Prawo dewizowe: Czy polskie firmy mogą rozliczać się ze sobą w walutach obcych?

Polskie firmy mogą rozliczać się między sobą w walutach obcych, np. euro lub dolarach pod warunkiem, że uzyskają na to w Narodowym Banku Polskim zezwolenie dewizowe. W razie braku takiego zezwolenia wprowadzenie do umowy zapisu, w którym wysokość wynagrodzenia podana jest w walucie obcej spowoduje, że cała umowa zostanie uznana za nieważną.

Na rozliczenie potrzebne zezwolenie

Ograniczeniom podlega dokonywanie w kraju, między rezydentami, rozliczeń w walutach obcych, z wyjątkiem rozliczeń między osobami fizycznymi, o ile nie mają one związku z prowadzeniem działalności gospodarczej (art. 9 pkt 15 prawa dewizowego).

Dlatego dwie polskie firmy, które chcą się rozliczyć ze sobą w walucie obcej mogą to zrobić tylko wtedy, jeśli wcześniej uzyskały indywidualne zezwolenie dewizowe. I choć w wielu przypadkach rozliczenie się w innej walucie niż złoty byłoby bardziej korzystne, firmy rezygnują z tego, bo nie chcą, czy też nie mają czasu na przebrnięcie procedury związanej z uzyskiwaniem w NBP zezwolenia dewizowego.

Jest zakaz, zapomniano o karze?

Złamanie powyższego zakazu nie pociągnie za sobą nieprzyjemności w postaci odpowiedzialności za przestępstwo skarbowe. W Kodeksie karnym skarbowym znajduje się wprawdzie osobny rozdział "Przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe przeciwko obrotowi dewizowemu", nie wymieniono w nim jednak przestępstwa ani wykroczenia polegającego na dokonaniu rozliczenia w walucie obcej między rezydentami bez wymaganego zezwolenia dewizowego. Nie oznacza to jednak, że zakaz ten można sobie lekceważyć. Konsekwencje jego nieprzestrzegania mogą być bowiem dotkliwe.

Zasada walutowości

W polskim prawie obowiązuje bowiem tzw. zasada walutowości. Jest ona zawarta w art. 358 § 1 Kodeksu cywilnego. Przewiduje on, że z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, zobowiązania pieniężne na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej mogą być wyrażone tylko w pieniądzu polskim. Jaka jest kara za nieprzestrzeganie tego zakazu? Otóż na podstawie art. 58 § 1 K.c. czynność prawna sprzeczna z ustawą jest nieważna.

Polskie firmy, jeśli na konkretną transakcję nie uzyskały wcześniej zezwolenia dewizowego, nie powinny więc w ogóle wpisywać do zawieranych ze sobą umów, że wynagrodzenie za wykonaną usługę czy dostarczony towar wynosi np. 10.000 euro! W ten sposób wyrażają one bowiem zobowiązanie w walucie innej niż waluta polska. Tymczasem zasada walutowości z art. 358 § 1 K.c. wymaga, aby zobowiązania pieniężne na terenie kraju były wyrażane w złotych. Określenie ceny w umowie w walucie obcej bez zezwolenia dewizowego powoduje, że taka umowa jest nieważna.

Jest to dość częsty błąd. Wynika on z zastosowania nieprawidłowej i jedynie wyrywkowej interpretacji przepisów. Ów błąd polega na przyjęciu, że do umowy między dwiema polskimi firmami (rezydentami) można wpisać wynagrodzenie w walucie obcej nawet bez zezwolenia dewizowego, byleby później samo rozliczenie (przekazanie pieniędzy) nastąpiło już w walucie polskiej, po odpowiednim przeliczeniu kursów. Podkreślmy jednak jeszcze raz, że takie postępowanie nie jest prawidłowe, bo zupełnie pomija zasadę walutowości z Kodeksu cywilnego i wynikający z niej zakaz wyrażania zobowiązań w walutach innych niż polska w sytuacji, gdy inne przepisy nie przewidują odstępstwa od tej reguły.

Skutki wprowadzenia do umowy między polskimi przedsiębiorcami zapisu, w którym kwota do zapłaty jest wyrażona bezpośrednio w walucie obcej są poważne, skoro cała umowa jest nieważna. Załóżmy, że inwestor nie zapłacił wykonawcy za roboty budowlane. W umowie wynagrodzenie określona na 150.000 euro. Wykonawca oddaje sprawę o zapłatę do sądu, powołując się na zapisy umowy i przedstawiając dowody na to, że wykonał prace. Prawnicy inwestora zamiast wdawać się w spór dotyczący jakości wykonanych robót powołają się na to, że żądania wykonawcy oparte na treści umowy są bezzasadne, gdyż umowa jest nieważna. Ten skutek w postaci nieważności umowy jest prostą konsekwencją wyrażenia ceny w walucie obcej bez wymaganego zezwolenia dewizowego.

Dopuszczalne powiązanie wynagrodzenia z walutą obcą

Bez zezwolenia dewizowego polskie firmy nie mogą w umowach między sobą wyrażać wynagrodzenia w walucie obcej. Nie można np. zapisać, że wynagrodzenie wynosi 10.000 euro. Dopuszczalne jest natomiast inne powiązanie kwoty wynagrodzenia z walutą obcą. Można mianowicie zastosować tzw. klauzulę waloryzacyjną walutową. Polega to na tym, że w umowie określa się wynagrodzenie jako równowartość w złotych polskich podanej w walucie obcej kwoty, z jednoczesnym doprecyzowaniem, według jakiego kursu i z jakiego dnia przeliczenie ma być dokonane. Jest to możliwe na podstawie art. 358¹ § 2 K.c. Na wprowadzenie do umowy takiego zapisu nie jest potrzebne indywidualne zezwolenie dewizowe.

Wyjątki od zakazu

W kilku przypadkach rezydenci (czyli podmioty krajowe) mogą rozliczać się ze sobą w walutach obcych i nie potrzebują na to indywidualnego zezwolenia dewizowego. O jakie wyjątki chodzi?

Po pierwsze, jeśli rozliczają się ze sobą osoby fizyczne i nie jest to związane z prowadzoną przez nie działalnością gospodarczą.

Po drugie, jeśli jedną ze stron rozliczenia jest konsument w rozumieniu Kodeksu cywilnego, to bez indywidualnego zezwolenia dewizowego można rozliczyć się z nim w euro i innych walutach wymienialnych. Konsument to osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową.

Po trzecie, pracodawca może w ściśle określonych przypadkach rozliczyć się w kraju w walucie obcej z pracownikami. Jest to dopuszczalne w celu wypłacenia wynagrodzenia i innych należnych świadczeń związanych z wykonywaniem pracy za granicą. To samo dotyczy przypadku, gdy pracodawca przekazuje pracownikowi pieniądze w walucie obcej z tytułu podróży służbowej odbywanej poza granicami kraju w sprawach pracodawcy. Jeśli pracownicy rozliczają się następnie pracodawcy z otrzymanych w ten sposób świadczeń, to może to nastąpić także w walucie obcej. Te same reguły stosuje się do osób pełniących określone funkcje w organach osób prawnych lub władzy publicznej na podstawie wyboru lub powołania, a także do stron stosunku służbowego nawiązanego w drodze mianowania.

Po czwarte, zezwolone jest dokonywanie w kraju, między rezydentami, rozliczeń w walutach obcych otrzymanych przez rezydenta od nierezydenta w celu pokrywania w jego (czyli nierezydenta, tj. podmiotu zagranicznego) imieniu lub na jego rachunek zobowiązań wobec rezydentów. To samo dotyczy rozliczeń w walutach obcych uzyskanych przez rezydenta na rachunek drugiego rezydenta w obrocie dewizowym z zagranicą.

Po piąte, rezydenci mogą rozliczać się między sobą w euro w zakresie otrzymanych bezzwrotnych środków ze źródeł zagranicznych oraz unijnych dotacji.

Podstawa prawna:

• art. 58 §1, art. 358, 358¹ § 2 ustawy z dnia 23.04.1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. nr 16, poz. 93 ze zm.),

• art. 5, 8, 9 pkt 15 ustawy z dnia 27.07.2002 r. - Prawo dewizowe (Dz. U. nr 141, poz. 1178 ze zm.),

• rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 3.09.2002 r. w sprawie ogólnych zezwoleń dewizowych (Dz. U. nr 154, poz. 1273 ze zm.).

Źródło: