Wprowadzenie
Bankowość inwestycyjna (investment banking) jest nieodzownym segmentem rynku finansowego, który przyczynia się – dzięki swojej podstawowej funkcji pośrednictwa – do prawidłowej alokacji kapitału.Obserwując rozwój polskiego rynku kapitałowego oraz instytucji świadczących na nim coraz bardziej wyrafinowane usługi, można pokusić się o próbę określenia kierunków rozwoju tak specyficznej dziedziny finansów, jaką jawi się bankowość inwestycyjna. Problem jest o tyle istotny, że Polska znajduje się ciągle na etapie ustalania standardów usług oferowanych klientom.
Dla podjęcia rozważań o możliwościach rozwoju bankowości inwestycyjnej w Polsce, należy wziąć pod uwagę tło rynkowe, instytucjonalne i prawne, na jakim odbywać się mogą procesy powstawania i ewolucji tej sfery usług finansowych. Sytuacja ekonomiczna, jaka cechuje nasz kraj, powoduje, że obszar niepewności, co do jego przyszłego kształtu pozostaje nadal rozległy.
Pozornie fakt ten nie sprzyja tworzeniu obecnie w pełni wiarygodnych modeli czy systemów funkcjonowania nowych dziedzin aktywności gospodarczej, jakim jest niewątpliwie bankowość inwestycyjna w ramach sektora finansowego. Jednakże członkostwo w Unii Europejskiej przełamuje dotychczasowe bariery wzrostu i przyczynia się do urealnienia perspektyw rozwoju bankowości inwestycyjnej w Polsce na różnych płaszczyznach.
Uwarunkowania instytucjonalne
Brak jednoznacznego zdefiniowania pojęcia bankowości inwestycyjnej w przepisach UE wydaje się przesądzać o tym, że Polska nie przyjmie modelu anglo-amerykańskiego, który nastawiony był na finansowanie długoterminowych potrzeb rozwoju przedsiębiorstw poprzez instytucje związane z giełdą i rynkiem kapitałowym.Polski sektor bankowy skazany jest bowiem na dominację banków uniwersalnych, zorganizowanych w formie holdingów bankowych. Postępująca konsolidacja sektora bankowego jest zatem ważnym uwarunkowaniem dalszego rozwoju bankowości inwestycyjnej w Polsce. Silne kapitałowo grupy bankowe będą mogły prowadzić szeroką działalność komercyjną i inwestycyjną. Będą one na tyle prężne kapitałowo, aby wesprzeć działalność inwestycyjną banków.
Jednakże wewnętrzna polityka banków komercyjnych w Polsce sprawia, że ta koncepcja rozwoju investment banking napotyka istotne bariery. Podmioty zajmujące się bankowością inwestycyjną borykają się często z brakiem odpowiedniej ilości kapitałów własnych, co w znacznej mierze przyczynia się do ograniczenia sfery ich działalności. Dlatego wydaje się, iż dla polskiego modelu bankowości byłoby celowe tworzenie rozległych holdingów finansowych.
Takie struktury formalno-organizacyjne stwarzałyby warunki do skutecznej konkurencji z zagranicznymi grupami kapitałowymi, mogłyby obniżyć koszty usług finansowych na rynku oraz zapewnić klientowi pełny zakres usług finansowych w każdym miejscu obsługi. Bankowość inwestycyjna w Polsce powinna być więc osadzona w strukturze, która zapewnia silną pozycję kapitałową dla prowadzenia działalności inwestycyjnej, skutecznie ogranicza ryzyko działalności, jest efektywna oraz może być konkurencyjną wobec zagranicznych konglomeratów finansowych. Model holdingu finansowego spełnia te warunki.
Niezależnie jednak od podziału instytucjonalnego bankowość inwestycyjna w Polsce powinna się rozwijać, gdyż jest ona motorem rozwoju dla całej gospodarki naszego kraju.
