Nabycie nieruchomości przez małżonków a prawo do odliczenia VAT

Prawo do odliczenia podatku VAT zapewnia neutralność tego podatku. Możliwość jego odliczenia powoduje, że podatek zapłacony przez podatnika VAT przy nabyciu towarów czy usług nie będzie stanowił dla niego faktycznego obciążenia finansowego. Prawo do obniżenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego przysługuje w zakresie, w jakim towary są wykorzystywane przez podatnika podatku VAT do wykonywania czynności opodatkowanych (art. 86 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku VAT - Dz. U. nr 54, poz. 535 ze zm.).

Jednak w praktyce pojawia się problem w jakim zakresie przysługuje to prawo w sytuacji kiedy przedmiotem zakupu jest nieruchomość, a jej nabywcą jest osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą pozostająca w związku małżeńskim.

Kto w akcie notarialnym...

Transakcje, których przedmiotem są nieruchomości, wymagają zachowania szczególnej formy zakupu, jaką jest akt notarialny. Przy czym generalnie wymaga się, aby w sytuacji gdy nieruchomość nabywana jest przez osobę fizyczną pozostającą w związku małżeńskim, do aktu notarialnego stawali oboje małżonkowie. Oznacza to, że w akcie zakupu tej nieruchomości jako nabywcy figurują małżonkowie. Taka forma jest również zachowana w przypadku gdy jeden z małżonków jest czynnym podatnikiem podatku VAT i nabywa nieruchomość do celów prowadzenia działalności gospodarczej.

...kto na fakturze VAT

Jak wiemy, aby możliwe było odliczenie podatku VAT transakcja musi być udokumentowana fakturą VAT. I w tym miejscu pojawia się problem kto powinien widnieć na fakturze w roli nabywcy. Czy tak jak w akcie notarialnym oboje małżonkowie, czy tylko ten z małżonków, który jest podatnikiem podatku VAT? Jednak w tym drugim przypadku dane na fakturze byłyby niezgodne z danymi zawartymi w akcie notarialnym dotyczącym zakupu nieruchomości.

Zasady dokumentowania określone zostały zarówno w ustawie o VAT, jak i  rozporządzeniach wydanych do tej ustawy. Na fakturze VAT powinny być umieszczone dane nabywcy towaru (m.in. imię, nazwisko, adres, NIP). Tymczasem jako nabywcy w akcie notarialnym figurują oboje małżonkowie. Jednakże w świetle przepisów ustawy o VAT, aby skorzystać z prawa do odliczenia VAT od nabycia nieruchomości, na fakturze w roli nabywcy powinien wystąpić ten małżonek, który jest podatnikiem VAT.

Dlatego też zdarzały się sytuacje, że organy podatkowe odmawiały prawa do odliczenia VAT właśnie z uwagi na to, że w akcie notarialnym widnieli małżonkowie, natomiast faktura VAT wystawiona była na jednego z nich. Z kolei w sytuacji gdy faktura została wystawiona na oboje małżonków przyczyną odmowy prawa do odliczenia VAT był fakt wystawienia faktury na podmiot niebędący podatnikiem VAT.

Trudno zgodzić się z takimi poglądami organów podatkowych. Nabycie towarów przez małżonka prowadzącego działalność gospodarczą, jest bowiem równoznaczne z tym, że właścicielem tego towaru jest współmałżonek, który takiej działalności nie prowadzi. Zasada ta wynika z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Pomocne orzeczenie NSA i ETS

Ze względu na brak jednoznacznych uregulowań tej kwestii w przepisach o VAT, można w tym miejscu przytoczyć orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 kwietnia 2004 r., sygn. akt FSK 69/04. W wyroku tym NSA uznał prawo podatnika do odliczenia VAT w sytuacji nabycia przez niego wraz z małżonkiem, pozostającym we wspólności majątkowej, nieruchomości dla potrzeb prowadzonej działalności gospodarczej. Chociaż orzeczenie to wydane zostało w oparciu o przepisy starej ustawy o VAT, to pozostaje aktualne również obecnie.

Pomocne w rozstrzygnięciu powyższego problemu może być również orzeczenie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 21 kwietnia 2005 r. w sprawie C25/03. Małżonkowie HE byli współwłaścicielami budynku mieszkalnego, który w części (w 12%) wykorzystywany był przez męża na potrzeby działalności. Małżonkowie byli współwłaścicielami budynku, gdzie udział męża wynosił 1/4, natomiast udział żony - 3/4. W związku z tym podatnik odliczał podatek naliczony z faktur zakupów związanych z budową domu, odpowiednio jako 12% z przysługującego mu udziału. Wszystkie faktury wystawiane były na oboje małżonków, bez konkretnego określania kwot przypadających na każdego z nich. Organy podatkowe zakwestionowały możliwość odliczenia podatku w tym przypadku, przyjmując, że inwestorem byli małżonkowie, a nie tylko sam podatnik. ETS uznał prawo podatnika prowadzącego działalność gospodarczą do odliczenia podatku naliczonego, bez względu na to, że budynek budowany był wspólnie z żoną. Kwota podatku naliczonego podlegającego odliczeniu nie mogła, zdaniem Trybunału, przekroczyć kwoty zapłaconego podatku przy zakupach związanych z działalnością. Jeżeli więc udział wynosił 1/4, to podatnik miał prawo do odliczenia podatku naliczonego w wysokości maksymalnie 25% kwoty podatku zapłaconej przy budowie.

Analizując uzasadnienie tego wyroku można wysnuć wniosek, że podstawowe znaczenie dla prawa do odliczenia VAT ma nie fakt nabycia towarów czy usług przez oboje małżonków (w ramach współwłasności) i wystawienia faktury VAT na obojga, ale przede wszystkim to, że jeden z małżonków jest czynnym podatnikiem VAT i w związku z tym ma prawo do odliczenia podatku VAT zawartego w cenie nabywanych towarów i usług.

Potwierdzenie powyższego stanowiska odnajdziemy także w obecnie wydawanych interpretacjach organów podatkowych. Na przykład Naczelnik Urzędu Skarbowego w Tomaszowie Mazowieckim w postanowieniu z dnia 10 marca 2006 r., nr USIII/2-443-116/I/2006 stwierdził, że jeżeli jeden z małżonków jest czynnym podatnikiem VAT prowadzącym działalność gospodarczą, a dokonywane wydatki są wyłącznie związane z tą działalnością, faktury dokumentujące ich dokonanie wystawione na małżeństwo będą stanowiły podstawę do odliczenia wynikającego z nich podatku naliczonego - oczywiście w zakresie, w jakim wydatki te są wykorzystywane do wykonywania czynności opodatkowanych. Stanowisko takie również zaprezentował Dyrektor Izby Skarbowej w Bydgoszczy w decyzji z dnia 7 sierpnia 2005 r., nr PP-077/SIP/908/05.

Natomiast Naczelnik Drugiego Urzędu Skarbowego w Częstochowie w postanowieniu z dnia 26 lipca 2005 r., nr DUS-PP/443/70/2005 stwierdził, że w przypadku wystawienia faktury dokumentującej zakup pawilonu handlowego na imię obojga małżonków w przypadku gdy każdy z nich prowadzi w tym pawilonie działalność gospodarczą, to prawo do odliczenia ma mąż i żona - proporcjonalnie do zajmowanej powierzchni pawilonu handlowego.

Źródło: