Świadczenie z tytułu ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków podobnie jak zasiłek pogrzebowy nie mają charakteru świadczeń odszkodowawczych, ich celem nie jest bowiem wyrównanie szkody w pojęciu prawa cywilnego, lecz udzielenie uprawnionemu zabezpieczenia (wypłata świadczenia), którego wysokość nie zależy od rozmiaru wyrządzonej szkody, lecz w przypadku umowy ubezpieczenia NNW od umówionej sumy ubezpieczenia w przypadku zasiłku pogrzebowego wskazań ustawy w tym zakresie.
Ponadto, podobnie jak przy świadczeniu z ubezpieczenia NNW wypłata zasiłku pogrzebowego nie powinna być związana z wypłatą świadczeń z innych tytułów. Tym samym uprawnionemu służą zarówno roszczenia o zasiłek pogrzebowy, jak i pełen katalog roszczeń odszkodowawczych przeciwko sprawcy szkody i jego ubezpieczycielowi.
Nie mające odszkodowawczego charakteru roszczenia o zasiłek pogrzebowy powodują, że jego realizacja następuje niezależnie i obok innych wypłacanych świadczeń z umów ubezpieczenia zarówno obowiązkowego OC, jak i dobrowolnych ubezpieczeń osobowych – dopuszczalna jest tutaj bowiem kumulacja świadczeń, w której uprawniony otrzyma świadczenia z paru źródeł, na podstawie kilku odrębnych tytułów prawnych np. zwrot kosztów pogrzebu z ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, zwrot kosztów pogrzebu standardowo do wysokości 10% sumy ubezpieczenia z umowy NNW kierowcy i pasażerów oraz zasiłek pogrzebowy z ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Tak więc, zarówno wypłata zasiłku pogrzebowego, jak i świadczenia ubezpieczeniowego z ubezpieczenia osobowego nie jest uzależniona od istnienia odpowiedzialności cywilnej kierującego pojazdem . Bez jakiegokolwiek znaczenia jest tutaj czy istnieje wina po stronie kogokolwiek, jak również nieistotna pozostaje kwestia powstania i wielkości (rozmiaru) szkody. Zasadą jest, oczywiście z zastrzeżeniem reguł wynikających z ustawy lub umowy, wypłata świadczenia bez badania winy, przyczynienia i innych czynników, które podlegają szczegółowemu badaniu przy ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej.
W doktrynie, co pozostaje dalece dyskusyjne, pojawiają się twierdzenia, iż zarówno zasiłek pogrzebowy, jak i część świadczeń wypłacanych z ubezpieczeń osobowych posiada charakter typowo odszkodowawczy . W przypadku ubezpieczeń osobowych m.in. NNW chodzi o coraz szerzej umieszczane w ofertach produktowych tzw. świadczenia dodatkowe w postaci zwrotu kosztów m.in. pogrzebu, które bez wątpienia posiadają charakter odszkodowawczy – realizują w pewien sposób funkcję kompensacyjną.
Z tych względów aktualna do szerszej dyskusji pozostaje kwestia ewentualnego uwzględniania ich, a następnie odpowiedniego rozliczania w ramach zwrotu kosztów związanych z wypadkiem w ramach odpowiedzialności odszkodowawczej sprawcy. Podobnie z tych względów dyskusyjnym może być ewentualne uwzględnienie dodatkowego świadczenia w postaci zwrotu kosztów pogrzebu (standardowo do wysokości 10% sumy ubezpieczenia NNW) w ramach zwrotu kosztów pogrzebu na podstawie art. 446 § 1 k.c.
Stanowisko wskazujące na możliwości zaliczenia na poczet zwrotu kosztów pogrzebu na podstawie art. 446 § 1 k.c. zasiłku pogrzebowego, co prawda wyjątkowo rzadko, można znaleźć we wcześniejszych orzeczeniach Sądu Najwyższego. Przykładem tak ukierunkowanej linii orzecznictwa jest wyrok SN z dni 25 sierpnia 1975 r. (sygn. akt II CR 419/75 publ. w OSNC z 1976/7-8/169), w którym Sąd stwierdził, że zasiłek pogrzebowy wypłacony rodzinie osoby zmarłej wskutek wypadku komunikacyjnego podlega zaliczeniu przez Państwowy Zakład Ubezpieczeń poniesionych kosztów pogrzebu. Teza ta jednak wobec szeregu późniejszych wskazanych uprzednio odmiennych twierdzeń Sądu wydaje się być nieaktualna, a także powstała w zupełnie odmiennych warunkach prawno ustrojowych.
Powyższa szeroka analiza, a także całościowe zestawianie wskazywanych funkcji i celów obu rodzajów świadczeń oraz kwerenda istniejącego orzecznictwa sądowego pozwala jednakże sformułować tezę o braku możliwości wzajemnego zaliczania świadczeń wypłacanych na podstawie różnych reżimów (tytułów) prawnych. W naszej ocenie odstępstwo od powyżej wskazanej zasady, tzn. „wzajemnego zaliczenia na poczet siebie świadczeń”, wynikających z innych systemów prawnych (źródeł) na poczet odszkodowania powinno wyraźnie wynikać ze szczególnych przepisów prawa.
Przykładem takim może jest norma art. 106 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym oraz Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, nakazujący zaliczyć na poczet odszkodowania przysługującego osobie poszkodowanej na podstawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej wypłacanego przez Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny (UFG) świadczeń z umowy ubezpieczenia dobrowolnego. Podkreślić jednak należy, że zaliczenie to dotyczy jedynie szkody majątkowej. Wyjątek od zasadniczej reguły nie może być jednak interpretowany szerzej poprzez objęcie zakresem podmiotowym innych podmiotów niż fundusz i w każdym przypadku musi wynikać z wyraźnej dyspozycji normy prawnej.
Konkludując, w naszej opinii, zasiłek pogrzebowy wypłacany przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w ramach świadczeń z tytułu zabezpieczeń społecznych nie powinien być zaliczany w poczet świadczeń należnych od zakładu ubezpieczeń z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Za powyższym twierdzeniem przemawiają zarówno funkcje realizowane przez instytucję odszkodowania ustanowioną przez prawo cywilne, jak również generalna zasada wyłączenia możliwości zaliczania w systemie prawa cywilnego świadczeń wypłaconych w ramach innych tytułów prawnych. Ponadto stwierdzić należy, że inny jest cel świadczenia opartego na art. 446 § 1 k.c. (naprawienie szkody), inny zaś jest charakter zasiłku pogrzebowego przyznawanego na podstawie art. 77 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (zaspokojenie potrzeb socjalnych oraz dostarczenie pomocy finansowej rodzinie zmarłego w trudnej sytuacji życiowej).
Potwierdza to zarówno doktryna, jak i ugruntowana linia orzecznictwa sądowego. Pomijając nieliczne przykłady odległych w czasie orzeczeń, nie budzi wątpliwości, że zarówno odprawa pośmiertna, jak i świadczenie uzyskane z tytułu ubezpieczenia osobowego z racji swego charakteru nie podlegają zaliczeniu na poczet odszkodowania należnego na podstawie art. 446 § 1 k.c. Nie znajdująca zatem uzasadnienia byłaby możliwość zaliczania w poczet odszkodowania przyznanego na gruncie prawa cywilnego zasiłku pogrzebowego, skoro nie istnieje możliwość pomniejszenia należnego odszkodowania na gruncie art. 446 § 1 k.c. w przypadku innych wskazywanych świadczeń.
Konsekwencją przedstawionego powyżej stanowiska jest uznanie, że w obecnym stanie prawnym nie znajduje uzasadnienia pomniejszenie odszkodowania tytułem zwrotu kosztów pogrzebu zgodnie z dyspozycją art. 446 § 1 k.c. o kwotę zasiłku pogrzebowego realizowanego na podstawie art. 77 i nast. ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
mec. Aleksander Daszewski
Autor jest radcą prawnym w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych
W opracowaniu wykorzystano część z przemyśleń zawartych w opinii prawnej r. pr Tomasza Wróblewskiego.
Źródło:
