W dniu 20 stycznia 2005 roku wchodzi w życie obszerna nowelizacja Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, dotycząca stosunków majątkowych między małżonkami. Dotychczasowe unormowania tych zagadnień nie odpowiadają nie tylko potrzebom obrotu gospodarczego - ochronie wierzycieli - ale również samym małżonkom. W niniejszym artykule omówimy najważniejsze zmiany przepisów dotyczących majątków małżeńskich.
Majątek wspólny
Ustawodawca nadal pozostawił ustrój wspólności majątkowej, jako ustrój ustawowy. Podobnie jak do tej pory, jeśli małżonkowie nie zdecydują się zawrzeć odrębnej umowy majątkowej, w ich stosunkach majątkowych obowiązywać będzie wspólność majątkowa. Wprowadzone zostały tu jednak pewne zmiany. Zgodnie z art. 31 § 1 znowelizowanego K.r.o. (dalej z.K.r.o.) wspólność ustawowa obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (o ile nie weszły do majątku osobistego danego małżonka). Ustawa nie posługuje się już pojęciem "dorobek", jednak w potocznym rozumieniu chodzi właśnie o majątek, którego dorobili się małżonkowie w czasie trwania małżeństwa. Wskazano ponadto, jakie składniki należą w szczególności do majątku wspólnego. I tak, są nimi pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej małżonków (nie ma więc wątpliwości, że wchodzą tu dochody np. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej). Ponadto, dochody z majątków - wspólnego oraz osobistego każdego małżonka - wchodzą do majątku wspólnego. Nawet więc jeśli jakiś składnik stanowi majątek osobisty małżonka, to dochód, jaki ten składnik przynosi, nie zasila tego majątku, lecz majątek wspólny małżonków.
Przykład
Jeden z małżonków kupił jeszcze przed ślubem nieruchomość i wynajął jej część firmie, która umieściła na niej nośnik reklamowy. W związku z tym, że nieruchomość znajdowała się w majątku małżonka jeszcze przed zawarciem małżeństwa, stanowi ona teraz składnik jego majątku osobistego. Natomiast dochód, jaki ta rzecz przynosi - dochodem tym jest czynsz płacony przez firmę reklamową - staje się składnikiem majątku wspólnego obojga małżonków.
W związku z reformą ubezpieczeń społecznych dodano również zapis stanowiący, że środki zgromadzone przez każdego z małżonków na rachunkach otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego są również objęte wspólnością majątkową. To rozwiązanie ma duże znaczenie dla małżonka, który nie pracuje zawodowo i zajmuje się gospodarstwem domowym. W razie ustania wspólności - np. w związku ze śmiercią współmałżonka - otrzyma on część środków zgromadzonych na tych rachunkach.
Przykład
Przez cały okres małżeństwa mąż pracował zawodowo i odłożył na swoim rachunku funduszu emerytalnego kwotę 50 tys. złotych. Drugi małżonek nie pracował przez większość czasu i zajmował się gospodarstwem domowym. W przypadku rozwodu prawo do uzbieranych przez męża 50 tys. złotych, jako że wchodzi do majątku wspólnego, będzie przysługiwać również współmałżonkowi. W większości przypadków będzie to połowa sumy uzbieranej na takim rachunku. Należna współmałżonkowi kwota zostanie przekazywana w ramach wypłaty transferowej na jego rachunek w otwartym funduszu emerytalnym.
Majątek osobisty
Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie posługuje się już pojęciem "majątku odrębnego", które zostało zastąpione terminem "majątek osobisty". Najbardziej doniosłe znaczenie ma rozszerzenie zasady surogacji na wszystkie składniki majątku osobistego małżonków (art. 33 ust. 10 z.K.r.o.). Surogacja oznacza, że przedmiot nabyty za składniki pochodzące z majątku osobistego, wchodzi właśnie do tego majątku, na miejsce swojego poprzednika. Do tej pory surogacja występowała jedynie w odniesieniu do praw majątkowych, nabytych przed powstaniem wspólności oraz nabytych w drodze darowizny, dziedziczenia lub zapisu. W każdym innym przypadku nabycie jakiegoś składnika oznaczało zmianę jego statusu - "wychodził" on z majątku odrębnego i stawał się składnikiem majątku wspólnego. Zmiana jaka nastąpiła oznacza w praktyce, że przykładowo małżonek, który będzie chciał prowadzić działalność gospodarczą i nabędzie w tym celu za swoje pieniądze niezbędne przedmioty (urządzenia, lokal itd.), nie przestanie być ich wyłącznym właścicielem, i to niezależnie od tego, jakie środki ze swojego majątku przeznaczył na zakup.
Przykład
Małżonek dostał w nagrodę za wybitne osiągnięcia naukowe 10 tys. złotych. Środki te, zgodnie z regułą ogólną, weszły do jego majątku odrębnego. Do tej pory jeśliby małżonek wydał te środki i kupił np. sprzęt biurowy potrzebny mu do prowadzenia firmy, sprzęt ten wszedłby do majątku wspólnego małżonków (zostałby objęty wspólnością). Natomiast po zmianie jaka nastąpiła, nabyte w ten sposób składniki wejdą z powrotem do majątku osobistego małżonka (działa tu opisana wyżej zasada surogacji).
Katalog praw majątkowych, które stanowią składnik majątku osobistego każdego małżonka, określony jest w art. 33 z.K.r.o. Zakres tych składników - poza wprowadzeniem pełnej surogacji - nie uległ zbyt wielkim zmianom. Pominięto zapis stanowiący, że do majątku odrębnego wchodzą przedmioty majątkowe służące do wykonywania zawodu, jeżeli zostały nabyte ze środków należących do odrębnego majątku małżonka wykonującego ten zawód (gdyż po wprowadzeniu pełnej surogacji stał się on zbędny). Dodano jedynie punkt, według którego do majątku osobistego małżonka należą prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej, uregulowanej w innych przepisach. Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie będzie więc odnosił się do takiej wspólności, jeśli podlega ona odrębnym regulacjom - np. wspólność z tytułu umowy spółki cywilnej regulowana jest przez Kodeks cywilny i to on wskazuje jakie prawa przysługują wspólnikom takiej spółki. Wszystkie te prawa wejdą do majątku osobistego każdego z małżonków - prawa męża-wspólnika do majątku osobistego męża, prawa żony-wspólniczki do jej majątku osobistego.
Skutki prawne
Rozgraniczenie na majątek wspólny i majątek osobisty jest niezwykle istotne. Jeśli jakaś rzecz lub prawo należy do majątku osobistego małżonka, to pomimo tego, że osoba taka znajduje się w związku małżeńskim, jak również że istnieje w takim związku wspólność ustawowa, nie musi ona w ogóle współdziałać z drugim małżonkiem przy dokonywaniu czynności związanych z takim majątkiem. Małżonek może swobodnie zawierać umowy (np. sprzedać nieruchomość, którą ojciec darował mu przed ślubem), nie potrzebuje żadnej zgody współmałżonka na ich dokonanie, jak również nie musi go o niczym informować.
Jeśli natomiast czynności, które mają być podjęte, dotyczą rzeczy z majątku wspólnego, wówczas mamy do czynienia z problematyką zarządu majątkiem wspólnym. Jako że małżonek nie jest wyłącznym właścicielem tych rzeczy, musi przy takim postępowaniu przestrzegać ściśle określonych reguł. O nowych zasadach zarządu majątkiem wspólnym małżonków i odpowiedzialności za zobowiązania, które będą obowiązywać już od 20 stycznia przyszłego roku, będzie mowa w kolejnym wydaniu Gazety.
Podstawa prawna: art. 1 ust. 3-17 ustawy z dnia 17.06.2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 162, poz. 1691).
Gazeta Podatkowa Nr 98 z dnia 2004-12-16
