Powołani przez norweski sąd biegli po raz trzeci mają ocenić, czy Anders Breivik, sprawca ataków terrorystycznych w Oslo i na wyspie Utoya, przestał stanowić zagrożenie dla społeczeństwa i może przedterminowo wyjść na wolność. W zamachach z 2011 roku, największych we współczesnej historii Norwegii, zginęło 77 osób.
22 lipca 2011 roku Breivik dokonał eksplozji w dzielnicy rządowej w Oslo, zabijając osiem osób. Kilka godzin później przybył na oddaloną o 25 km wyspę Utoya, gdzie trwał obóz młodzieżówki socjaldemokratycznej Partii Pracy. Tam zastrzelił 69 osób. Ponad 300 osób zostało rannych.
W 2012 roku Breivik został skazany za te ataki na 21 lat forvaringu, czyli szczególnej kary więzienia, z minimalnym 10-letnim okresem pozbawienia wolności. Po upływie minimalnego okresu Breivik może ubiegać się o warunkowe zwolnienie, ale to on musi udowodnić, że nie stanowi już zagrożenia.
Pierwszy wniosek w tej sprawie złożył w 2020 roku, kolejny - trzy lata później. W obu przypadkach w oparciu o ekspertyzy psychologiczne sąd oddalił jego prośby (w 2022 i 2024 roku).
W odpowiedzi na trzeci wniosek, złożony w kwietniu, norweski sąd zgodził się 6 października na ponowne zbadanie stanu psychicznego Breivika. Ekspertyzę przygotują ci sami biegli, którzy dwa lata temu uznali, że ryzyko ponownej przemocy ze strony skazanego pozostaje wysokie. Proces w sprawie najnowszego wniosku rozpocznie się najwcześniej na początku 2027 roku.
Breivik wielokrotnie pozywał Norwegię, skarżąc się na nieludzkie traktowanie, w tym izolację i ograniczony kontakt ze światem. Przegrał przed norweskimi sądami, później jego skargę oddalił również Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu.
Niezależnie od obecnego postępowania w 2032 roku dobiegnie końca zasądzona Breivikowi zasadnicza kara 21 lat więzienia. Nie oznacza to jednak automatycznie, że terrorysta wyjdzie na wolność, ponieważ forma wymierzonej mu kary - forvaring - różni się od zwykłej kary więzienia. Zgodnie z zasadami forvaring Breivik ma odsiedzieć wyrok 21 lat, ale po tym okresie izolacja może zostać przedłużona, każdorazowo o okres nie dłuższy niż pięć lat, jeśli prokuratura wykaże, że skazany nadal stanowi poważne zagrożenie.
– Aby pozostał w izolacji, prokurator będzie musiał przekonać sąd, że Breivik nadal jest poważnym zagrożeniem dla społeczeństwa. Jeśli prokuratura nie wystąpi o przedłużenie izolacji albo (zrobi to, ale) sąd odrzuci jej wniosek, Breivik będzie mógł wyjść na wolność – powiedział PAP Kristian Mjaaland, prorektor norweskiej szkoły służby więziennej KRUS.
Ocenił jednak, że sam fakt, że prawo przewiduje możliwość wyjścia na wolność, nie musi oznaczać, że Breivik rzeczywiście zostanie zwolniony z więzienia.
– Przy tym, co obecnie wiemy, o stosunku osadzonego do popełnionych czynów i odbywanej kary zwolnienie jest bardzo mało prawdopodobne – ocenił ekspert.
– Norwegowie absolutnie nie są gotowi na jego powrót (do społeczeństwa - PAP). Za sześć lat sytuacja może wyglądać inaczej, ale wyjście na wolność wymagałoby bardzo istotnej zmiany po stronie Breivika – powiedział Mjaaland.
Norwegia zniosła karę śmierci za przestępstwa pospolite wraz z odzyskaniem niepodległości w 1905 roku. W 1948 roku wykonano ją po raz ostatni – za zdradę państwa w okresie niemieckiej okupacji w czasie II wojny światowej. Najsurowszą karą pozostawało dożywocie, które w 1981 roku zamieniono na 21 lat pozbawienia wolności. Liberalizację uzasadniano wówczas faktem, że skazani na dożywocie i tak wychodzili na wolność średnio po odbyciu 11,5 roku kary. W 2002 roku wprowadzono forvaring z pierwotnym okresem do 21 lat.
Po zamachach w Oslo i na Utoi z 2011 roku zaostrzono przepisy dotyczące forvaringu - w 2015 roku maksymalny wymiar tej kary dla winnych terroryzmu, ludobójstwa i zbrodni przeciwko ludzkości wydłużono z 21 do 30 lat. Surowsze przepisy nie objęły już Breivika ze względu na zasadę, że prawo nie działa wstecz.
– Nikt nie był gotowy na zbrodnię Breivika, nasz system karny i penitencjarny również. Norwegia nigdy wcześniej nie miała takiego więźnia – podsumował Mjaaland.
Z Oslo Mieszko Czarnecki (PAP)
cmm/ akl/
