ramach którego wspólnie podejmą decyzję o zawieszeniu opłacania składek podstawowych lub ograniczeniu ich wysokości. Porozumienie może zostać zawarte na okres 24 miesięcy (w czasie kolejnych 48 miesięcy).
Ryzyko starości – może być rozpatrywane w wymiarze:
* ekonomicznym – starość wiąże się z ryzykiem utraty części dochodów, co skutkuje obniżeniem poziomu życia, do jakiego ubezpieczony przywykł w czasie wykonywania pracy (w skrajnym wypadku grozi mu ubóstwo),
* społecznym – brak środków finansowych może spowodować rezygnację z uczestniczenia w życiu kulturowym lub znacząco zredukować częstotliwość wychodzenia do teatru/wyjazdów na wycieczki; ponadto osoba starsza może się wstydzić swojego ubóstwa/niedołężności i stronić od kontaktów towarzyskich, w rezultacie czego może ona zostać zepchnięta na margines życia społecznego i skazana na izolację/samotne borykanie się z własnymi problemami.
W ryzyku starości można wyodrębnić dwa „podryzyka”. Pierwsze dotyczy dożycia wieku emerytalnego oraz ponadprzeciętnej długości życia po przejściu na emeryturę. Drugie – niewystarczalności środków zgromadzonych w czasie aktywności zawodowej związanej z ponadprzeciętną długością życia. Ryzykom można zapobiegać lub łagodzić ich skutki. W przypadku starości z zapobieganiem mamy do czynienia przez wprowadzenie obligatoryjnego uczestnictwa w I i II filarze ubezpieczeń emerytalnych, z łagodzeniem skutków – przez wprowadzenie możliwości dodatkowego ubezpieczenia na starość – III filar.
Rzecznik Ubezpieczonych – do jego obowiązków należy m.in. reprezentowanie interesów członków pracowniczych funduszy emerytalnych (PFE). Rozpatruje ich skargi na działalność PFE; opiniuje akty prawne i zgłasza konieczność wprowadzenia zmian w przepisach prawnych dotyczących pracowniczych funduszy emerytalnych; informuje organy nadzoru i kontroli o stwierdzonych nieprawidłowościach w działalności omawianych instytucji; prowadzi działalność edukacyjno-informacyjną na temat pracowniczych funduszy emerytalnych.
S
Składka dodatkowa (w pracowniczych programach emerytalnych) – chęć jej opłacania i wysokość (maksymalny limit wynosi trzykrotność maksymalnej wartości wpłat na IKE) deklaruje pracownik w pracowniczej umowie emerytalnej. W zakładowej umowie emerytalnej może być zapis o braku możliwości opłacania dodatkowych składek emerytalnych przez pracownika.
Składka podstawowa (w pracowniczych programach emerytalnych) – jest określana procentowo (od wynagrodzenia, może być z określeniem kwoty maksymalnej) lub kwotowo. Maksymalnie może wynieść 7% wynagrodzenia pracownika. Jej wysokość jest zapisana w zakładowej umowie emerytalnej. Składkę opłaca pracodawca (swoisty bonus do wynagrodzenia).
Składka na indywidualne konto emerytalne – opłaca ją posiadacz konta. Jej wysokość i częstotliwość opłacania może być określona przez jednostkę lub przez instytucję oferującą produkt (w zależności od rodzaju IKE). Istnieje górny limit wpłat – w danym roku kalendarzowym można wpłacić maksymalnie 1,5-krotność prognozowanego przeciętego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce narodowej.
Ś
Świadomość ubezpieczeniowa – posiadanie (pełnej) informacji na temat warunków ubezpieczenia (emerytalnego), dzięki czemu możliwe jest rozpoznawanie konsekwencji rezygnacji z korzystania z usług dostępnych w poszczególnych filarach ubezpieczeniowych oraz dokonanie wyboru – spośród różnych dostępnych na rynku produktów – tych, które najlepiej sprostają oczekiwaniom jednostki.
T
Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych – spółka akcyjna. Tworzy fundusze inwestycyjne, zarządza nimi i reprezentuje wobec osób trzecich. Zarządzanie jest odpłatne. Towarzystwo m.in. podejmuje decyzje inwestycyjne i je realizuje, prowadzi księgowość funduszu, prowadzi rejestr uczestników. Ma prawo zarządzać więcej niż jednym funduszem.
U
Uczestnik pracowniczego programu emerytalnego – pracownik, w wieku do 70. roku życia, zatrudniony u pracodawcy oferującego pracowniczy program emerytalny przez minimum 3 miesiące. W programie mogą uczestniczyć także osoby fizyczne prowadzące własną działalność gospodarczą; wspólnicy spółek: cywilnych, jawnych, partnerskich, komandytowo-akcyjnych i komandytowych, odpowiadających bez ograniczenia, którzy podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalno-rentowym, jeśli prowadzą PPE dla swoich pracowników.1
Ulgi podatkowe – stanowią zachętę do gromadzenia dodatkowych oszczędności na starość w III filarze. Ulgi w polskim wydaniu polegają na zwolnieniu wypłacanych świadczeń z 19% podatku Belki (nieustannie trwają dyskusje nad jego likwidacją). Aby skorzystać z ulgi podatkowej dla posiadaczy IKE, należy spełnić jednocześnie następujące warunki: osiągnąć wiek emerytalny 60 lat (lub 55 i zyskać uprawnienia do wcześniejszej emerytury) + złożyć wniosek (po ukończeniu 70 lat – bez wniosku), + posiadać tylko jedno indywidualne konto emerytalne + zawrzeć umowę o jego prowadzenie na piśmie + dokonywać wpłaty na konto przez co najmniej 5 lat (ewentualnie można wpłacić ponad połowę wartości wpłat na 5 lat przed złożeniem wniosku o wypłatę środków).
Umowa o prowadzenie indywidualnego konta emerytalnego – zawiera ona takie informacje, jak m.in: oznaczenie indywidualnego konta emerytalnego, sposób dysponowania środkami na koncie, zakres/częstotliwość wpłacania składek, sposób informowania ubezpieczonego o stanie konta, koszty i opłaty związane z obsługą konta, okres wypowiedzenia umowy, sposób przekazywania nadpłaty na IKE, wskazanie beneficjentów i oznaczenie ich procentowego udziału w środkach.
Umowy zawierane w związku z prowadzeniem pracowniczych programów emerytalnych – umowa zakładowa/międzyzakładowa (zawierana przez pracodawcę z reprezentacją pracowników), umowa z instytucją finansową (o gromadzenie środków i zarządzanie nimi), umowa pracownicza (zawierana przez pracodawcę z poszczególnymi pracownikami).
Umowa z instytucją finansową – zawierana w ramach pracowniczych programów emerytalnych. Instytucją finansową może być w tym przypadku: zakład ubezpieczeń/towarzystwo ubezpieczeń wzajemnych/fundusz inwestycyjny. Umowa z instytucją finansową określa warunki gromadzenia środków i zarządzania nimi. Jeśli program jest prowadzony w formie pracowniczego funduszu emerytalnego – warunki te określa statut funduszu.
W
Wiek emerytalny – jego osiągnięcie umożliwia zaprzestanie aktywności zawodowej i przejście na emeryturę. W III filarze wynosi on 60 lat dla obu płci lub 55 lat (+ nabycie uprawnień do wcześniejszej emerytury) – w obu przypadkach świadczenie jest wypłacane po złożeniu stosownego wniosku. Wniosku nie muszą składać osoby, które ukończyły 70 lat. Świadczenie jest im wypłacane automatycznie.
Wyliczanie wartości świadczenia – w III filarze jego wartość zależy od wielkości środków zgromadzonych na indywidualnym koncie lub w pracowniczym programie emerytalnym oraz zysków z ich inwestycji.
Wymogi formalne dotyczące założenia IKE – przed zawarciem umowy o prowadzenie indywidualnego konta emerytalnego ze stosowną instytucją, zainteresowany składa oświadczenie, iż: nie gromadzi środków na IKE prowadzonym przez inną instytucję finansową lub że gromadzi środki, ale dokona wypłaty transferowej. Osoby, które skończyły 55 lat, zaświadczają dodatkowo, że w przeszłości nie wypłacały środków z IKE (warunek konieczny do uzyskania ulgi podatkowej). Umowa o prowadzenie indywidualnego konta emerytalnego jest zawierana w formie pisemnej.
Wypłaty transferowe – przeniesienie zgromadzonych środków z jednego indywidualnego konta emerytalnego/pracowniczego programu emerytalnego do innego indywidualnego konta emerytalnego/pracowniczego programu emerytalnego; z IKE do PPE, z IKE zmarłego oszczędzającego na IKE/do PPE beneficjenta. Wypłaty transferowej dokonuje się na wniosek oszczędzającego, z reguły w przypadku niezadowolenia z usług instytucji, w której gromadzimy środki/jej likwidacji lub zmiany miejsca pracy (zwłaszcza w przypadku pracowniczych programów emerytalnych). Jeśli wypłata transferowa zostanie dokonana przed upływem roku od założenia konta, osoba musi uiścić opłatę karną (w przypadku IKE: około 50–200 zł).
Wypłata środków z indywidualnego konta emerytalnego – następuje na wniosek oszczędzającego po ukończeniu przez niego 60 lat lub 55 i nabyciu prawa do wcześniejszej emerytury, ewentualnie bez wniosku – w wieku 70 lat. Oszczędzający musi gromadzić środki na koncie przez minimum 5 lat (lub połowę wartości wpłat wpłacić na 5 lat przed złożeniem wniosku o wypłatę). Pieniądze mogą być także wypłacone osobie uprawnionej (na wniosek) po śmierci ubezpieczonego.
Wypłata środków z pracowniczego programu emerytalnego – następuje na wniosek uczestnika programu w momencie, kiedy ukończy 60 lat lub 55 z jednoczesnym nabyciem prawa do wcześniejszej emerytury (bez wniosku – jeśli skończył 70 lat), jak również na wniosek osoby uprawnionej do pobrania środków po śmierci oszczędzającego. Wypłata może być dokonana jednorazowo lub ratalnie.
Z
Zakładowa umowa emerytalna – zawierana w ramach pracowniczego programu emerytalnego. Zawiera ją pracodawca (przedstawiciel pracodawców) z reprezentacją pracowników (z reguły – wszystkie zakładowe organizacje związkowe działające u pracodawcy). Umowa określa m.in: formę programu ze wskazaniem podmiotu zarządzającego, który będzie gromadził środki i nimi zarządzał; warunki i tryb przystępowania do programu i rezygnacji; warunki gromadzenia środków i zarządzania nimi; warunki wypowiedzenia umowy; warunki wypłaty środków (też wypłaty transferowej), warunki zmiany formy programu i podmiotu zarządzającego; wysokość składki dodatkowej; minimalną wysokość składki dodatkowej, sposób naliczania składki dodatkowej (umowa może zakazać tych składek), koszty obsługi programu; warunki zawieszenia opłacania składek przez pracodawcę.
Zdefiniowana składka – w systemie emerytalnym ze zdefiniowaną składką wartość emerytury zależy od zgromadzonego wkładu oraz kilku innych czynników (np. momentu, w którym dana osoba przejdzie na emeryturę). Systemy ze zdefiniowaną składką promują jak najdłuższe wykonywanie legalnej pracy (przy zatrudnieniu w szarej strefie brak odprowadzanych składek oznacza brak uprawnień do emerytury).
Bibliografia:
1. Bińczycka-Majewska T., red., Konstrukcje prawa emerytalnego, Kraków 2004
2. Sosenko B., Wprowadzenie do teorii systemów zabezpieczenia emerytalno-rentowego, Kraków 2002
3. Szumlicz T., Ubezpieczenia społeczne. Teoria dla praktyki, Warszawa 2005
4. Szumlicz T., Społeczne aspekty ubezpieczenia, Warszawa 2005
5. Szumlicz T., Żukowski M., red., Systemy emerytalne w krajach Unii Europejskiej, Warszawa 2004
6. Ustawa o indywidualnych kontach emerytalnych, 2004 (Dz.U. 04.116.1205)
7. Ustawa o pracowniczych programach emerytalnych, 2004 (Dz.U.04.111.1207)
8. Jeśli nie IKE i PPE, to co? [w:] „Gazeta Ubezpieczeniowa” nr 10–12/2008
Joanna Plak
Pozostałe części vademecum:
Vademecum przezornego emeryta (1)
Vademecum przezornego emeryta (2)
Vademecum przezornego emeryta (3)
Vademecum przezornego emeryta (4)
Źródło:
