Sieci organizacji Business Angel oraz inwestorzy Business Angels to często jedyna szansa na pozyskanie inwestora, szczególnie w innowacyjnych projektach charakteryzujących się wysokim ryzykiem.
Kapitał i wiedza do wzięcia
W latach 90. w krajach Unii Europejskiej pojawił się nowy instrument finansowania rozwoju przedsiębiorstw, szczególnie małych firm z sektora nowoczesnych technologii, za pomocą tzw. informal venture capital, czyli za pomocą nieformalnego kapitału podwyższonego ryzyka. Instrument ten częściowo wypełnił lukę istniejącą na rynku kapitału podwyższonego ryzyka, na którym jest bardzo ciężko było pozyskać kapitał na finansowanie projektów firm będących na wczesnym etapie rozwoju. Kapitał ten dostarczany jest przez tzw. Business Angels – prywatnych, nieformalnych inwestorów, którzy dokonują małych inwestycji w przedsiębiorstwa innowacyjne. Projekty takich przedsiębiorstw obarczone są bardzo wysokim ryzykiem, jednak wewnętrzna stopa zwrotu z tych inwestycji może być bardzo wysoka (wg danych National Business Angels Network, w Wielkiej Brytanii dla jednego na pięć projektów, w które zainwestowali inwestorzy Business Angels, wewnętrzna stopa zwrotu wynosi nawet 50 proc.).
Pionierem w rozwoju tej dziedziny finansowania przedsiębiorstw kapitałem podwyższonego ryzyka jest Wielka Brytania, gdzie istnieje 50 lokalnych i regionalnych sieci Business Angel, w tym jedna krajowa. Szacuje się, że aktualna liczba aktywnych inwestorów Business Angel wynosi od 20 do 40 tys. osób, które dokonują 3-6 tys. inwestycji rocznie na łączną kwotę od 0,8 do 1,6 mld euro. Również w Niemczech (40 sieci Business Angel), Francji (31 sieci Business Angel) oraz Włoszech (13 sieci Business Angel) bardzo dobrze funkcjonuje rynek nieformalnego kapitału podwyższonego ryzyka.
Business Angels (informal venture capital) są to inwestorzy – zwykle osoby indywidualne – którzy inwestują określoną część swoich oszczędności w nowe przedsięwzięcia (kierując się definicją, inwestycje Business Angel należy odróżnić od inwestycji dokonywanych przez członków rodziny przedsiębiorcy oraz jego przyjaciół – są to również nieformalni inwestorzy, jednak nie należą oni do grupy inwestorów Business Angels, aczkolwiek dokonanie takiego rozróżnienia przy opracowywaniu różnych statystyk jest niezwykle trudne ze względu na nieformalny charakter inwestycji Business Angel). Najczęściej są to przedsiębiorcy, którzy mają duże doświadczenie w zakresie zarządzania firmą, które nabyli prowadząc własny biznes. Obok kapitału, Business Angels oferują MSP również swoją wiedzę, często bardzo specjalistyczną oraz know-how. Regułą jest, że inwestorzy Business Angels, uczestnicząc w procesie zarządzania przedsiębiorstwem, w które zainwestowali, korzystają ze swych licznych kontaktów biznesowych, co może pozytywnie wpłynąć na szybki rozwój firmy. Business Angels są tzw. mentorami przedsiębiorstwa. Sami przedsiębiorcy bardzo często podkreślają, że niejednokrotnie doświadczenie inwestora Business Angel jest ważniejsze niż suma, jaką zainwestował (zwłaszcza w sektorach high-tech).
Jak złapać anioła?
Inwestorzy Business Angels, dokonując inwestycji w projekty przedsiębiorstw, zainteresowani są przede wszystkim sektorem, jaki reprezentuje firma (najczęściej są to sektory zaawansowanych technologii) oraz projektem, który dofinansują, ale również jej siedzibą i geograficznym obszarem działalności. Wiąże się to przede wszystkim z aktywnym zaangażowaniem takiego inwestora, który chce uczestniczyć w życiu firmy poprzez regularny kontakt z jej zarządem.
Sieci Business Angel zapewniają usługi polegające na kojarzeniu osób, które chcą zainwestować, z przedsiębiorstwami, które potrzebują dokapitalizowania. Działalność sieci Business Angel jest bardzo istotna z punktu widzenia specyfiki finansowania przedsiębiorstw nieformalnym kapitałem podwyższonego ryzyka. Wiąże się to z tym, że inwestorzy Business Angels bardzo często chcą pozostać osobami anonimowymi. To powodowało, iż wiele osób, które miały ochotę zainwestować swój kapitał w obiecujący projekt przedsiębiorstwa, nie posiadało odpowiednich informacji, co ograniczało możliwości rozwoju rynku nieformalnego kapitału podwyższonego ryzyka. Również po stronie przedsiębiorstw istniała luka informacyjna, która powodowała, że wiele dobrych projektów nie było realizowanych z powodu braku kapitału. Usługi świadczone przez sieci Business Angel polegają na kontaktowaniu partnerów, a nie na badaniu potencjalnych inwestorów i przedsiębiorstw – to partnerzy (inwestor i przedsiębiorca) ustalają warunki finansowania, a nie sieć Business Angel. Ponadto, zdarza się, że sieci Business Angel organizują szkolenia – zarówno dla inwestorów, jak i przedsiębiorców – m.in. w zakresie inwestycji nieformalnym kapitałem podwyższonego ryzyka.
Sieci Business Angel swym zasięgiem ogarniają najczęściej obszar jednego bądź kilku regionów danego państwa. Istnieje również wiele sieci lokalnych, działających na określonym obszarze, niekoniecznie pokrywającym się z podziałem administracyjnym. Regułą jest, że przedsiębiorstwa, które mogą się zgłosić do takiej sieci, pochodzą z różnych sektorów, aczkolwiek zdarza się, że sieć koncentruje się na jednym wybranym sektorze. W zasadzie każda sieć Business Angel wymaga od przedsiębiorcy, by złożył biznesplan oraz szczegółowy opis projektu, a także profil przedsiębiorstwa. Ponadto, zdarza się, że dodatkowo należy wypełnić specjalny kwestionariusz.
Anielski kapitał razem z publicznym
Sieć Business Angel zarządzana jest przez kilku pracowników – od 2 do 5 osób (np. w Niemczech sieci Business Angel zatrudniają średnio 1,6 pracownika). Sieci Business Angel mogą posiadać różną formę prawną, jednak najczęściej jest to spółka z ograniczoną odpowiedzialnością lub różnego rodzaju jednostki non-profit. Sieci Business Angel bardzo często współpracują z innymi sieciami Business Angel (też z innych krajów, lecz bardzo rzadko), z inkubatorami przedsiębiorczości oraz funduszami venture capital. Współpraca ta polega głównie na wymianie doświadczeń, a także organizowaniu wspólnych inicjatyw (konferencje, seminaria, szkolenia). Przedsiębiorstwo może uzyskać specjalistyczną pomoc w inkubatorze (np. różne ekspertyzy), dzięki czemu projekt będzie lepiej przygotowany i będzie miał większą szansę na uzyskanie dokapitalizowania. Współpraca sieci Business Angel z innymi instytucjami otoczenia biznesu jest niezwykle korzystna dla przedsiębiorstwa, gdyż m.in. ułatwia mu uzyskiwanie różnych informacji lub otrzymanie kapitału z innego źródła. Przykładowo, we Francji istnieje instytucja UNICER (Union Nationale des Investisseurs en Capital pour les Entreprises Regionales), której celem jest łączenie doświadczenia inwestorów Business Angels w zakresie zarządzania i biznesu z potencjałem finansowym oraz metodologicznym podejściem regionalnych funduszy venture capital. Dzięki temu poziom inwestycji, które dokonywane są przede wszystkim w przedsiębiorstwa na wczesnym etapie rozwoju (seed stage), jest znacznie wyższy niż w przypadku, gdy inwestycja jest dokonywana jedynie przez inwestora Business Angel (inwestycje takie wynoszą od 300 tys. euro do 2 mln euro, przy czym udział inwestora/inwestorów Business Angel wynosi od 45 tys. euro do 170 tys. euro).
Działalność sieci Business Angel wspierana jest także przez sektor publiczny. Tak jest np. w przypadku duńskich sieci Business Angel, gdzie wszystkie (a jest ich sześć) uzyskują pomoc finansową z budżetu państwa. Wsparcie ze strony sektora publicznego może skutecznie zwiększyć efektywność sieci Business Angel, a tym samym podnieść poziom inwestycji nieformalnym kapitałem podwyższonego ryzyka (w takim przypadku należy przestrzegać zasad UE o pomocy publicznej). Chodzi przede wszystkim o trzy najważniejsze grupy interwencji sektora publicznego, są to:
- polityka rozwijająca przyjazne warunki podejmowania inwestycji przez inwestorów Business Angels (np. przepisy podatkowe – zwolnienia lub ulgi podatkowe dla inwestorów);
- polityka promująca zrównoważony rozwój sieci Business Angel (m.in. promocja – w prasie, mediach – oraz finansowe wsparcie działalności takich sieci; przykładowo, we Francji istnieje szkoła dla Business Angels – l’Ecole des business angels, której celem jest podniesienie świadomości wśród inwestorów w zakresie dokonywania inwestycji);
- polityka ułatwiająca proces kojarzenia potencjalnych inwestorów z przedsiębiorcami.
Skąd pochodzą anielskie pieniądze?
Działalność sieci Business Angel finansowana jest ze źródeł własnych (opłaty rejestracyjne – średnio od 150 euro do 500 euro), opłaty od inwestycji, które zakończyły się sukcesem (tzw. success fee – średnio 1-5 proc.), opłaty członkowskie, opłaty za szkolenia i seminaria, prywatnych (sponsorzy) oraz publicznych (granty). Co najmniej połowa z istniejących w UE sieci Business Angel otrzymuje wsparcie z sektora publicznego (krajowe władze lokalne i regionalne oraz wsparcie na poziomie wspólnotowym). Wsparcie z sektora publicznego jest szczególnie istotne na etapie tworzenia się sieci oraz w pierwszym okresie jej funkcjonowania. Przykładowo, sieci tworzone w Belgii oraz Wielkiej Brytanii uzyskały wsparcie ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Ponadto, publiczne wsparcie działalności sieci Business Angel sprawia, że o wiele więcej dokonywanych jest inwestycji w przedsiębiorstwa na wczesnym etapie rozwoju (np. w Wielkiej Brytanii inwestycje sieci Business Angel, które otrzymują wsparcie z sektora publicznego, w 70 proc. lokowane są w projekty przedsiębiorstw będących na wczesnym etapie rozwoju, natomiast inwestycje sieci Business Angel, które nie otrzymują takiego wsparcia, jedynie w 40 proc. obejmują projekty takich przedsiębiorstw – wynika to z dużych różnic w obowiązkowych opłatach).
Najefektywniejszym instrumentem zachęcania indywidualnych inwestorów Business Angels do lokowania kapitału w małe firmy są różnego rodzaju zwolnienia i ulgi podatkowe. Ponadto, bardzo istotna jest stabilność i przewidywalność systemu podatkowego oraz polityki fiskalnej. Jest to szczególnie ważne z punktu widzenia rozwijania finansowania nieformalnym kapitałem podwyższonego ryzyka, gdyż gros inwestorów Business Angels to osoby fizyczne.
Według Komisji Europejskiej najlepszym rozwiązaniem jest ustanowienie podatku od zysków z kapitału na poziomie nie przekraczającym 20 proc., gdyż inwestycje takie, szczególnie w przedsiębiorstwa – tzw. start-ups, zbieżne są m.in. z celami polityki regionalnej (rozwój gospodarczy, tworzenie nowych miejsc pracy), dlatego poziomy stóp podatkowych powinny zachęcać, a nie zniechęcać do inwestowania. Ponadto, zachętę mogą stanowić różnego rodzaju zwolnienia i ulgi podatkowe, jednak ustanowienie takich bodźców musi być zgodne z zasadami UE o pomocy publicznej oraz innymi aktami prawnymi Wspólnot.
Mechanizm finansowania przedsiębiorstwa za pomocą inwestycji dokonywanych przez Business Angels:
Przedsiębiorstwo, które potrzebuje finansowania, a także inwestorzy, którzy chcą zainwestować w nowe przedsięwzięcie, zgłaszają się do sieci Business Angel.
Sieć Business Angel kojarzy partnerów – inwestora Business Angel oraz przedsiębiorcę.
Inwestor oraz MSP negocjują umowę, która określa warunki, na jakich Business Angel zainwestuje swoje środki w przedsiębiorstwo. W wielu przypadkach inwestor Business Angel otrzymuje wynagrodzenie w postaci określonej wysokości zwrotu ze wzrostu wartości firmy za czas poświęcony przedsiębiorstwu, w które zainwestował (np. doradztwo). W innych przypadkach wynagrodzeniem jest ustalona opłata.
W ustalonym umową czasie inwestor Business Angel może sprzedać swoje udziały w danym przedsiębiorstwie inwestorowi handlowemu lub poprzez ofertę publiczną (IPO – Initial Public Offering). Najczęstszym sposobem wycofania kapitału jest sprzedaż udziałów innemu przedsiębiorstwu lub innemu udziałowcowi, rzadziej natomiast sprzedaż udziałów osobie trzeciej lub sprzedaż poprzez ofertę publiczną.
Andrzej Filosek
