Cechy kredytu konsumenckiego
Instytucja kredytu konsumenckiego służy nam w codziennym życiu, gdy nie dysponujemy wystarczającymi środkami na nabycie dóbr konsumpcyjnych, jak sprzęt AGD, czy nowy samochód. W świetle u.o k.k., umową o kredyt konsumencki nazywamy umowę, na mocy której przedsiębiorca - kredytodawca w zakresie swojej działalności udziela lub daje przyrzeczenie udzielenia konsumentowi - osobie fizycznej kredytu w jakiejkolwiek postaci. Zatem mamy do czynienia z umową o kredyt konsumencki, gdy spełnione są łącznie dwie przesłanki:
1) stronami umowy są konsument jako kredytobiorca i przedsiębiorca jako kredytodawca,
2) zawarta umowa spełnia funkcję kredytową.
Kredyt konsumencki może przybierać różnorodne formy: pożyczki, kredytu bankowego, umowy o odroczeniu konsumentowi terminu spełnienia świadczenia pieniężnego oraz taką, na mocy której owo świadczenie ma być spełnione później niż świadczenie kredytodawcy, a także umowę zobowiązującą kredytodawcę do zaciągnięcia zobowiązania wobec osoby trzeciej, a konsumenta do zwrotu kredytodawcy spełnionego świadczenia. Jest to katalog otwarty, umożliwiający obejmowanie nim nowych stosunków prawnych o podobnym charakterze.
To, iż umowę można nazwać umową o kredyt konsumencki, nie stanowi jeszcze o stosowaniu do niej u.o k k. Ustawa nie ma zastosowania do kredytów konsumenckich:
1) tzw. bagatelnych (poniżej 500 zł albo równowartości tej kwoty w innej walucie niż waluta polska), a także tzw. dużych kredytów (powyżej 80 000 zł albo równowartości tej kwoty w innej walucie niż waluta polska),
2) o krótkim umownym terminie spłaty (nieprzekraczającym 3 miesięcy),
3) niewiążących się z żadnymi obciążeniami finansowymi po stronie konsumenta,
4) w których kredytowane jest korzystanie z rzeczy lub praw, jeżeli umowa nie przewiduje przejścia własności rzeczy lub praw na konsumenta,
5) których celem jest udzielenie tzw. kredytów mieszkaniowych i ich spłaty,
6) polegających na odroczeniu ryczałtowej płatności za usługi użyteczności publicznej.
U.o k.k. podlegają umowy przewidujące utrzymywanie się za zgodą kredytodawcy przez okres co najmniej 3 miesięcy ujemnego salda na rachunku bankowym. Jeżeli umowa rachunku bankowego nie przewiduje takiej sytuacji zastosowanie ma tylko część ustawy. Dodatkowo pod regulację ustawy wchodzą umowy, w których spółdzielcza kasa oszczędnościowo-kredytowa udziela lub daje swym członkom przyrzeczenie kredytu. Gdy jakaś instytucja kredytowa nie może być regulowana wspomnianą ustawą, konsument nie korzysta z przewidzianej w niej szczególnej ochronie. Nie może przedterminowo spłacić kredytu bez oprocentowania za okres przypadający po spłacie, odstąpić od umowy w terminie 10 dni od jej zawarcia, a także nie jest uprawniony z tytułu innych szczególnych obowiązków kredytodawcy występujących przy tego rodzaju kredytach.
Kredyt konsumencki a kredyt bankowy
Rozważając stosunek tych dwóch kredytów do siebie, należy zwrócić uwagę na sytuację, w której kredytu konsumenckiego udziela bank. Nie można tu mówić o konkurencji kredytu konsumenckiego i bankowego, gdyż następuje pewna zbieżność. Umowa kredytu konsumenckiego nie jest nową umową nazwaną i przeciwstawną kredytowi bankowemu. Oprócz różnorodności form przybiera obligatoryjną treść służącą ochronie konsumenta. Zgodnie z art. 78a ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe, do umów kredytu konsumenckiego zawieranych przez banki stosuje się przepisy u.o k.k., a w zakresie nieuregulowanym w tej ustawie, przepisy u.p.b. Zatem regulacje te nie są alternatywne i w sytuacji, gdy Prawo bankowe dochodzi do głosu należy je poddać wykładni „prokonsumenckiej”. Marginalizujemy tu oczywiście inne kredyty konsumenckie podlegające u.o k.k., a udzielane przez przedsiębiorców nie mających statusu banku.
Chcąc ukazać różnice między kredytem konsumenckim a kredytem bankowym należy odwołać się do definicji tego drugiego. Kredytu bankowego udziela bank w drodze czynności bankowej osobie fizycznej, prawnej i jednostce organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej, a cechującej się zdolnością prawną. Natomiast umowa kredytu konsumenckiego musi być zawarta między przedsiębiorcą, a konsumentem. Pewnym novum jest możliwość przyrzeczenia udzielenia kredytu konsumenckiego, czego umowa kredytu bankowego nie przewiduje, ale w praktyce występuje promesa decyzji kredytowej. Przedmiotem zobowiązania kredytodawcy kredytu bankowego jest postawienie do dyspozycji kredytobiorcy określonej kwoty środków pieniężnych, a w umowie kredytu konsumenckiego kredyt jest udzielany w jakiejkolwiek postaci. Wydaje się, iż by można było kredyt bankowy nazwać konsumenckim, musi on spełniać najpierw wymogi tego pierwszego, a później kredytu konsumenckiego. Tego rodzaju transakcje kredytowe będziemy brali pod uwagę w dalszych rozważaniach dotyczących zabezpieczenia kredytu.
Ubezpieczenie kredytu konsumenckiego
Jedną z możliwości zabezpieczenia się przed ryzykiem braku płatności ze strony konsumenta jest ubezpieczenie kredytu konsumenckiego. Sposób zabezpieczenia spłaty kredytu nie ma znaczenia z punktu widzenia możliwości uznania umowy za umowę o kredyt konsumencki. Ubezpieczenie kredytu konsumenckiego udzielonego przez bank będzie polegało na przejęciu przez zakład ubezpieczeń części ryzyka związanego z nieotrzymaniem od konsumenta świadczenia wzajemnego za udzielony przez bank kredyt oraz przy zaistnieniu zdefiniowanych w umowie ubezpieczenia zdarzeń. Podmiot zawierający umowę ubezpieczenia jest zobowiązany do opłacenia składki.
Funkcje ubezpieczenia kredytu konsumenckiego
Są one takie same dla wszystkich kredytów:
1) funkcja prewencyjna - umożliwia selekcje konsumentów, którym udzielane są kredyty, a tym samym zmniejsza ryzyko udzielenia kredytu;
2) funkcja kompensacyjna - najważniejsza, dotyczy pokrycia strat, jakie ponosi kredytodawca na skutek niewypłacalności konsumenta (wyplata odszkodowania);
3) funkcja stymulacyjna - przez zmniejszenie ryzyka prowadzenia działalności, ubezpieczenia mogą stanowić bodziec ożywienia procesów gospodarczych;
4) funkcja usługowa - przejawia się m.in. w udostępnianiu przez firmy ubezpieczeniowe informacji, na bazie których klienci podejmują decyzje np. o podjęciu współpracy z danym kontrahentem.
Rodzaje umów ubezpieczeniowych
Wśród różnorodnych podziałów umów ubezpieczeniowych, zajmiemy się dwoma rodzajami kryteriów podziału w stosunku do umów ubezpieczeniowych kredytów konsumenckich.
Pierwszy z nich dotyczy kryterium podmiotu zawierającego umowę ubezpieczenia. Jeden z wariantów zakłada, że umowę zawiera się z kredytodawcą (bankiem). Z tytułu tej umowy kredytodawca jest zobowiązany do zapłaty składki i wykonania innych obowiązków wynikających z umowy ubezpieczenia oraz uprawniony do otrzymania odszkodowania. Taka konstrukcja jest logiczną konsekwencją faktu, iż kredytodawca posiada interes ubezpieczeniowy. Inną sytuację mamy, gdy umowę ubezpieczenia zawiera się z kredytobiorcą na rzecz kredytodawcy. Przewidziana tu umowa na rzecz osoby trzeciej daje możliwość ubezpieczenia ryzyka kredytodawcy przez konsumenta. Występują tu trzy podmioty: - ubezpieczający, czyli podmiot zawierający umowę ubezpieczenia i opłacający składkę (konsument); - ubezpieczony, czyli podmiot ponoszący ryzyko, posiadający interes ubezpieczeniowy, uprawniony z tytułu ubezpieczenia (bank); - ubezpieczyciel (zakład ubezpieczeniowy).
