Zmiany w definicji działalności gospodarczej
Przyjęta nowelizacja nie odbiera możliwości wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej na zasadzie samozatrudnienia, jednakże mocno ogranicza to prawo, nakładając na osobę prowadzącą działalność gospodarczą swoisty reżim ustawowy. Osoby samozatrudnione nadal mogą dla dochodów z działalności gospodarczej wybrać opodatkowanie według 19% stawki podatku, będą musiały jednakże liczyć się z konsekwencją zmian w ustawie o PIT. Przepisy ustawy o PIT doprecyzowały definicję działalności gospodarczej wyliczając, że może ona dotyczyć różnego rodzaju działalności zarobkowej. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 5a pkt 6 ustawy o PIT za działalność gospodarczą albo pozarolniczą działalność gospodarczą będzie uznawać się działalność zarobkową:- wytwórczą, budowlaną, handlową, usługową,
- polegającą na poszukiwaniu, rozpoznawaniu i wydobywaniu kopalin ze złóż,
- polegającą na wykorzystywaniu rzeczy oraz wartości niematerialnych i prawnych - prowadzoną we własnym imieniu bez względu na jej rezultat, w sposób zorganizowany i ciągły, z której uzyskane przychody nie są zaliczane do innych przychodów ze źródeł wymienionych w art. 10 ust. 1 pkt 1, 2 i 4-9 ustawy o PIT.
Za działalność gospodarczą, a tym samym realizację działań wynikających z samozatrudnienia, nie zostaną uznane czynności, w stosunku do których nie zostaną spełnione łącznie trzy warunki:
- nie zachodzi odpowiedzialność wobec osób trzecich za rezultat tych czynności oraz ich wykonywanie, z wyłączeniem odpowiedzialności za popełnienie czynów niedozwolonych, ponosi zlecający wykonanie tych czynności (przesłanka odpowiedzialności);
- czynności są wykonywane pod kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez zlecającego te czynności (przesłanka samodzielności);
- wykonujący czynności zarobkowe nie ponosi ryzyka gospodarczego związanego z prowadzoną działalnością (przesłanka ryzyka).
Z przedstawionej powyżej definicji wynika bezsprzecznie, że wiele osób, które chcą zastąpić dotychczasowy etat na współpracę z byłym pracodawcą w ramach zarejestrowanej przez siebie działalności gospodarczej opartej o zasady samozatrudnienia, mogą mieć z tym kłopot, ponieważ samoztrudnienie w myśl nowych przepisów, niezależnie od woli zarobkującego, może być potraktowane jako działalność wykonywana osobiście na rzecz zamawiającego, w ramach stosunku pracy a nie działalności gospodarczej.
Marcin Rams, ekspert niezależny |
"Zmiana definicji działalności gospodarczej może być dla wielu przedsiębiorców przyczyną utraty prawa do rozliczania dochodów jako uzyskiwanych z pozarolniczej działalności gospodarczej. Poczyniona w tym celu kontrola skarbowa może obecnie dochody z tego rodzaju działalności zakwalifikować jako uzyskiwane w ramach działalności wykonywanej osobiście, a lub nawet wykazać, że dochody te są uzyskiwane ze swoistego stosunku pracy." |
Przesłanka odpowiedzialności
Jeżeli zleceniodawca ze zleceniobiorcą będącym osobą samozatrudnioną nie podzieli się częścią odpowiedzialności za wykonywane zlecenie, wówczas nie będzie podstaw, aby rozliczać przychody, które zleceniobiorca uzyskuje na podstawie takiej umowy. Przychody takie nie będzie można rozliczać jak każde inne pochodzące z pozarolniczej działalności gospodarczej, a tym samym bezprzedmiotowe się stanie samozatrudnienie.Podzielenie się przez zlecającego i samozatrudnionego częścią odpowiedzialności za wykonywane zlecenie ograniczy w znacznej mierze możliwość urzędów skarbowym do zakwestionowania tychże umów, a w konsekwencji do wykazania, że stosunek zawarty pomiędzy stronami tejże umowy odpowiada w całej rozciągłości umowie o pracę.
Warto zatem już teraz sporządzić stosowny aneks do umowy obejmujący swoim zasięgiem jasno określoną współodpowiedzialność wraz konsekwencjami wynikającymi dla stron takiej umowy. W przypadkach kiedy zlecający i samozatrudniony działają jeszcze na zasadach umowy ustnej, warto jest dla celów dowodowych tejże umowy sporządzić jej odpowiednik w formie pisemnej uwzględniając przy tym przesłankę współodpowiedzialności za zobowiązanie z niej wynikające.
Pytanie 1
Przedsiębiorca powierzył wykonanie usługi remontowej na rzecz innego podmiotu, osobie będącej wcześniej pracownikiem firmy remontowej, a obecnie działającej na własny rachunek w oparciu o samozatrudnienie. Ze sporządzonej umowy pomiędzy przedsiębiorcą a samozatrudniającym się nie wynika fakt, że samozatrudniający z tytułu powierzonego mu remontu ponosi odpowiedzialności materialną wobec osób trzecich (beneficjentów ostatecznych usługi). Czy taki stan faktyczny rodzi zasadność tezy, iż osoba ta faktycznie nie spełnia kryteriów samozatrudnienia, a tym samym nie spełnia wymogów ustawowych wynikających z ustawy o swobodzie działalności gospodarczej?
Tak, osoba samozatrudniona i wykonująca zlecenie powierzone jej przez byłego pracodawcę, na rzecz osób trzecich musi ponosić chociaż częściową odpowiedzialność za zobowiązanie względem tych osób. Z przedstawionego w pytaniu stanu faktycznego odpowiedzialność taka nie wynika, gdyż sporządzona pomiędzy zlecającym a samozatrudnionym umowa nic takiego nie stanowi. Zatem nie można w takim przypadku mówić o jakiejkolwiek odpowiedzialności osoby przyjmującej zlecenie, a tym samym o jego samozatrudnieniu na rzecz zlecającego. Czynności powierzone osobie samozatrudnionej mogłyby śmiało wynikać ze stosunku pracy, a nie z działalności gospodarczej, która stawia wymóg odpowiedzialności za powierzone zlecenie.
Samodzielność samozatrudnionego
Samodzielność przedsiębiorcy działającego w oparciu o przesłankę samozatrudnienia oznacza przede wszystkim miejsce świadczenia jego usługi na rzecz beneficjentów tych usług. Chodzi tutaj zarówno o osoby będące w bezpośrednim związku z wykonywaną usługa, jak również osoby pośrednie, będące często zleceniodawcami tych usług.Jeżeli samozatrudniony wykonuje prace pod kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez zlecającego te czynności wówczas nie ma mowy, o samodzielności przedsiębiorcy, jedynie o stosunku pracy pomiędzy zlecającym a zleceniobiorcą. W takim przypadku samozatrudnienie oparte o przesłankę działalności gospodarczej staje się mrzonką. Warto przy tym dodać, że ewentualnie poczyniona kontrola urzędu skarbowego może wykazać, że samozatrudniony bezpodstawnie kwalifikuje przychody osiągane z pozarolniczej działalności gospodarczej, ponieważ zgodnie z przepisami podatkowymi czynności wykonywane w miejscu i czasie wskazanym przez zleceniodawcę nie spełniają kryteriów działalności gospodarczej.
Pytanie 2
Jestem przedsiębiorcą chcącym powierzyć prace wykończeniowe osobom samozatrudnionym. Prace te będą wykonywane na wysokości wraz z pracownikami zatrudnionymi w mojej firmie. Pracownicy Ci będą stanowili nadzór nad działaniami osób samozatrudnionych i razem z nimi wykonywali prace wykończeniowe. Czy tego rodzaju zależność daje podstawy do tego, aby z osobami tymi podpisać stosowne umowy wynikające z ich samozatrudnienia i z swobody świadczenia usług?
Nie. Zlecający powinien pamiętać, że prace wykonywane pod nadzorem osób trzecich (w tym przypadku pracowników zakładu pracy) kłócą się z definicją samodzielności samozatrudnionego przy wykonywaniu zlecenia, a tym samym nie stanowią przesłanki działalności gospodarczej opartej o samozatrudnienie. Zlecający powinien również pamiętać, że zakres czynności świadczonych przez samozatrudnionych odpowiada zadaniom powierzonym jego pracownikom, a zatem istnieje podstawa, aby tego rodzaju zlecenie potraktować przez urząd skarbowy, jak również Państwową Inspekcję Pracy, jako podstawę istnienia pomiędzy stronami umowy o pracę. Konsekwencją takiego stanowiska, będzie między innymi zmiana istniejącej umowy na umowę o pracę oraz obciążenie zlecającego karą pieniężną za uchylania się od zatrudnienia pracownika.
Aby pozostawać w zgodzie z urzędem skarbowym, nie wystarczy już tylko umowa z zlecającym, że ponosi się odpowiedzialność za powierzone zadania, lecz trzeba te zadania wykonywać w wybranym przez siebie czasie najlepiej poza siedzibą zlecającego. Często się zdarza , że samozatrudniony nie są w stanie wykonywać powierzonych mu czynności poza siedzibą zlecającego, gdyż przykładowo na jego terenie istnieją maszyny lub urządzenie niezbędne do wykonania zlecenia. Wówczas jedyną możliwością pozostaje dzierżawa sprzętu na określony czas lub w określonych godzinach, a co za tym idzie odpowiedzialność samozarudnionego za powierzone mu w ten sposób mienie.
Warto podkreślić, że pomiędzy zlecającym a samozatrudnionym powinna również istnieć umowa najmu lokalu lub jego części na określone godziny lub dni w ciągu, których ma być świadczona usługa. Zlecający stosując się do zasady samodzielności samozatrudnionego, powinien także zrezygnować z bieżących czynności nadzoru względem niego przypisanych zwłaszcza pracodawcom, jak również powinien zrezygnować z tego rodzaju form nadzoru jak np. lista obecności. Ograniczenie tego rodzaju praktyk będzie przemawiało za samodzielnością samozatrudnionego.
Marcin Rams, ekspert niezależny |
"Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej nie podnosi względem samozatrudnionego tego rodzaju kwestii, jak najem lokalu czy dzierżawa sprzętu, opierając się jedynie o dosyć enigmatycznie rozumianą przesłankę samodzielności. Jednakże warto podkreślić, że umowy cywilno prawne zawierane przy okazji wykonywania zlecenia w siedzibie zlecającego znacznie ułatwiają argumentację swobody świadczenia usług przez samozatrudnionego do realizacji powierzonego mu zlecenia. Trzeba mieć również na względzie, iż kontrola skarbowa będzie szczególnie bacznie analizować przypadki, w których działalność gospodarczą samozatrudnionego poprzedzał stosunek pracy zawarty ze zlecającym. Dlatego też warto przeanalizować raz jeszcze możliwości lokalowe podejmującego tego rodzaju działalność, czy odpowiadają one kryteriom samodzielności." |
Ryzyko gospodarcze
Ryzyko i odpowiedzialność są dwoma często zazębiającymi się pojęciami. Ryzyko gospodarcze ponosi samozatrudniony zarówno przed rozpoczęciem realizacji zobowiązania, w trakcie jego realizacji, jak również po jego skończeniu. Można zatem powiedzieć, że ryzyko gospodarcze ponosi się zawsze, przy każdego rodzaju czynnościach wynikających z prowadzonej działalności gospodarczej.O ryzyku w stosunku do samozatrudnionego możemy mówić, jeżeli wiąże się ono z realizacją jego zobowiązania i z tego właśnie tytułu jest on narażony na koszty wynikające z poczynionego ryzyka. Ryzykiem takim może być ewentualny pożar czy powódź w miejscu wykonywania zobowiązania. O świadomości ryzyka samozatrudnionego możemy również mówić, jeżeli zawierając umowę na realizację zobowiązania mamy do czynienia z sankcjami przewidzianymi jej nieterminowością.
Pytanie 3
Zamierzam podjąć działalność gospodarczą na zasadach samozatrudnienia względem byłego pracodawcy. Przyszły zlecający zastrzega jednakże, że na wykonie zobowiązania mam miesiąc, a w przypadku braku jego realizacji w powołanym terminie ma prawo zastosować wobec mnie karę pieniężną. Czy tego rodzaju zapis w umowie spełnia zasadność ryzyka jaką samozatrudniony powinien ponosić względem zlecającego?
Tak, nieterminowość wykonania zlecenia, a co za tym idzie koszt jaki z tego tytułu poniesie samozatrudniony jest istotną przesłanka ryzyka prowadzonej działalności gospodarczej. Taki zapis istotnie wskazuje, że zobowiązanie którego zamierza się podjąć samozatrudniony spełnia wymogi ustawowe ryzyka działalności gospodarczej.
Marcin Rams, ekspert niezależny |
"Ryzyko gospodarcze poczynione przez samozatrudnionego związane jest przede wszystkim z działalnością gospodarczą jaka on podejmuje a przez to realnie istniejącym ryzykiem inwestycyjnym, czyli prawdopodobieństwem nie uzyskania przewidywanych (oczekiwanych) wyników ekonomiczno-finansowych związanych z tą działalnością lub podejmowanym przedsięwzięciem. Występowanie ryzyka gospodarczego jest konsekwencją istniejącej w gospodarce rynkowej wolności gospodarczej oraz swobody świadczenia usług." |
Wszystkie te zabiegi normowane nową definicją działalności gospodarczej mają jeden zasadniczy cel, służą przede wszystkim ograniczeniu nadmiernie wykorzystywanej instytucji jaką jest samozatrudnienie, a co za tym idzie nie ponoszeniu przez potencjalnych pracodawców, będących w takich przypadkach zleceniodawcami, kosztów podatkowych i składkowych wynikających z umowy o pracę.
Co jeszcze powinni wiedzieć samozatrudnieni
Samozatrudnieni powinni pamiętać, że ustawa o swobodzie działalności gospodarczej nie daje już możliwości jednoczesnego bycia osobą prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą i osobą wykonującą działalność osobiście w tym samym zakresie. Samo dokonanie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej nie jest już okolicznością przesądzającą o tym, że dana osoba jest osobą fizyczną prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą. Nie ma jednakże przeszkód, by prowadzić działalność gospodarczą polegającą na świadczeniu usług tylko dla jednego podmiotu gospodarczego. Istnienie takiego stanu rzeczy nie przesądza automatycznie, że świadczone usługi nie spełniają wymogów ustawowych miejsca świadczenia usług, ryzyku gospodarczemu i nadzorowi.Marcin Rams, ekspert niezależny |
"Celem przyjętej przez Sejm w dniu 16 listopada 2006 r. modyfikacji definicji pozarolniczej działalności gospodarczej jest wykluczenie sytuacji, w których pracodawcy zmuszaliby pracowników do zakładania działalności gospodarczej jedynie ze względu na chęć obniżenia kosztów pracy, pomimo że w rzeczywistości charakter świadczonej pracy na rzecz dotychczasowego pracodawcy nie uległ zmianie. Samozatrudnienie jest dobrym sposobem na zarobkowanie zwłaszcza tam gdzie pracy brak. Zarówno stara regulacja działalności gospodarczej jak również jej nowa regulacja podlega mało spójnym przepisom prawa podatkowego i ubezpieczeń społecznych, czego efektem są błędy w rozliczeniach z Fiskusem, oraz ZUS-em. Ustawodawca od dłuższego czasu rozliczenia te komplikuje, tworząc coraz mniej spójne przepisy. Kolejnym niejasnym zapisem jest z całą pewnością przytaczana nowelizacja." |
Nowa definicja działalności gospodarczej wzbudziła ogromne emocje wśród płatników składek ZUS i podatników działających lub chcących działać na zasadach samozatrudnienia. Osoby te zaczęły obawiać się następstw nowelizacji ustawy o PIT , a co za tym idzie, możliwości likwidacji samozatrudnienia. Obawy te są jednak bezpodstawne. Samozatrudnienie nadal pozostaje jako forma działalności gospodarczej świadczonej na rzecz osób lub instytucji pod warunkiem świadczenia jej zgodnie z obowiązującymi przepisami. Samozatrudnienie nie zostanie wyeliminowane z porządku prawnego, a jedynie zawężone.
Podstawa prawna: Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. z 2006 r. Nr 249, poz. 1824).