Uwarunkowania rynkowe
Zdolność wchłonięcia w Polsce napływających kapitałów, ich alokacja i efektywne wykorzystanie należą do głównych uwarunkowań natury rynkowej nowego sektora bankowości. Rozpatrując zatem perspektywy rozwoju bankowości inwestycyjnej w naszym kraju, zasadnym wydaje się przeanalizowanie specyfiki polskiego rynku kapitałowego pod kątem możliwości rozwoju poszczególnych usług typowych dla investment banking.Jest to szczególnie istotne przy przeprowadzaniu publicznych emisji papierów wartościowych przedsiębiorstw na rynku pierwotnym (underwriting), gdzie tylko silne grupy kapitałowe i największe biura maklerskie mogą pozyskać dużego klienta. Jednak wraz z rozwojem polskiego rynku kapitałowego undewriting zmienił się w aktywne uczestnictwo gwaranta w sprzedaży walorów finansowych emitenta. Stało się to możliwe dzięki zdefiniowaniu w obowiązującym dotychczas prawie subemisji usługowej. Warto podkreślić, iż było to o tyle istotne, gdyż przygotowanie i przeprowadzanie dużych emisji oraz udział w prywatyzacji największych państwowych przedsiębiorstw są najskuteczniejszymi sposobami na uzyskanie dobrej reputacji – najważniejszego, choć niemierzalnego aktywu bankowości inwestycyjnej.
Z kolei pośrednictwo na rynku wtórnym to najbardziej charakterystyczna i najstarsza usługa biur maklerskich. Jego rentowność wydaje się jednak maleć w związku z rosnącą konkurencją, dużymi kosztami sieci punktów obsługi klienta (technicznymi, osobowymi) oraz oferowaniem coraz bardziej kompleksowych usług. Niedawna sytuacja na światowych rynkach kapitałowych, przekładająca się na nasz rynek rodzimy w postaci niskich obrotów na giełdzie i postępującej konsolidacji biur maklerskich, przeszła już do historii.
Obecnie należy przypuszczać, że zapowiedzi wprowadzenia do publicznego obrotu zwiększonej liczby spółek (w tym największej oferty sprzedaży pakietu akcji banku PKO BP), rosnąca popularność systemów gwarantowania środków w domach maklerskich oraz nowe kanały aktywnej sprzedaży akcji, rokują szanse poprawy sytuacji na warszawskiej giełdzie, a zarazem uwidaczniają perspektywy dalszego rozwoju finansowania kapitałem dla przedsiębiorstw.
Co więcej, wśród biur maklerskich i banków działających na polskim rynku kapitałowym, zaczyna być widoczna postępująca specjalizacja w innych dziedzinach bankowości inwestycyjnej. Od kilku lat obserwuje się bowiem rosnące zainteresowanie klientów oraz podmiotów oferujących usługi z zakresu zarządzania kapitałem (asset management). Podmioty gospodarcze i dobrze sytuowani klienci indywidualni poszukują coraz częściej sposobów inwestowania dających wyższe stopy zwrotu niż tradycyjna lokata terminowa. Usługa asset management zapewnia nie tylko profesjonalne, ale również indywidualne podejście do każdego klienta, które w przeciwieństwie do lokowania w fundusze inwestycyjne pozwala na stworzenie unikatowych strategii inwestycyjnych.
W miarę rozwoju polskiego rynku kapitałowego rośnie również zapotrzebowanie przedsiębiorstw na usługi z zakresu Margers&Acquisitions (fuzje i przejęcia). Stopniowe otwieranie się gospodarki na zagraniczną konkurencję sprawia, że w poszczególnych branżach rozpoczynają się procesy konsolidacyjne. Ekstensywny wzrost jest dla wielu przedsiębiorstw jedynym sposobem na szybkie wzmocnienie swojej pozycji rynkowej.
Do małych i średnich firm działających w rozwojowych branżach i charakteryzujących się ponadprzeciętną stopą zwrotu są adresowane usługi z zakresu venture capital. Specjalne fundusze zajmują się finansowaniem działalności o wysokim ryzyku uniemożliwiającym pozyskanie kredytu bankowego. Dynamiczny rozwój polskiego rynku, duże zapotrzebowanie na kapitały oraz rosnące zainteresowanie ze strony zagranicznych inwestorów pozwalają przypuszczać, że w najbliższym czasie zarówno liczba funduszy venture capital, jak i ich zaangażowanie kapitałowe znacząco wzrośnie.
Analizując przyszłość bankowości inwestycyjnej w Polsce, należy jednak stwierdzić, iż usługą, która ma największe perspektywy rozwoju na rynku polskim, będzie organizowanie finansowania dłużnego. Argumentem przemawiającym za tą tezą jest wartość rynku papierów dłużnych emitowanych przez przedsiębiorstwa, banki i samorządy, która wzrosła o 10% (Źródło danych: http://www.fitchpolska.com.pl/raporty), tj. z 19,8 mld PLN w 2002r. do 21,8 mld PLN w 2003r., a w I kwartale 2004r. wolumen tego rynku wzrósł już o 12,8%. Nie tylko jednak dane empiryczne potwierdzają perspektywy rozwoju rynku pozaskarbowych papierów dłużnych, ale również fakt, iż konkurencyjny do niego rynek kapitałowy dochodzi do fazy nasycenia emisjami kapitału przedsiębiorstw.
Uplasowanie emisji akcji w obrocie publicznym jest coraz trudniejsze. Inwestorzy bowiem bardziej selektywnie podchodzą do prowadzonych ofert i coraz mniej przedsiębiorstw ma szansę na korzystną wycenę swoich akcji. Jest to zgodne ze spotykanym w innych krajach schematem rozwoju poszczególnych segmentów rynku kapitałowego. Zazwyczaj pierwsza faza rozwoju wiąże się z fascynacją uczestników rynku instrumentami kapitałowymi, dopiero w drugiej fazie pojawia się rynek długu.
Jeżeli zatem można z dużą pewnością przewidywać wzrost rynku długu, to pozostaje pytanie, jaką formę przybierze ten dług. Czy będą to krótkoterminowe papiery dłużne (commercial papers), czy emisje obligacji przedsiębiorstw? Rynek długu polskich przedsiębiorstw to przede wszystkim instrumenty krótkoterminowe, które stanowią 52,5% rynku dłużnych instrumentów przedsiębiorstw. Także patrząc na liczbę emitentów, rynek commercial papers jest bardziej popularny od rynku obligacji przedsiębiorstw. Dzieje się tak dlatego, iż olbrzymia przewaga obligacji ujawnia się dopiero po osiągnięciu pewnej głębokości rynku.
Wydaje się, że obecnie w Polsce proces tworzenia takiego rynku dopiero się rozpoczyna. Ostatnia nowelizacja ustawy o obligacjach spowodowała znaczny wzrost dynamiki emisji obligacji przedsiębiorstw (16,8% w 2003r. w stosunku do 2002r., a w I kwartale 2004r. już 24,7%). Dlatego można przyjąć za słuszną tezę, iż to obligacje przedsiębiorstw będą głównym ogniwem rynkowym wspierającym rozwój bankowości inwestycyjnej w Polsce.
Uwarunkowania prawne
Dla powstania i rozwoju investment banking w Polsce podstawowe znaczenie ma środowisko prawne, które powinno charakteryzować się jasnością, przejrzystością i stabilnością, a w kontekście wejścia Polski w struktury Unii Europejskiej, zgodnością z dyrektywami UE. W polskim ustawodawstwie istnieje już znaczna liczba przepisów, które dają podstawy prawne usługom bankowości inwestycyjnej i podmiotom je oferującym. Jednakże polski rynek kapitałowy jest zbyt młody, aby regulacje prawne związane z bankowością inwestycyjną mogły w sposób zupełny normować ten rodzaj działalności.Ścisłe regulacje ustawowe mogłyby tu działać regresywnie na dynamiczny rozwój sektora usług finansowych w Polsce. Z drugiej strony, całkowity brak regulacji w niektórych dziedzinach również może hamować obserwowany postęp. Ważne jest zatem, aby znaleźć złoty środek, który pozwoliłby na bezpieczne poruszanie się w ramach jasnych reguł wynikających z przepisów prawa, nie powodując jednocześnie nadmiernego przeregulowania tej dziedziny usług finansowych.
Przytoczona argumentacja dowodzi tezy, iż istnieją w Polsce perspektywy rozwoju bankowości inwestycyjnej, pomimo że ten segment rynku finansowego jest rozwinięty w naszym kraju zaledwie w zalążkowej formie. Ma to paradoksalnie również swoją dobrą stronę, gdyż jest to moment, z którego drogi – prowadzące do wykształcenia się dojrzałych instytucji – mogą być różnie obrane. Dziś można bowiem – bez konieczności przesądzania o wyborze między anglosaskim i kontynentalnym modelem systemu bankowego – budować zręby banki inwestycyjnego, opierając się na takich istniejących obecnie strukturach, które każdej zainteresowanej tą działalnością instytucji wydają się najodpowiedniejsze.
Stąd mówiąc o prawnych czy instytucjonalnych aspektach rozwoju bankowości inwestycyjnej należy pamiętać, że przez długi czas formami jej działalności – zanim rynek po kilku latach nie zweryfikuje prawidłowości ich powstania – mogą być różne postacie struktur organizacyjno-prawnych tych podmiotów. Ponadto wyłaniać się one będą z różnie skonstruowanych założeń i koncepcji funkcjonowania, a także specjalizacji w odmiennych usługach czy segmentach w ramach investment banking.
Jacek Tkaczyk
Źródło:
