Synchronizując sieci elektroenergetyczne Litwy, Łotwy i Estonii z systemem europejskim ostatecznie zamykamy zależność naszych państw od Rosji. To historyczny moment – mówi Jarosław Niewierowcz, były minister energetyki Litwy i doradca prezydenta Litwy ds. energii. Współtwórca połączenia elektroenergetycznego LitPolLink łączącego Polskę z Litwą.
Michał Niewiadomski: W weekend 8-9 lutego odbędzie się synchronizacja systemów elektroenergetycznych Litwy, Łotwy i Estonii z systemem europejskim i odłączenie od postsowieckiego BRELL. Czy kraje te są przygotowane do tego procesu?
Jarosław Niewierowicz: Przygotowywaliśmy się do tego wydarzenia przez wiele lat. Nie tylko poprzez zrealizowane inwestycje w technologie, zarówno przesyłowe związane z siecią, jak i wytwórcze, ale i duży wysiłek organizacyjny i poprzez pokonanie politycznych przeszkód. Te ostatnie spowodowały, że termin się odkładał. Litwa była najbardziej ambitnym krajem spośród państw bałtyckich, jeśli chodzi o ten proces. Kiedy dołączyłem do projektu w 2008 roku - Litwa parła do jak najszybszej budowy połączenia i prawie automatycznej synchronizacji, w Polsce natrafiliśmy na silne lobby przeciwko połączeniu i tylko dzięki staraniom prezydentów Valdasa Adamkusa i Lecha Kaczyńskiego oraz decyzji wicepremiera Waldemara Pawlaka wówczas ministra gospodarki, zaczęliśmy pracę pod hasłem: najpierw zbudujmy połączenie, a z synchronizacją zobaczymy później. Do tego należy dodać sceptycyzm Estonii, która najpierw rozważała połączenie z Finlandią przez morze, a później nie specjalnie śpieszyła się z wykonaniem swojej pracy domowej w zakresie przygotowań. Dobrze, że ostatecznie już jesteśmy gotowi i nawet hybrydowe ataki na morską infrastrukturę energetyczną tego procesu nie powstrzymają. Dokonując synchronizacji, ostatecznie zamykamy kartę historii zależności państw bałtyckich od postsowieckiego systemu.
Infrastruktura energetyczna na Bałtyku była ostatnio wielokrotnie atakowana jak choćby kabel EastLink łączący Finlandię i Estonię czy NordBalt, który położony jest na dnie Bałtyku między Szwecją a Litwą. Te ataki służyły zniechęceniu państw bałtyckich, aby od systemu BRELL się jednak nie odłączać?
Jeśli coś kwacze, ma piórka, żółty dziób i wygląda jak kaczka, to pewnie jest kaczka... Te ataki wywołały oczywiście sporą nerwowość w naszym regionie, ale też spowodowały większą czujność służb. Operatorzy systemów przesyłowych są teraz wyjątkowo skoncentrowani, by przeprowadzić ten proces sprawnie i efektywnie. Podmioty odpowiedzialne za bezpieczeństwo infrastruktury zwracają jeszcze większą uwagę na możliwość wystąpienia zagrożeń hybrydowych. Jestem przekonany, że jesteśmy przygotowani na synchronizację, proces przebiegnie sprawnie i od niedzielnego popołudnia będziemy działać synchronicznie z Polską. Bezpowrotnie.
Litwa, Łotwa i Estonia mają swoje własne moce wytwórcze – zarówno te konwencjonalne, jak i OZE. Czy kraje bałtyckie są w stanie zbilansować się bez importu?
W sobotę 8 lutego, gdy kraje bałtyckie odłączą się od systemu BRELL, przez dobę będą funkcjonować samodzielnie i to będzie najlepszy dowód na to, że jesteśmy sobie w stanie poradzić. Wyprodukować odpowiednią ilość energii elektrycznej, zbilansować się, utrzymać stabilną pracę systemu – to jest główna zasada i warunek konieczny do przyłączenia się do strefy synchronicznej europejskiego systemu ENSO-E.
Jak odłączanie się krajów bałtyckich od systemu BRELL wpłynie na Obwód Królewiecki? Eksklawę, która w tym postsowieckim systemie pozostanie.
Królewiec ma za sobą nieudaną próbę budowy elektrowni jądrowej. Tak naprawdę to był projekt, który miał powstrzymać synchronizację krajów bałtyckich z Europą. Rosjanie chcieli zbudować tę elektrownię, by zalać nasze kraje energią i utrzymać w swoim systemie. To się na szczęście nie udało. Natomiast oni również przygotowywali się do naszej synchronizacji. W tym czasie zbudowali elektrownie gazowe w Królewcu i mają wystarczającą moc lokalnie, aby zabezpieczyć swoje własne potrzeby. Rosjanie twierdzą, że są przygotowani na nasze odłączenie od BRELL, robili testy systemu. Czas zweryfikuje te zapowiedzi.
Rosyjska dezinformacja próbowała wprowadzić w błąd opinię publiczną krajów bałtyckich twierdząc, że odłączenie się tych krajów od systemu BRELL spowoduje podwyżkę cen energii na Litwie, Łotwie i Estonii. W jaki sposób będą się kształtować ceny prądu po synchronizacji?
Sama synchronizacja w zasadzie nie jest krokiem rynkowym i nie spowoduje ingerencji na rynku energii elektrycznej, bo wszystkie połączenia, które dotychczas działały nadal będą funkcjonować. Zobaczymy, w jaki sposób odbędzie się bilansowanie rynku, bo koszty po stronie wytwórców energii są nieco droższe, niż wynikałoby to z normalnej sytuacji. Jednak po kilku dniach jak się okaże, że system działa poprawnie, te ceny spadną. Dla państw bałtyckich to Szwecja jest pricemakerem i wyznacza poziom cen na rynku dzień-przed. Zawieszenie handlu na połączeniu z Polską spowoduje wręcz jeszcze mocniejszy wpływ cen w Szwecji na ceny energii elektrycznej na Litwie – najprawdopodobniej średnio je obniżając.
Kilka tygodni temu Litwa zaproponowała budowę podmorskiego kabla energetycznego łączącego ten kraj z Niemcami. A to nie jedyny taki pomysł budowy połączenia energetycznego. W grudniu 2024 Harmony Link, czyli linia łącząca Polskę i Litwie otrzymała wreszcie FID, czyli – finalną decyzję inwestycyjną.
Pomysł połączenia rynków energii elektrycznej państw bałtyckich z Niemcami wynika z koncepcji deficytu energii w tym kraju i nadpodaży produkcji prądu na Litwie, Łotwie i Estonii. Dodatkowe wolumeny energii dla tego połączenia miały dać morskie farmy wiatrowe z naszego regionu. Jednak biorąc pod uwagę niepewności, jakie obserwujemy od pewnego czasu, co do możliwości zrealizowania projektów farm wiatrowych na Bałtyku prawdopodobieństwo budowy takiego połączenia jest niewielkie.
Co do Harmony Link, to przypomnę, że początkowo zakładano budowę kabla podmorskiego z Kłajpedy do Gdańska. Nakłady inwestycyjne szacowano na około 500 mln euro. Jednak gdy w przetargu koszt samego kabla bez stacji HVDC sięgnął 1,2 mld euro, zrezygnowano z tego szlaku i teraz planowany jest kabel wzdłuż nowobudowanej kolei. Zobaczymy więc gdy ta linia zostanie zbudowana, czy jest potrzeba budowania połączenia podmorskiego z Litwy do Niemiec.
Ukraina odpięła się od systemu BRELL 24 lutego 2022 roku, a kilka godzin później została zaatakowana przez Rosję. To, co było planowane na długie miesiące Kijów osiągnął przez trzy tygodnie. To niewątpliwy sukces tego kraju dokonany w okolicznościach wojennych. Jakie wnioski dla systemu energetycznego powinniśmy wyciągać obserwując wojnę na Ukrainie?
Lekcje dla naszych operatorów systemów przesyłowych to np. kwestia części zapasowych w ramach projektów inwestycyjnych. One powinny być dostępne od ręki. Trzeba zmienić ten nawyk, że budujemy infrastrukturę, a jak będziemy potrzebowali jakieś części, to je kupimy później. Może się okazać, że tych części przez długie lata nie będzie. Kluczowe i trudno dostępne elementy infrastruktury powinny zostać zakupione i czekać w magazynach. Ochrona fizyczna, informatyczna, powietrzna czy podwodna to kolejna kwestia – teraz widzimy np. na Bałtyku, że należy ją wzmocnić. Reakcja NATO powinna być szybsza, bardziej konkretna. Rosja musi poczuć, że jakiekolwiek jej działania spotkają się z surową odpowiedzią, która będzie miała dla niej poważne konsekwencje. Tylko w taki sposób jesteśmy w stanie zniechęcić agresora.
Jarosław Niewierowicz – pełnił funkcję głównego doradcy Prezydenta Gitanasa Nausėdy w trakcie jego pierwszej kadencji, odpowiadając za obszary związane z infrastrukturą i środowiskiem. Obecnie we współpracy z Eika Asset Management tworzy regionalny fundusz inwestycyjny dla infrastruktury. Jest także przewodniczącym rady nadzorczej Energoatom - największego ukraińskiego koncernu energetycznego.
Był ministrem Energii podczas litewskiej prezydencji w Radzie Unii Europejskiej, przewodnicząc wówczas pracom Rady ds. Energii. Przeprowadził prawne rozdzielenie litewskiego sektora gazowego i nadzorował budowę terminalu LNG FSRU w Kłajpedzie, co przełamało monopol dostaw gazu w państwach bałtyckich i stworzyło kluczowy filar bezpieczeństwa energetycznego w regionie. W latach 2008–2012, jako prezes spółki celowej LitPol Link, koordynował projekt połączenia elektroenergetycznego między Litwą a Polską.
Jest magistrem międzynarodowych stosunków politycznych i gospodarczych Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie.
