W rozpoczynającym się roku w centrum uwagi klientów banków będą zapewne zmiany stóp procentowych i roszady w cennikach. Nie oznacza to jednak, że zabraknie zmian w regulacjach prawnych. Przypominamy, co czeka nas w najbliższych 12 miesiącach.
Rewolucyjne zmiany w prawie dotyczącym rynku finansowego nadchodzą falami. Po latach „regulacyjnego tsunami” przychodzą okresy spokojniejsze, w których nowości wchodzących w życie jest nieco mniej. W tle trwają jednak zwykle prace przygotowujące następną porcję aktów prawnych dostosowujących zasady do ciągle zmieniającego się otoczenia.
Co roku, na przełomie grudnia i stycznia na łamach Bankier.pl zbieramy w informacyjnej pigułce najistotniejsze dla klientów banków zmiany zaplanowane w prawie. W 2021 r. nie brakowało ważnych wydarzeń, w części będących pochodną epidemicznych okoliczności. W połowie roku weszły w życie, z opóźnieniem, zalecenia nadzoru dotyczące kredytów hipotecznych z okresowo stałym oprocentowaniem. Zakończyły swoje funkcjonowanie tymczasowe, obniżone limity kosztów kredytów i pożyczek, a także „koronawirusowe” wakacje kredytowe.
2022 r. zapowiada się dość skromnie pod względem nowych regulacji. Warto mieć jednak na uwadze, że ustawodawca potrafi zaskoczyć i w przeszłości niejednokrotnie zmianie ulegały zarówno terminy wprowadzanych zmian, jak i same założenia nowych aktów (np. likwidacja urzędu Rzecznika Finansowego).
Wkrótce OIPE – nowe możliwości dla oszczędzających
23 marca 2022 r. w życie wejść mają przepisy regulujące Ogólnoeuropejski Indywidualny Produkt Emerytalny (OIPE). Będą one umożliwiały samodzielne tworzenie długoterminowych rezerw, inwestowanie ich poza granicami Polski i przenoszenie pomiędzy państwami Unii. Propozycja może zainteresować zarówno pracujących w Polsce, jak i osoby, które w poszukiwaniu zatrudnienia wybierają się za granicę.
OIPE pod wieloma względami przypominać będzie znany już element tzw. trzeciego filara systemu emerytalnego, czyli IKE. Jeśli spełnimy określone w ustawie warunki, zysk z inwestycji nie będzie objęty tzw. podatkiem Belki. Wypłata środków powinna w tym celu nastąpić po osiągnięciu wieku 60 lat. Można to będzie również zrobić po skończeniu 55 lat, jeśli nabyło się uprawnienia emerytalne.
Dla samodzielnie oszczędzających na dodatkową emeryturę oznacza to więcej możliwości gromadzenia rezerw i wyższą łączną kwotę środków, które objęte będą podatkowymi preferencjami. Nie jest wykluczone, że nowe produkty pojawią się nie tylko w ofercie banków i ubezpieczycieli, ale także robo-doradców inwestycyjnych i innych nowych fintechowych graczy.
Niższe koszty pozaodsetkowe kredytów i pożyczek
Pod koniec 2021 r. do parlamentu trafił projekt nowych regulacji tzw. antylichwiarskich. Zakłada on m.in. obniżenie limitów pozaodsetkowych kosztów kredytu konsumenckiego, czyli opłat i prowizji. Szczególne zasady obowiązywać będą w przypadku najkrótszych zobowiązań – pożyczek-chwilówek ze spłatą do 30 dni. Pożyczkodawca nie będzie mógł zażądać więcej niż 5 proc. całkowitej kwoty kredytu. Szczegółowe informacje o limitach przedstawiliśmy na łamach Bankier.pl. Można spodziewać się, że w pierwszej połowie 2022 r. ustawa wejdzie w życie.
Projekt zawiera także kilka innych proponowanych zmian. Jedną z nich są wyższe wymagania kapitałowe wobec instytucji pożyczkowych, co może oznaczać kolejne przetrzebienie szeregów pożyczkodawców. Nowe reguły dotkną także procesu badania zdolności kredytowej – klient będzie musiał przedstawić dokumenty poświadczające dochody i wydatki na etapie przed podpisaniem umowy. Może to oznaczać poważne kłopoty dla firm proponujących opcję odroczenia płatności za zakupy (tzw. buy now, pay later).
Branża finansowa protestuje nie tylko przeciwko ograniczeniom, ale także przeciw pominięciu etapu konsultacji w tworzeniu nowych regulacji. „Obawiam się, że wielu klientów zostanie, w jej efekcie, wykluczonych z rynku finansowego, wydłużą się procedury udzielenia kredytu konsumenckiego (poprzez powrót do archaicznych sposobów oceny zdolności kredytowej, poprzez zbieranie papierowych oświadczeń o dochodach i wydatkach), a duża część podmiotów, zwłaszcza instytucji pożyczkowych, zakończy swoją działalność na tym rynku. Wciąż mam jednak nadzieję na dialog ustawodawcy z rynkiem i właściwą diagnozę skutków przyjęcia przepisów w projektowanym kształcie” – komentuje mec. Marcin Czugan, Prezes Zarządu Związku Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce.
Kredyt hipoteczny bez wkładu własnego
26 maja 2022 r. wystartować ma program „Mieszkanie bez wkładu własnego”, owoc zmian zapowiadanych w pakiecie „Polski ład”. Można oczekiwać, że w tym czasie swoje propozycje przedstawią banki-kredytodawcy, którzy zechcą uczestniczyć w systemie gwarancji udzielanych przez Bank Gospodarstwa Krajowego.
Przypomnijmy, że kredyty tego typu będą obwarowane szeregiem ograniczeń. Gwarancja obejmować ma maksymalnie 20 proc. wartości nieruchomości i nie przekroczy kwoty 100 tys. zł. Limitowane będą ceny nieruchomości z rynku pierwotnego i wtórnego, które będą mogły być finansowane tego rodzaju kredytem. Granice obowiązujące na starcie poznamy na początku kwietnia 2022 r. Zobowiązanie należy zaciągnąć na co najmniej 15 lat, w walucie polskiej.
Kredyt hipoteczny będzie można w części spłacić dopłatą przyznawaną, jeżeli rodzina kredytobiorcy powiększy się o drugie dziecko. Wyniesie ona 20 tys. zł. Wyższa kwota, 60 tys. zł została przewidziana w sytuacji, gdy pojawi się trzecie i kolejne dziecko.
Możliwość ominięcia wymagań dotyczących wkładu własnego będzie niezwykle istotną zmianą dla rynku kredytów hipotecznych w Polsce. Teoretycznie mogłaby poszerzyć grupę potencjalnych kredytobiorców o rzeszę osób posiadających zdolność, ale nie dysponujących znaczącymi oszczędnościami. W praktyce wiele zależeć będzie od warunków przygotowanych przez banki, wysokości stóp procentowych (gwałtownie rosnących w ostatnich miesiącach) oraz limitów cen (które zapewne mocno ograniczą zasób dostępnych nieruchomości). Nie jest wykluczone, że rozwiązanie okaże się niewypałem, dostępnym tylko dla nielicznych.
Znak zapytania – koniec zamieszania z nieautoryzowanymi transakcjami?
Jednym z budzących spore kontrowersje tematów regulacyjnych w 2021 r. była kwestia nieautoryzowanych transakcji płatniczych. Rosnąca liczba oszustw wykorzystujących zdalne kanały komunikacji, m.in. „dopłat” do przesyłek, wyłudzeń na portalach ogłoszeniowych, nowych odmian schematu „na wnuczka”, sprawiła, że wątek granic odpowiedzialności klientów-płatników i dostawców usług płatniczych stał się gorący. Nierzadko do uznania transakcji za autoryzowaną wystarczyło, że operacja została zatwierdzona w sposób przewidziany w umowie, bez zbadania, czy płatnik wyraził na nią zgodę.
Tematem zajął się m.in. UOKiK i Rzecznik Finansowy. Instytucje zwróciły uwagę, że banki niewłaściwie interpretują fragmenty ustawy o usługach płatniczych i unikają zwracania klientom kwot nieautoryzowanych transakcji. Swoje argumenty przedstawiły także banki w stanowisku ZBP.
W grudniu 2021 r. głos w tej sprawie zabrała także Komisja Nadzoru Finansowego, wskazując że w polskiej ustawie niedokładnie odzwierciedlono fragment unijnej dyrektywy PSD2. Doprecyzowania przepisów można, zdaniem nadzorcy, dokonać wraz ze zmianami w ustawie o usługach płatniczych dotyczącymi zasad działania biur usług płatniczych.
Na horyzoncie – zmiany w kredytach konsumenckich
Ustawa o kredycie konsumenckim ma już ponad 10 lat, a na unijnym szczeblu trwają prace nad nową wersją dyrektywy. Projekt przewiduje nie tylko rozbudowanie listy informacji, które powinniśmy otrzymać przed zawarciem umowy (m.in. o wskazanie, że cena została dla nas „spersonalizowana” na podstawie automatycznej analizy danych, w tym profilowania), ale także obowiązek przekazania zupełnie nowego dokumentu – tzw. SECCO (Standard European Consumer Credit Overview, standardowe europejskie podsumowanie kredytu konsumenckiego).
W pierwszym zarysie propozycji pojawia się również odniesienie do przypadków, w których ocena zdolności kredytowej ma charakter automatyczny, wynikający z przetwarzania danych osobowych. Konsument ma wówczas mieć prawo do zażądania „ludzkiej interwencji” w proces i przeglądu decyzji podjętej automatycznie i przedstawienia swojego punktu widzenia.
Dyrektywa przewiduje tzw. pełną harmonizację (z wyjątkami w pewnych rozdziałach aktu). Jeśli zostanie uchwalona, państwa członkowskie będą miały dwa lata na przygotowanie lokalnych aktów prawnych zgodnych z „CCD2”.
Poza regulacjami - zbliża się europejska karta płatnicza
Na przełomie stycznia i lutego 2022 r. poznamy pełną listę instytucji biorących udział w potencjalnie przełomowym projekcie na europejskim rynku usług płatniczych – EPI (European Payment Initiative). Po latach przygotowań i kilku nieudanych podejściach powstanie europejska odpowiedź na duopol organizacji płatniczych o amerykańskim rodowodzie.
Przy tej okazji poznamy zapewne również garść szczegółów dotyczących planowanych rozwiązań. Schemat ma zaproponować własną kartę płatniczą oraz cyfrowy portfel o paneuropejskim zasięgu wykorzystujący na zapleczu system natychmiastowych rozliczeń SCT Inst. Oferta nie ograniczy się do strefy euro, a jednym ze wspierających projekt jest PKO BP, największy bank na polskim rynku.
Płatnicza nowość nie trafi od razu do portfeli klientów polskich banków. To raczej początek długiego procesu, który może jednak sprawić, że za kilka lat korzystać będziemy z nowych, wygodniejszych instrumentów płatniczych.
Komentuje Marcin Czugan, Prezes Zarządu Związku Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce
W roku 2022 – podobnie jak w poprzednich latach – czekają nas zmiany regulacyjne, które w sposób bezpośredni dotkną klientów instytucji finansowych. Nie sposób pominąć procedowanego aktualnie projektu tzw. ustawy antylichwiarskiej, która obejmie niemal cały rynek kredytowy i – co naturalne – kredytobiorców.
Należy zwrócić uwagę także na projekt ustawy o zmianie ustawy o prawach konsumenta oraz niektórych innych ustaw, który implementuje tzw. dyrektywę Omnibus. Jest tam zawarty zakaz zawierania umów o świadczenie usług finansowych podczas pokazu i wycieczki, czyli w dużym uproszczeniu, zakaz zawierania umów kredytu, podczas gdy zostaliśmy zaproszeni na specjalnie dedykowany pokaz. Spodziewam się przyjęcia tego projektu w nadchodzącym roku 2022.
Z nowych aktów prawnych, które obejmą sektor bankowy, zwracam uwagę na konsultowane ktualnie Wytyczne Europejskiego Urzędu Nadzoru Bankowego (EBA) w sprawie zdalnego „onbaordingu” klientów. Jest to regulacja, która zawiera dobre praktyki dla banków w zakresie prawidłowej identyfikacji klientów, którzy dokonują czynności za pośrednictwem kanałów zdalnych i zawiera na przykład obowiązek zapewnienia zdjęcia klienta, które powinno być na tyle dobrej jakości, aby móc być zakwalifikowanym jako spełniające wymagania środka bezpieczeństwa finansowego. Wytyczne powinny również objąć – będące coraz bardziej popularne – elektroniczne dokumenty tożsamości i przesądzić ich role w procesie identyfikacji klienta.
Podsumowując, czeka nas kolejny intensywny i interesujący rok z perspektywy regulacyjno-prawnej na rynku finansowym.
