Oszczędzanie bez zbytniego ryzyka

Zanim oddamy pieniądze do banku na rachunek oszczędnościowy lub założymy lokatę ważne byśmy dokładnie sprawdzili warunki lokowania nadwyżek finansowych, jakie przedstawiają instytucje finansowe. Gwarantowane na przykład cztery procent przy lokacie rocznej może oznaczać więcej zysku niż gwarantowane pięć procent w skali roku przy lokacie półrocznej. Zasady liczenia odsetek ważne są także, gdy decydujemy się na kupno obligacji rządowych.

Efektywne oszczędzanie to takie, w którym odłożone (zaoszczędzone) pieniądze zachowują realną wartość. To szczególnie ważne w czasach, gdy ceny szybko rosną (z powodu wysokiej inflacji). Wtedy odłożone w domu (a według badań opinii publicznej w „skarpecie” pieniądze trzyma co szósty oszczędzający) pieniądze tracą na wartości. Jeśli schowamy 1000 zł do szafy, zapomnimy o nich (albo położymy je tam specjalnie) i weźmiemy banknoty po roku, to realna wartość pieniędzy (czyli to, co możemy za nie kupić) będzie zależała właśnie od inflacji. Jeśli wyniosła 1 proc. to wartość realna naszego majątku zmalała o 10 zł. Jeśli ceny wzrosły o 5 proc. to mamy realnie mniej o 50 zł. Może się też zdarzyć tak, jak w zeszłym roku, czy dwa lata temu. W 2014 roku ceny nie zmieniły się, więc nie zmieniła się wartość pieniędzy. W 2015 roku zaś ceny spadły o 0,9 proc. (mieliśmy w Polsce deflację). Wartość realna banknotów o łącznym nominale 1000 zł nieznacznie - bo o 9 zł - podniosła się. Ale takich lat, gdzie schowane „leżące” pieniądze nie tracą wartości jest znacznie mniej niż tych, kiedy tracą. W ciągu ostatnich dziesięciu lat deflacja wystąpiła dwa razy: w dwóch ostatnich latach. W 2014 roku ceny się nie zmieniły. A w poprzednich – do roku 2006 wahała się od 0,9 (w 2013) do 4,3 ( w 2011) W innych latach ceny rosły od kilkudziesięciu do kilku procent. Temu by oszczędności nie traciły realnej wartości, a nawet ją zyskiwały służy oprocentowanie. Spotykamy się z tym pojęciem, jeśli lokujemy oszczędności na kontach bankowych, na lokatach bankowych lub kupujemy obligacje. Oprocentowanie, jakie oferuje bank jest zagwarantowane. Zazwyczaj realny zysk z oprocentowania np. lokaty bankowej jest niewielki. Ważne jest byśmy – ucząc się oszczędzania – rozumieli pojęcia finansowe i rozwiązania z nim związane.

Wysokość oprocentowania

Jeśli decydujemy się na trzymanie pieniędzy na koncie bankowym, sprawdźmy, czy jest ono oprocentowane. Najczęściej banki oferują konta bieżące (bez oprocentowania) oraz oszczędnościowe – gdzie oprocentowanie jest naliczane. Oszczędzający daje pieniądze do banku, instytucja finansowa nimi obraca. „Zarobek” dla oszczędzającego polega na powiększeniu oszczędności o odsetki. Bank płaci za to, że dysponował naszym kapitałem. Wybierzmy więc konto oszczędnościowe, które jest oprocentowane, lub lokatę terminową. Możemy też kupić obligacje rządowe. Warto porównać propozycje wielu instytucji finansowych, a nie tylko jednej (np. banku, w którym już mamy konto). Osoby zaczynające oszczędzać powinny pamiętać, że informacje o oprocentowaniu (czyli zysku dla klienta) dotyczą zawsze rocznego okresu inwestowania. Jeśli więc przy lokacie miesięcznej jest oprocentowanie 1 proc., to oznacza, że po miesiącu dostaniemy jedną dwunastą kwoty równej procentowi naszych oszczędności. Jeden procent uzyskamy, jeśli zawrzemy umowę na lokatę roczną. Ale uwaga: jeśli zdecydujemy się na 12 lokat miesięcznych i każda z nich będzie oprocentowana na 1 proc. w skali roku, to dzięki miesięcznej kapitalizacji odsetek zysk w ciągu roku wyniesie minimalnie więcej niż 1 proc. (dokładnie 1,005 proc.), co przy dużych kwotach ma znaczenie.

