Odciążenie sądów okręgowych oraz rozszerzenie kompetencji referendarzy sądowych to główne założenia przygotowanego przez Ministerstwo Sprawiedliwości projektu nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego, który trafił w ostatnich dniach do konsultacji i opiniowania.
Według resortu sprawiedliwości projektowana nowela ma poprawić sprawność i efektywność postępowań cywilnych poprzez dostosowanie przepisów Kpc oraz niektórych innych ustaw do „aktualnych realiów społecznych, ekonomicznych i organizacyjnych wymiaru sprawiedliwości”. Podkreślono również, że problemy legislacyjne i społeczne, które ma rozwiązać projekt, negatywnie wpływają na czas trwania spraw przed sądami powszechnymi oraz jakość rozpoznawania spraw przez te sądy.
Pierwsza z kategorii projektowanych zmian dotyczy podwyższenia progów kwotowych, które w sprawach o prawa majątkowe decydują o tym, jaki sąd jest właściwy do rozpoznania danej sprawy, a także o tym, czy powinna ona zostać rozpoznana w postępowaniu uproszczonym czy zwykłym. Jak wskazano w uzasadnieniu projektu noweli, potrzeba wprowadzenia tych zmian wynika z postępującego wzrostu gospodarczego oraz istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza, jaka nastąpiła w ostatnich latach.
Obecnie sądy okręgowe rozpoznają sprawy o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przekracza 100 tys. zł. Projektowana nowela zakłada podwyższenie tego progu do kwoty 150 tys. zł. Jak bowiem wskazano w uzasadnieniu projektu, obowiązujący obecnie limit prowadzi do „narastającej dysproporcji” w zakresie liczby spraw wpływających do sądów rejonowych i okręgowych, co powoduje nadmierne obciążenie tych drugich „sprawami o stosunkowo umiarkowanej wartości przedmiotu sporu”. To z kolei - jak czytamy - ogranicza możliwości sądów okręgowych do sprawnego rozpoznawania bardziej skomplikowanych spraw, wymagających większego doświadczenia orzeczniczego.
Projektowane zmiany obejmują także podniesienie z 20 tys. zł do 30 tys. zł progu kwotowego kwalifikującego sprawy do rozpoznania w postępowaniu uproszczonym. Zdaniem autorów projektu jest to konieczne, gdyż ze względu na postępujące zmiany ekonomiczne coraz więcej nieskomplikowanych spraw o powtarzalnym charakterze przekracza obowiązujący obecnie limit, co oznacza, że nie mogą być one rozpoznawane w procedurze uproszczonej. Proponowane zmiany progów kwotowych mają m.in. poprawić efektywność wymiaru sprawiedliwości poprzez „racjonalne rozłożenie obciążenia między sądami rejonowymi i okręgowymi”.
Druga z kategorii projektowanych zmian wiąże się z rozszerzeniem kompetencji referendarzy sądowych w różnych typach postępowań, m.in. w postępowaniu egzekucyjnym. Obecnie referendarze nie mogą stosować w tym postępowaniu żadnych środków przymusu, a w myśl projektowanych zmian zyskaliby uprawnienia do orzekania grzywny; stosowanie najsurowszych środków przymusu, jakimi są zarządzenie przymusowego doprowadzenia lub aresztowania, pozostałoby w kompetencji sędziego.
„Obecny stan prawny prowadzi do sytuacji, w której referendarze sądowi prowadzący sprawy egzekucyjne, takie jak postępowania o wyjawienie majątku dłużnika, w przypadku zaistnienia przesłanek do skazania dłużnika na grzywnę są zmuszeni przekazać sprawę sędziemu wyłącznie w celu wydania postanowienia o nałożeniu grzywny” - czytamy w uzasadnieniu projektu.
Jak zauważa MS, przekazywanie spraw do referatu sędziego wyłącznie w tym celu „nie tylko przedłuża prowadzone przez referendarzy postępowania i negatywnie wpływa na ich sprawność, ale również powoduje, że tego rodzaju czynnościami bezzasadnie zostają obciążeni sędziowie, którzy mogliby w tym czasie koncentrować się na sprawach wymagających merytorycznego rozstrzygania sporów prawnych”. Podkreślono ponadto, że referendarze posiadają już uprawnienie do orzekania o grzywnie „w szeregu innych postępowań”.
Projektowana nowela zakłada również przyznanie referendarzom sądowym możliwości orzekania w postępowaniu o ogłoszenie upadłości osób fizycznych, czyli tzw. upadłości konsumenckich. Obecnie - zgodnie z ustawą-Prawo upadłościowe - takie sprawy są rozpoznawane przez sąd upadłościowy w składzie jednego sędziego zawodowego.
Według przywołanych przez MS danych w 2025 r. ogłoszonych zostało ponad 20 tys. upadłości konsumenckich. Tak duża liczba złożonych wniosków o ogłoszenie upadłości spowodowała - zauważają autorzy - znaczne obciążenie referatów sędziów orzekających w wydziałach upadłościowych, co z kolei wydłużyło postępowania w tych sprawach. Projektowana zmiana - jak czytamy - pozwoliłaby na „odciążenie referatów sędziów upadłościowych w tym zakresie”.
Projekt noweli zakłada także uzupełnienie katalogu tytułów egzekucyjnych o akt notarialny zawierający ugodę, w której dłużnik poddał się egzekucji co do określonych obowiązków. Rozwiązanie to ma stworzyć stronom dodatkową, pozasądową możliwość „zakończenia sporu w sposób konsensualny, przy jednoczesnym zapewnieniu realnej wykonalności przyjętych zobowiązań”.
„Wprowadzenie takiej możliwości stanowi uzupełnienie istniejących form zawierania ugód (mogących stanowić tytuły egzekucyjne), obok ugody sądowej oraz ugody zawartej przed mediatorem i zatwierdzonej przez sąd, i sprzyja dalszemu odciążeniu sądów powszechnych, których rola w przypadku ugód notarialnych ograniczałaby się zasadniczo do ewentualnego nadania klauzuli wykonalności” - czytamy w uzasadnieniu.
Zgodnie z projektem nowela miałaby wejść w życie w terminie miesiąca od dnia jej ogłoszenia w Dzienniku Ustaw.
W pismach kierujących projekt do zaopiniowania i konsultacji wyznaczono początek sierpnia jako termin zgłaszania ewentualnych uwag do proponowanych zmian.
Ewa Fiutka (PAP)
ef/ mja/ ugw/