Drugim kryterium podziału umów ubezpieczeniowych odnoszącym się do różnych transakcji kredytowych jest zakres ochrony. Możliwe są ubezpieczenia pojedynczych transakcji kredytowych (pojedynczej umowy kredytu konsumenckiego) oraz wielu transakcji kredytowych z tym samym dłużnikiem (w tym umowy kredytu konsumenckiego). Najbardziej rozwiniętą formą są umowy portfelowe, tj. ubezpieczenia wielu transakcji z wieloma odbiorcami. Kredyty konsumenckie również i w tym wypadku mogą zostać objęte umową ubezpieczeniową.
Przedmiot ubezpieczenia i zakres ochrony ubezpieczeniowej
Przedmiotem ubezpieczenia jest spłata przez kredytobiorcę (konsumenta) kwoty kredytu konsumenckiego wraz z odsetkami w wysokości, w terminie i na zasadach określonych w umowie kredytowej. Górną granicę odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń stanowi suma ubezpieczenia, która nie może być większa od kwoty kredytu powiększonej o należne odsetki, prowizje i inne opłaty bankowe. Suma ubezpieczenia jest ustalana w umowie ubezpieczenia indywidualnie dla każdego konsumenta. Z reguły zakłady ubezpieczeń przewidują, że suma ubezpieczenia ulega zmniejszeniu o kwotę każdego wypłaconego odszkodowania. Ubezpieczający może w porozumieniu z zakładem ubezpieczeniowym podwyższyć ją do pierwotnej wysokości pod warunkiem opłacenia składki uzupełniającej. Okres ubezpieczenia pokrywa się zwykle z okresem, na jaki został udzielony kredyt.
Niekiedy w warunkach ubezpieczenia zakłady ubezpieczeniowe wskazują, iż roszczenie o wypłatę odszkodowania następuje, gdy konsument nie ureguluje na czas należności na rzecz kredytodawcy, w wysokości określonej w umowie, objętej odpowiedzialnością ubezpieczeniową. Jednak niektóre zakłady ubezpieczeniowe definiują szczegółowo przyczyny, w następstwie których konsument nie wywiązał się z zobowiązania. W tym przypadku, wypadkiem ubezpieczeniowym możemy określić nieotrzymanie całości lub części świadczenia wzajemnego od konsumenta objętego ubezpieczeniem w wyniku prawnie stwierdzonej albo faktycznej niewypłacalności kredytobiorcy. Niewypłacalność zostaje stwierdzona prawnie, gdy została ogłoszona upadłość kredytobiorcy lub wniosek o jej ogłoszenie oddalono, gdyż jego majątek nie wystarcza na pokrycie kosztów postępowania lub zawarto z nim układ, którego przedmiotem jest należność objęta ubezpieczeniem. Z niewypłacalnością faktyczną mamy do czynienia, gdy konsument - kredytobiorca pozostaje w zwłoce w zapłacie należności kredytodawcy przez okres określony w ogólnych warunkach ubezpieczenia od terminu zapłaty. Zwykle zakład ubezpieczeń odpowiada za całkowitą lub częściową utratę zdolności do spłacenia kredytu, gdy nie tylko nastąpiła niewypłacalność kredytobiorcy, ale także, gdy kredytobiorca zmarł lub nastąpiła potwierdzona orzeczeniem lekarskim utrata zdrowia, a tym samym możliwości zarobkowania. Dodatkowo zakłady ubezpieczeniowe stosują różnorodne wyłączenia swej odpowiedzialności w umowach ubezpieczeniowych.
Ocena i kontrola ryzyka
Ubezpieczenia kredytów wykazują podobieństwa do oferowanych produktów sektora bankowego z uwagi na zastosowanie procedur oceny ryzyka, które wynikają ze złożonych i trudnych do zaobserwowania procesów ekonomicznych i politycznych. Najistotniejsze jest ryzyko niespłacenia kredytu konsumenckiego będącego jednocześnie bankowym. Jest to ryzyko przyjmowane, oceniane i wyceniane przez bank. Zawierając umowę ubezpieczenia kredytu konsumenckiego, nie można oprzeć się na danych statystycznych, a należy przeanalizować sytuację konkretnego kredytobiorcy - konsumenta. Trzeba wziąć pod uwagę jego sytuację ekonomiczną, finansową, prawną oraz warunki samego kredytu - wysokość, okres spłaty. Konsument - osoba fizyczna w wielu wypadkach jest też przedsiębiorcą, ale jako strona umowy kredytu nie zawiera jej w celu bezpośrednio związanym z działalnością gospodarczą. Dlatego przy ocenie ryzyka znaczenie mają czynniki związane z przedsiębiorstwem kredytobiorcy, jego działalnością i współpracą z innymi partnerami. W następstwie przeprowadzonej analizy ryzyka, zakład ubezpieczeniowy przyjmuje umowę kredytu do ubezpieczenia, bądź określa jego dodatkowe warunki.
Ubezpieczenie kredytu jest związane również z innym ryzykiem, a mianowicie wynikającym z konstrukcji zabezpieczenia. Przy ubezpieczeniu pojedynczych kredytów pojawia się selekcja negatywna polegająca na tym, iż do ubezpieczenia trafiają kredyty o podwyższonym ryzyku, które nie mogą być zabezpieczone wystarczająco w inny sposób. Jest to proces dwustopniowy:
1) kredyty udzielane wiarygodnym konsumentom nie są obwarowane obowiązkiem zabezpieczenia;
2) do ubezpieczenia trafiają transakcje, w których kredytobiorca nie był w stanie przedstawić wystarczających zabezpieczeń.
W efekcie ubezpieczenie kredytu jest krańcowym rozwiązaniem i to dość ryzykownym z punktu widzenia ubezpieczyciela. Można ograniczyć selekcje negatywną przez umowy ubezpieczenia portfela kredytów bankowych.
Należałoby wspomnieć jeszcze o ryzyku ulgowego traktowania transakcji kredytowych przez banki w warunkach pełnego zabezpieczenia spłaty kredytu przez ubezpieczyciela. Przejawia się to w bardziej liberalnym podejściu do stosowania procedur kredytowych i w ograniczeniu monitorowania wiarygodności kredytobiorcy.
Treść umów ubezpieczenia ustala się w toku indywidualnych negocjacji, z uwzględnieniem konkretnych potrzeb i możliwości. Zakład ubezpieczeń stale monitoruje ryzyko dotyczące sytuacji finansowej klienta oraz ubezpieczonych umów. Doradza konsumentowi w zakresie oceny podejmowanych transakcji kredytowych. Zasadniczo występuje praktyka zabezpieczeń ewentualnych roszczeń regresowych zakładu ubezpieczeń w postaci weksla in blanco czy poręczenia wekslowego.
Umowa ubezpieczenia zawierana jest na podstawie wniosku ubezpieczeniowego, określanego przez zakład ubezpieczeń. Z reguły wniosek powinien zawierać: wykaz potencjalnych dłużników, proponowaną wysokość limitu kredytowego w odniesieniu do każdego z nich, określać wysokość obrotów i długość okresu kredytowania. Do wniosku należy dołączyć dokumenty dotyczące kredytodawcy i kredytobiorców: kopie bilansu, sprawozdania o przychodach, kosztach i wynikach finansowych z ostatnich miesięcy, decyzję o nadaniu numeru statystycznego REGON, zaświadczenie o wywiązaniu się z zobowiązań podatkowych. Ponadto zakłady ubezpieczeniowe zastrzegają obowiązek informowania przez ubezpieczającego o okolicznościach mających wpływ na zwiększenie ryzyka.
Zasady ubezpieczenia kredytu konsumenckiego
Do podstawowych zasad ubezpieczenia kredytu i to nie tylko konsumenckiego zaliczamy:
- Zasadę partycypowania ubezpieczonego w ryzyku. Oznacza ona, iż wypłacone odszkodowanie nie może pokrywać całości szkody, jaką poniósł ubezpieczony, a udział własny wierzyciela wynosi ok. 20% straty, dzięki temu wierzyciel czuwa nad wykonaniem obowiązków przez konsumenta;
- Zasadę współpracy między zakładem ubezpieczeniowym a ubezpieczonym;
- Zasadę gwarantowania ostatecznego rezultatu transakcji kredytowej w postaci braku możliwości uzyskania należności z tytułu kredytu;
- Zasadę stałego monitorowania ryzyka przez zakład ubezpieczeniowy po zawarciu umowy ubezpieczenia;
- Zasadę karencji, czyli upływ czasu miedzy wypadkiem ubezpieczeniowym a powstaniem roszczenia o odszkodowanie by utrata należności z tytułu udzielonego kredytu miała charakter pewny;
- Zasadę dobrej informacji, czyli obowiązki informacyjne ubezpieczonego i potrzeba wiadomości z niezależnego źródła;
- Zasade selekcji ryzyka, zakład ubezpieczeń ma możliwość selekcjonowania ubezpieczonych i ich umów kredytowych.
Ubezpieczenie a całkowity koszt kredytu
Zasadą jest, iż koszt ubezpieczenia kredytu nie wchodzi w skład kosztu całkowitego kredytu. Wyjątek stanowi koszt ubezpieczenia spłaty kredytu na wypadek śmierci, inwalidztwa, choroby lub bezrobocia konsumenta - kredytobiorcy. Ubezpieczenie to związane jest z zawarciem umowy odrębnej od umowy o kredyt. W pewnych przypadkach kredytodawca uzależnia zawarcie umowy o kredyt od wykupienia ubezpieczenia. Należy zatem rozważyć kwestię dopuszczalności uzależnienia zawarcia umowy od zawarcia innej umowy. Art. 385 pkt 7 k.c. stanowi bowiem, iż klauzulę taką uznać należy za abuzywną, jeżeli umowa, od której uzależnione jest zawarcie innej umowy nie jest z nią bezpośrednio związana. Jednak umowę ubezpieczenia uznać należy za związaną bezpośrednio z umową kredytu. Potwierdzenie dopuszczalności takiej interpretacji znajduje się w wyżej wspomnianej Dyrektywie, w którym mowa jest o kosztach, nałożonych na konsumenta przez kredytodawcę jako "warunek udzielenia kredytu". Koszt obligatoryjnego ubezpieczenia spłaty kredytu wchodzi więc w skład całkowitego kosztu kredytu, który powinien być obowiązkowo podany w umowie kredytu i jego reklamie. Nieco inaczej kształtuje się kwestia kosztu ubezpieczenia fakultatywnego. Przyjąć należy, iż jest on związany z dodatkową usługą (jako że nie stanowi warunku udzielenia kredytu), której wykupienie zależy tylko i wyłącznie od uznania konsumenta. W związku z tym należy stwierdzić, iż. koszt ubezpieczenia fakultatywnego nie stanowi elementu całkowitego kosztu kredytu i nie trzeba zawierać go w umowie kredytu.
Likwidacja szkody
Zwykle zastrzeżenie, iż ubezpieczający jest zobowiązany zawiadomić zakład ubezpieczeń o powstaniu szkody w określonym terminie, zawarte jest w ogólnych warunkach ubezpieczenia. Wraz z powiadomieniem o wystąpieniu szkody ubezpieczający doręcza wszystkie dokumenty uzasadniające roszczenie oraz niezbędne do ustalenia wysokości odszkodowania. Odszkodowanie powinno być wypłacone w terminie 30 dni od dnia otrzymania dokumentów uzasadniających roszczenie. Jeżeli w tym terminie wyjaśnienie okoliczności ustalających odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń jest niemożliwe, świadczenie powinno być spełnione w ciągu 14 dni o ich wyjaśnienia.
Wraz z zapłatą odszkodowania przez zakład ubezpieczeń roszczenie banku przeciwko konsumentowi odpowiedzialnemu za szkodę przechodzi na zakład ubezpieczeń do wysokości zapłaconego odszkodowania. Jeżeli zakład ubezpieczeń pokrył tylko część szkody, bankowi przysługuje, co do pozostałej części pierwszeństwo zaspokojenia przed roszczeniem zakładu.
Umowa ubezpieczenia kredytu konsumenckiego a umowa konsumencka
W literaturze pojawiają się poglądy, iż umowa ubezpieczenia kredytu konsumenckiego jest również umową konsumencką tak jak umowa kredytu konsumenckiego. Należy przychylić się do twierdzenia, iż umowami konsumenckimi jest większość umów ubezpieczeniowych, wyjąwszy ubezpieczenia wybitnie profesjonalne. Sytuacja staje się już całkiem jasna, gdy ubezpieczający ma status konsumenta i tym samym zawiera umowę konsumencką. Dzieje się tak, gdy kredytobiorca - konsument zawiera umowę ubezpieczenia na rzecz kredytodawcy - przedsiębiorcy. Określenie umów ubezpieczeniowych jako umów konsumenckich skutkuje szczególną ochroną konsumentów będących stronami tych umów.
Patrycja Falba
KATOLICKI UNIWERSYTET LUBELSKI
1. Dz. U. 2001, nr 100, poz. 1081 ze zm., cyt. dalej jako u.o k.k.
2. D. Rogoń, Komentarz do ustawy z dnia 2002 lipca o kredycie konsumenckim, System Informacji Prawnej Lex 2002.
3. Art. 2 ust. 1 i 2 u.o k.k.
4. E. Łętowska, Prawo umów konsumenckich, Warszawa 2002, s. 465.
5. Art. 3 u.o k.k.
6. Art. 2 u.o k.k.; D. Rogoń, op. cit., s. 5.
7. Art. 8 i 11 u.o k.k.
8. Dz. U. 1997, nr 140, poz. 939 ze zm., cyt. dalej jako u.p.b.
9. W. Pyzioł, (w:) Prawo bankowe, Komentarz, pod. Red. E. Forcik - Mastalskiej, Warszawa 2002, s. 257
10. Art. 69 u.p.b.
11. L. Góral, M. Karlikowska, K. Koperkiewicz-Mordel, Polskie prawo bankowe, Warszawa 2002, s. 169-170.
12. M. Szczepańska-Bębenek, Ubezpieczenie kredytu kupieckiego, Przegląd Ubezpieczeń Społecznych i Zdrowotnych nr 6/2002, s. 34.
13. J. Monkiewicz, Podstawy ubezpieczeń, Tom II, Warszawa 2003, s. 297.
14. Art. 808 k.c.
15. J. Kukiełka, Ubezpieczenie transakcji kredytowych, Przegląd Ubezpieczeń Społecznych i Gospodarczych nr 10/1998, s. 34-35.
16. J. Myszkowski, Ubezpieczenia finansowe, Wiadomości Ubezpieczeniowe nr 7-8/2003, s. 82
17. Art. 824 k.c.
18. J. Myszkowski, op. cit., s.83.
19. M. Szczepańska-Bębenek, op. cit., s. 35.
20. J. Myszkowski, op. cit., s. 81.
21. J. Kukiełka, D. Poniewierka, Ubezpieczenia finansowe: gwarancje ubezpieczeniowe, ubezpieczenia transakcji kredytowych, Bydgoszcz-Warszawa 2003, s. 486-488.
22. J. Myszkowski, op. cit., s.81.
23. M. Szczepańska-Bębenek, op. cit., s. 35.
24. J. Myszkowski, op. cit., s. 81-82.
25. Art. 7 u.o k.k.
26. K. Włodarska, Komentarz do ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o zmianie ustawy o kredycie konsumenckim, System Informacji Prawnej LEX 2003.
27. Art. 817 k.c.
28. Art. 828 k.c.; M. Szczepańska-Bębenek, op. cit., s. 36.
29. M. Lemkowski, Znaczenie definicji konsumenta dla umowy ubezpieczenia, Wiadomości Ubezpieczeniowe nr 9/10, s. 48.
