System VAT, z racji swojej wielofazowej, niedoskonałej konstrukcji jest szczególnie narażony na próby przeróżnych oszustw i wyłudzeń. W ostatnich latach prawdziwa plagą stały się tzw. „oszustwa karuzelowe”, których celem jest najczęściej wyłudzenie zwrotu podatku VAT. Niestety, walka z tym procederem często przypomina walkę z wiatrakami.
Oszustwa karuzelowe
Oszustwa karuzelowe wymagają zaangażowania szeregu podmiotów, nierzadko powiązanych ze sobą (np. osobiście, kapitałowo itp.), które ułatwiają kontrolę nad nielegalnym procederem. Bardzo często procedura ta wygląda następująco: Podmiot krajowy (Podmiot A) nabywa towar od innego podmiotu krajowego (Podmiot B), a następnie dokonuje jego dostawy na rzecz podmiotu z innego kraju Unii Europejskiej (Podmiot C). W takim wypadku Podmiot A nie jest zobowiązany do zapłaty podatku VAT z tytułu dostawy (0% stawka VAT), ale przysługuje mu odliczenie VAT z tytułu nabycia towaru w kraju (nabycie towaru od Podmiotu B). Z drugiej strony Podmiot B krótko po dokonaniu transakcji „znika”, nie odprowadzając podatku należnego z tytułu dostawy do Podmiotu A. Powyższy schemat jest oczywiście dużym uproszczeniem, gdyż w celu utrudnienia wykrycia „oszustwa karuzelowego” struktura takiego procederu jest znacznie bardziej rozbudowana tzn. często zawiera ona wiele ogniw pośrednich. Powyższe, w połączeniu z coraz większym profesjonalizmem oraz wiedzą oszustów z zakresu prawa podatkowego oraz procedur stosowanych przez organy skarbowe, powoduje, że tego typu oszustwa są bardzo trudne do wykrycia.
Uprawnienia naczelników urzędów skarbowych oraz dyrektorów urzędów kontroli skarbowej
W praktyce możliwość walki z „oszustwami karuzelowymi” przez urzędy skarbowe została skutecznie wyłączona poprzez ograniczenia, jakie narzuca im Ordynacja podatkowa. Otóż zgodnie z art. 274c § 1 tej ustawy „Organ podatkowy, w związku z prowadzonym postępowaniem podatkowym lub kontrolą podatkową, może zażądać od kontrahentów podatnika wykonujących działalność gospodarczą przedstawienia dokumentów, w zakresie objętym kontrolą u podatnika, w celu sprawdzenia ich prawidłowości i rzetelności”. Innymi słowy organy podatkowe w ramach prowadzonych działań wobec podatnika mają prawo dokonać weryfikacji wyłącznie bezpośredniego kontrahenta podmiotu kontrolowanego. Powyższe ograniczenie skutkuje tym, że naczelnicy urzędów skarbowych mają ograniczone możliwości w walce z procederem tzw. „oszustw karuzelowych”, gdzie wymagana jest weryfikacja poszczególnych kontrahentów z łańcucha dostaw.
Zobacz także
Odpowiednie narzędzia do walki z opisywanym procederem posiadają Urzędy Kontroli Skarbowe. Powyższe wynika z art. 13b ust. 1 i 2 ustawy o kontroli skarbowej, zgodnie z którym „Inspektor lub pracownik, w związku z prowadzonym u kontrolowanego postępowaniem kontrolnym lub kontrolą podatkową, może żądać od kontrahentów kontrolowanego (…) przedstawienia dokumentów, w zakresie objętym postępowaniem kontrolnym lub kontrolą podatkową, w celu sprawdzenia ich prawidłowości i rzetelności. (…) Za kontrahentów kontrolowanego uważa się także wszystkie podmioty prowadzące działalność gospodarczą uczestniczące w dostawie tego samego towaru lub usługi będące zarówno dostawcami, jak i nabywcami biorącymi udział pośrednio lub bezpośrednio w dostawie towaru lub usługi.” Tym samym dyrektorzy urzędów kontroli skarbowej mają możliwość dokonania weryfikacji całego łańcucha dostaw, tzn. w szczególności mogą oni dokonywać ustaleń w zakresie przepływu towarów między poszczególnymi podmiotami z łańcucha dostaw, wiarygodność poszczególnych podmiotów w nim się znajdujących oraz skutecznie badać, czy poszczególni podatnicy działali w dobrej wierze oraz czy dochowali należytej staranności.
W kontekście ustalania, czy podatnikowi przysługuje prawo do odliczenia VAT szczególnie istotna jest kwestia dobrej wiary oraz dochowania należytej staranności. Powyższe pojęcia, które nie są uregulowane w żadnym akcie prawnym, wynikają przede wszystkim z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który w swoich wyrokach konsekwentnie uznaje, że w sytuacji gdy podatnik nie wiedział i nie mógł wiedzieć, że w ramach transakcji jego kontrahent dopuścił się przestępstwa wyłudzenia VAT, to odebranie takiemu podatnikowi prawa do odliczenia VAT naliczonego z faktur otrzymanych od takiego kontrahenta jest niedopuszczalne.
Walka z procederem „oszustw karuzelowych”
Wskazane wyżej regulacje ustawowe skutkują tym, że postępowania dotyczące potencjalnych „oszustw karuzelowych” prowadzone są najczęściej przez urzędy kontroli skarbowej, przy ścisłej współpracy z organami podatkowymi oraz organami ścigania, dysponują odpowiednimi narzędziami umożliwiającymi im skuteczną walkę z tym procederem. Działania podejmowane przez ww. organy wiążą się przede wszystkim z koniecznością wykonania szeregu czynności rozpoznawczo-analitycznych, które pozwolą dokładnie rozpoznać strukturę „oszustwa karuzelowego”, a także udowodnić poszczególnym podmiotom, że nie działały w dobrej wierze oraz nie dochowały należytej staranności. Co istotne, powyższe działania powinny w szczególności uwzględniać interes uczciwych podatników, którzy nieświadomie mogli stać się częścią struktury „oszustwa karuzelowego. W świetle powyższego niezwykle istotna jest jakość zebranego materiału dowodowego, gdyż tylko w przypadku udowodnienia, że dany podatnik działał z zamiarem wyłudzenia podatku bądź nie dochował należytej staranności w ramach prowadzonej działalności istnieje możliwość pozbawienia go prawa do odliczenia VAT.
Paweł Goś
doradca podatkowy w MDDP
