Na okładce najnowszej "Białej Księgi" Ministerstwa Obrony Japonii zamiast myśliwców stealth, okrętów podwodnych czy wyrzutni rakietowych pojawiła się roześmiana rodzina na tle lśniących wieżowców. Ilustracja w stylistyce mangi symbolizuje przesunięcie w polityce Tokio. Tegoroczna publikacja mocniej niż wcześniejsze edycje akcentuje gospodarczy i technologiczny wymiar wydatków na obronność.
"Biała Księga Obronności" to coroczny, oficjalny raport rządowy publikowany od lat przez Ministerstwo Obrony Japonii. Dokument, liczący w tegorocznej edycji ponad 600 stron, stanowi pełny przegląd stanu obronności państwa i przeznaczony do wglądu obywateli, parlamentu i sojuszników. Opisuje budżet armii, diagnozę zagrożeń w rejonie Indopacyfiku oraz długofalową strategię wojskową Tokio.
Zazwyczaj jest to przede wszystkim suche, analityczne opracowanie wypełnione wykresami i zestawieniami sprzętowymi, ale publikacja przygotowana w tym roku pod kierunkiem ministra obrony Shinjiro Koizumiego różni się od poprzednich raportów. Władze w Tokio postawiły na nową formę komunikacji ze społeczeństwem. Stąd obecność grafik w stylu mangi, autorstwa popularnej artystki Hitomi Kariya, czy przystępnych broszur.
Najważniejsza zmiana dotyczy jednak sposobu przedstawiania wydatków obronnych, na co zwróciły uwagę rosyjskie media państwowe, analizujące japońską politykę bezpieczeństwa. Zamiast traktować zakupy broni wyłącznie jako koszt dla budżetu, rząd w Tokio coraz mocniej wskazuje na ich potencjalny wpływ na krajowy przemysł, startupy i rozwój nowoczesnych technologii.
Militarny impuls dla gospodarki
Japonia przyspieszyła realizację celu zwiększenia wydatków na obronność do poziomu odpowiadającego 2% PKB, wcześniej niż zakładały pierwotne harmonogramy. W budżecie na rok 2026 nakłady na Japońskie Siły Samoobrony po raz pierwszy przekroczyły kwotę 9 bln jenów, co odpowiada ponad 56 mld dolarów.
W raporcie sporo miejsca poświęcono zmianie podejścia do finansowania armii. Rząd powiązał rozbudowę sił zbrojnych z rozwojem krajowego przemysłu i technologii. Państwowe inwestycje wojskowe mają w ten sposób wspierać również sektor cywilny.
Japonia kieruje część środków związanych z rozwojem obronności do projektów z zakresu sztucznej inteligencji, półprzewodników, fizyki kwantowej oraz robotyki, wskazując na zacierającą się granicę między technologiami cywilnymi a wojskowymi.
Aby usprawnić ten proces, w strukturach Agencji Zakupów, Technologii i Logistyki powołano Instytut Badań i Innowacji Obronnych, którego celem jest ułatwienie transferu rozwiązań z komercyjnych startupów i funduszy venture capital do sił zbrojnych. Tylko w ostatnim roku budżetowym władze zatwierdziły 164 plany wsparcia dla firm z sektora obronnego, z czego 124 dotyczyły małych i średnich przedsiębiorstw.
Japończycy wyciągają wnioski z wojny na Ukrainie
Jak okazuje się, wojna na Ukrainie miała duży wpływ na zmiany w strategii obronnej Japonii. Tamtejsi analitycy zwrócili uwagę na masowe wykorzystanie tanich systemów bezzałogowych. W odpowiedzi Tokio rozwija autonomiczne roje dronów w ramach programu o nazwie SHIELD, którego celem jest zsynchronizowana i zintegrowana obrona strefy przybrzeżnej.
System ma zostać wdrożony do roku budżetowego 2027 i opierać się na wykorzystaniu dużej liczby tanich dronów powietrznych, bezzałogowych jednostek nawodnych oraz podwodnych robotów. Maszyny te będą patrolować wody terytorialne oraz osłaniać kluczowe szlaki morskie.
Równolegle Japonia inwestuje w tzw. zdolności do kontruderzenia, rozbudowując arsenał pocisków manewrujących i hipersonicznych o zasięgu przekraczającym 1000 kilometrów.
Trzy zagrożenia i eksport broni
W japońskich dokumentach strategicznych zdefiniowano wprost trzy główne źródła zagrożeń dla bezpieczeństwa kraju. Głównym wyzwaniem strategicznym pozostają Chiny, które zwiększają budżet wojskowy i nasilają presję wokół wysp Senkaku oraz w rejonie Tajwanu. W raporcie opisano niebezpieczne incydenty na morzu i w powietrzu, w tym wielominutowe podświetlanie japońskich samolotów radarami kierowania ogniem przez chińskie myśliwce.
Bezpośrednie zagrożenie stwarza z kolei Korea Północna ze swoim programem jądrowym i próbami pocisków balistycznych o nieregularnej trajektorii.
Trzecim elementem jest Rosja, która kontynuuje militaryzację kontrolowanych przez siebie Wysp Kurylskich i prowadzi wspólne patrole lotnicze i morskie z Chinami w rejonie Japonii.
W ocenie japońskiego resortu obrony sytuacja bezpieczeństwa w Azji Wschodniej staje się coraz bardziej napięta, a ryzyko poważnego konfliktu w regionie rośnie.
Poza rozbudową własnych zdolności obronnych Japonia zmienia podejście do międzynarodowej kooperacji przemysłowej i stopniowo rozszerza możliwości eksportu broni. Przykładem stał się kontrakt z Australią, która w sierpniu 2025 roku wybrała zmodyfikowane japońskie fregaty typu Mogami jako podstawę swojego programu nowych wielozadaniowych okrętów wojennych. Umowa zakłada budowę 11 jednostek, a pierwsze kontrakty na dostawę trzech okrętów podpisano w kwietniu 2026 roku.
Równolegle Japonia, Wielka Brytania i Włochy utworzyły międzynarodową organizację GIGO oraz spółkę joint venture Edgewing, odpowiedzialne za rozwój myśliwca 6. generacji w ramach programu GCAP.
Tokio współpracuje także ze Stanami Zjednoczonymi, dostarczając komponenty do pocisków Patriot oraz produkując na licencji pociski antybalistyczne SM-3 Block IIA.
Czynnik ludzki
Jedną z największych barier na drodze do realizacji strategicznych planów Japonii pozostaje demografia. Ze względu na starzenie się społeczeństwa Japońskie Siły Samoobrony zmagają się z niedoborem rekrutów, a poziom obsady etatów wynosi obecnie około 90%.
Aby przeciwdziałać kryzysowi kadrowemu, Ministerstwo Obrony przeprowadziło zmianę warunków służby. W ciągu ostatnich trzech lat roczne zarobki najmłodszych żołnierzy podniesiono o ponad milion jenów (równowartość ponad 30 tys. złotych), a płaca startowa po szkole średniej wzrosła do 240 tys. jenów miesięcznie. Równolegle wprowadzono lub podwyższono ponad 30 różnych dodatków do służby, zwiększono odprawy emerytalne oraz stworzono ułatwienia dla powrotu do wojska specjalistów z rynku cywilnego, zwłaszcza z branży IT i cyberbezpieczeństwa.
Ponadto zniesiono ograniczenia dotyczące służby kobiet, otwierając im w lipcu 2025 roku dostęp do wszystkich formacji, w tym jednostek ochrony przed bronią biologiczną i chemiczną.
Populacja Japonii od lat się kurczy, a wskaźnik dzietności pozostaje na bardzo niskim poziomie. Liczba mieszkańców kraju skurczyła się w ostatnim roku o ponad 800 tys. osób. Wskaźnik dzietności spadł do poziomu 1,2. W społeczeństwie, w którym niemal co trzeci obywatel przekroczył 65. rok życia, kurczący się rezerwuar młodych ludzi, staje się dla sztabowców wyzwaniem równie krytycznym, co rosnący potencjał Chin czy rakiety z Korei Północnej.