Jeżeli zaś decydujemy się na lokatę półroczną, której oprocentowanie wynosi np. 4 proc. i wpłacamy do banku 2 tys. zł, 4 proc. od tej kwoty w ciągu roku to 80 zł. W ciągu sześciu miesięcy zarobimy więc 40 zł brutto. Po odjęciu 19 proc. podatku od dochodów kapitałowych (nazywanego powszechnie podatkiem Belki od nazwiska pomysłodawcy, Marka Belki ministra finansów, a potem szefa NBP) zarobimy netto - 32,4 zł. Jest to sytuacja hipotetyczna ponieważ w ostatnich latach oprocentowanie oferowane przez banki było niższe. Ale dla klarowności zrozumienia, na czym polega system odsetkowy popatrzmy na jeszcze jeden przykład. Jeśli bank zaproponował lokatę półroczną oprocentowaną na np. 5 proc., i oszczędzający przeznaczy na nią 1000 zł to jego zysk wyniesie 25 zł brutto. A po odliczeniu podatku (19 proc. z 25 zł to 4,75 zł) zostanie 20,25 zł.

Uwaga: Jeśli oszczędzamy by zgromadzić pieniądze na emeryturę, możemy uniknąć  podatku od dochodów kapitałowych. Należy w tym celu skorzystać z indywidualnego konta emerytalnego lub indywidualnego konta zabezpieczenia emerytalnego w formie rachunku oszczędnościowego w banku.

Naliczanie odsetek

Dla oszczędzających ważna jest wysokość oprocentowania, ale także sposób obliczania odsetek. Zazwyczaj te są naliczane w dniu, w którym kończy się lokata. Na kontach bankowych zazwyczaj naliczane są co miesiąc.

Często oszczędzający decydują się na lokaty odnawialne. Są one automatycznie przedłużane na kolejny okres. Warto sprawdzić, co bank robi z odsetkami. Możliwe są dwa warianty: doliczenie ich do kwoty kapitału lub przelanie na konto. W pierwszej sytuacji po zakończeniu kolejnej (odnowionej) lokaty będziemy mieli naliczone odsetki od wyższej sumy niż na początku, w drugiej - od takiej samej, ale za to zyskamy możliwość swobodnego dysponowania zyskiem z lokaty. Niektóre banki, w przypadku lokat zawieranych na promocyjnych warunkach (co najczęściej oznacza wyższe oprocentowanie), po zakończeniu trwania lokaty domyślnie otwierają klientowi nową lokatę na taki sam czas, lecz ze znacznie niższym oprocentowaniem (często nawet niższym niż klient mógłby uzyskać w tym samym banku, gdyby tylko podjął próbę kontaktu z bankiem). Warto więc sprawdzić, w jaki sposób nasza lokata promocyjna będzie odnowiona.

Zerwanie lokaty, wypłata pieniędzy z rachunku oszczędnościowego

Uwaga: trzeba pamiętać, że w przypadku lokaty bankowej otrzymamy gwarantowane odsetki, jeśli utrzymamy ją do określonego w umowie terminu. Jeśli ją zerwiemy wcześniej — utracimy je w całości lub w części. Bank może nam naliczyć np. tylko połowę należnego oprocentowania, za okres w którym lokata trwała. Niektóre banki oferują lokaty z opcją tzw. częściowej wypłaty – dają możliwość wypłaty części środków w trakcie trwania lokaty. W razie wcześniejszego zerwania lokaty naliczane są odsetki za każdy pełny miesiąc oszczędzania. 

Warto o tym pamiętać przy wyborze: lokata czy oszczędzanie na rachunku oszczędnościowym. Z rachunku możemy wypłacić część pieniędzy (zazwyczaj raz w miesiącu bez dodatkowych opłat), a bank naliczy nam pełne oprocentowanie (wypłata odsetek następuje zwykle na koniec miesiąca kalendarzowego) od pozostałej na koncie kwoty.

Oprocentowanie zmienne

Od zasady „zerwanie lokaty równe jest utracie odsetek w części lub całości” istnieje wyjątek. To lokaty progresywne. W ich przypadku mamy do czynienia ze zmiennym oprocentowaniem. Tu można w każdej chwili wycofać pieniądze bez utraty odsetek za już zakończone miesiące oszczędzania. Lokaty te są tak skonstruowane, że wysokość oprocentowania rośnie wraz z długością utrzymywania depozytu. Atrakcyjny zysk jest dla cierpliwych, którzy utrzymają lokatę do terminu jej zapadalności. Banki proponują lokaty progresywne o różnych terminach, od 2 do nawet 36 miesięcy. Uwaga na jeszcze jeden typ oferty: banki oferują też lokaty powiązane z inwestycjami. Te składają się z części oszczędnościowej i inwestycyjnej. Bank dzieli pieniądze składające się na lokatę na dwie części. Pierwszą lokuje jako depozyt o stałym oprocentowaniu. A za drugą kupuje np. jednostki uczestnictwa funduszu inwestycyjnego. Wśród nich istnieją również bardziej skomplikowane, powiązane np. z kursami walut, indeksami giełdowymi, czy surowcami i metalami szlachetnymi. I choć na takich produktach można sporo zarobić, to można też wiele stracić. Jest to sposób inwestowania dla osób, które zgadzają się na poniesienie ryzyka inwestycyjnego, w tym nawet straty zamiast zysku.

Bezpieczne obligacje rządowe

Uczący się oszczędzać, mogą zacząć inwestować pieniądze, kupując rządowe obligacje, czyli papiery skarbowe. Kupując obligacje, pożyczamy pieniądze państwu, a ono zobowiązuje się zwrócić je z odsetkami. Mamy do wyboru cztery rodzaje rodzimych obligacji skarbowych (obligacji oszczędnościowych), które różnią się terminem wykupu (okresem zapadalności), sposobem wypłacania odsetek i ich konstrukcją.

Obligacje dwuletnie mają stałe oprocentowanie i kapitalizację roczną. W dniu zakupu znamy zysk, dostaniemy go przy wykupie obligacji.

Papiery skarbowe emitowane na dłuższy czas mają stałe, określone oprocentowanie tylko w tzw. pierwszym okresie odsetkowym (wskazanym w liście emisyjnym). Dla obligacji trzyletnich jest to pół roku. Czyli jeśli decydujemy się na oszczędzanie trzyletnie, nie wiadomo, ile realnie zarobimy, bo te obligacje nie gwarantują wysokości zysku. Ich oprocentowanie zależy od wskaźników rynkowych, oprocentowania sześciomiesięcznych pożyczek, jakich udzielają sobie banki (WIBOR 6M).

Kapitalizacja obligacji czteroletnich odbywa się co rok. Oprocentowanie oparte jest na stopie inflacji. Obligacje dziesięcioletnie mają interesującą konstrukcję: w pierwszym, rocznym okresie odsetkowym oprocentowanie jest naliczane od wartości nominalnej obligacji, a w kolejnych latach — od wartości nominalnej powiększonej o odsetki naliczone po zakończeniu poprzedniego okresu odsetkowego, co zwiększa zyskowność. Wypłata następuje w dniu wykupu obligacji.

Pieniądze zainwestowane w obligacje rządowe możemy uzyskać przez przedterminowy wykup przez emitenta, bez utraty odsetek. Jest to też istotna zaleta obligacji. Jeśli kupiliśmy obligacje na rynku pierwotnym, to przy wcześniejszym wykupie pobierana jest maksymalnie kilkuzłotowa opłata za wycofanie obligacji.

Te papiery skarbowe mogą kupić wszyscy. Dla beneficjentów programu Rodzina 500+ są dodatkowe rodzinne obligacje skarbowe. Ponadto, zdarzają się emisje specjalne obligacji detalicznych o nietypowych terminach zapadalności, np. 11 lub 13 miesięcy. Obecnie nie ma ich w ofercie ministerstwa finansów.

Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji ekonomicznej.