We wtorek po ponad dwóch godzinach komisje senackie zadecydowały o przerwie w posiedzeniu, na którym zajmowano się nowelą ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz powiązaną z nią zmianą Kodeksu wyborczego.
Nad nowelizacją obradowały dwie senackie komisje na łączonym posiedzeniu: ustawodawcza oraz praw człowieka i praworządności. Przewodniczący komisji ustawodawczej Krzysztof Kwiatkowski (KO) po dwóch i pół godzinach poinformował, że posiedzenie będzie wznowione w środę o godzinie 8.30.
15 sędziów KRS wybieranych przez sędziów
Nowelizacja ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa zakłada, że 15 sędziów – członków KRS będzie wybieranych w bezpośrednich i tajnych wyborach - organizowanych przez Państwową Komisję Wyborczą - przez wszystkich sędziów, a nie – jak dotychczas – przez Sejm. Według MS chodzi o odebranie politykom wpływu na Radę i oddanie go środowisku sędziowskiemu, co ma przywrócić jej niezależność.
W nowo ukształtowanej Radzie ma być reprezentacja wszystkich rodzajów i szczebli sądów. W KRS mają się znaleźć reprezentanci sędziów sądów powszechnych - apelacyjnych, okręgowych i rejonowych, sądu wojskowego, Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódzkiego sądu administracyjnego.
Kryteria dla kandydatów do KRS i zastrzeżenia
Do KRS mogliby kandydować też sędziowie z co najmniej 10-letnim stażem orzeczniczym i co najmniej 5-letnim w sądzie, w którym orzekają. Oznaczałoby to, że mogłyby to być także niektóre osoby awansowane do sądu wyższej instancji ponad pięć lat temu już z udziałem KRS w jej obecnym kształcie. Czynne prawo wyborcze będą mieli wszyscy sędziowie. Dodatkowo, poprzez utworzoną Radę Społeczną przy KRS, ma być realizowana transparentna dla obywateli kontrola działania KRS. Ustawa nie skraca kadencji obecnej Rady.
Na wtorkowym posiedzeniu dwóch senackich komisji wiceminister sprawiedliwości Dariusz Mazur podkreślił, że nowela ma „charakter priorytetowy”, a jej celem jest przywrócenie przepisów dotyczących KRS treści „zgodnej z konstytucją oraz dostosowanie tych przepisów do standardów międzynarodowych”.
Jak dodał, nowela „prowadzi też do wykonania wyroku ETPCz z 2023 r. Wałęsa przeciwko Polsce” – jednak częściowo, gdyż zrealizowanie wyroku dopełnia tzw. ustawa praworządnością, której projekt jest jeszcze przedmiotem prac komisji sejmowych. Te zadecydowały o przeprowadzeniu w sprawie projektu wysłuchania publicznego, które odbędzie się 10 lutego.
Podczas wtorkowego posiedzenia komisji toczyła się szeroka dyskusja na temat przyjętych przez Sejm przepisów dot. KRS. Wnoszono między innymi o poprawki do noweli, a senator PiS Marek Komorowski złożył wniosek o jej odrzucenie.
Poprawki zgłaszało Biuro Legislacyjne, które negatywnie odniosło się do przewidywanych w noweli warunków dotyczących biernego prawa wyborczego: 10-letniego stażu na stanowisku sędziego i 5-letniego na stanowisku obecnym. Biuro zaproponowało usunięcie tego przepisu z noweli.
Biuro powołało się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2007 roku. Jak podkreślono, Trybunał stwierdza tam, że członkami KRS mogą być sędziowie, wybierani przez sędziów, „nie wskazując żadnych dodatkowych cech, które warunkowałyby ich członkostwo w Radzie”. Z kolei ustawodawca zwykły – zgodnie z wyrokiem TK – „nie ma prawa do ustanawiania dodatkowych reguł” w tej materii. Biuro Legislacyjne oceniło ponadto, że wyznaczone wymogi są „bardzo wysokie” i mogą zostać uznane za „nieproporcjonalne” i „arbitralne”.
Wątpliwości PKW i rola NSA
Biuro nawołało też do refleksji, czy PKW „powinna regulować kwestie, które wykraczają poza samo stosowanie prawa” – między innymi określenie wzoru zgłoszenia kandydata na członka Rady. W ocenie Biura, kwestie te bliższe są bowiem źródłom norm, a ustrojodawca nie zaliczył uchwał PKW do źródeł prawa powszechnie obowiązującego.
Biuro podało też w wątpliwość kwestię badania zgodności uchwał PKW w zakresie wyborów przez Naczelny Sąd Administracyjny. Jak wskazano, dotychczas kompetencje w tym zakresie miał Sąd Najwyższy.
Pytanie, czy wyborów do KRS nie powinien zarządzać inny organ, niż Komisja zadała też sama PKW. Jak wskazywał na posiedzeniu jej przedstawiciel, PKW nie ma uprawnień między innymi do stwierdzania, czy kandydat posiada status sędziego.
Iustitia zabiera głos w sporze o korporacjonizm
O noweli pozytywnie wypowiadał się Arkadiusz Tomczak, członek stowarzyszenia sędziów polskich Iustitia. - Nowela dotyczy w przeważającej części sędziowskiej części KRS, więc zupełnie niezrozumiałe są dla mnie zarzuty dotyczące rzekomo korporacyjnego trybu wyboru sędziowskiej części Rady – mówił.
Nie podzielił wątpliwości konstytucyjnych podnoszonych przez Biuro Legislacyjne. Jego zdaniem, ograniczenia dot. biernego prawa wyborczego jest dopuszczalne.
Z jakiejś przyczyny kandydat na posła musi mieć co najmniej 21 lat, z jakiejś przyczyny kandydat na senatora musi mieć 35 lat, 30 lat, przepraszam bardzo, z jakiejś przyczyny kandydat na Prezydenta ma 35 lat co najmniej”. W fragmencie, nie pojawia się sformułowanie „musi mieć co najmniej 25 lato – podkreślił.
Wiceszef KRS Rafał Puchalski poparł wcześniejsze uwagi oraz ocenił, że projekt „to plagiat” rozwiązania, które było przedstawione w ustawie z 2024 r., a w sprawie której TK orzekł o niezgodności z konstytucją. Jego zdaniem proponowane rozwiązania dot. wybierania sędziowskiego składu KRS „przywracają model głęboko korporacyjny” i stoją „w sprzeczności z zasadą zwierzchnictwa narodu”.
Nadto, jego zadaniem, „mamy do czynienia z niezrozumiałym pośpiechem” w przeprowadzaniu nowelizacji, a pośpiech ten to „zmarnowana szansa” na uregulowanie kwestii dotyczącej Rady.
W odpowiedzi na uwagi Biura, Dariusz Mazur ocenił, że wyrok TK z 2007 r. dotyczył „odmiennej materii” – przepisu wchodzącego w życie w trakcie kadencji ówczesnej KRS i „zmuszał sędziów będących już członkami KRS (do wyboru - PAP) pomiędzy mandatem, a funkcją prezesa lub wiceprezesa sądu”. - W naszej ocenie orzeczenie to nie jest relewantne do tej sytuacji – dodał.
Wiceminister ocenił też, że poddanie spraw wyborczych NSA, „sądowi o mniej kontrowersyjnym składzie, może przyczynić się do większej legitymacji całego procesu odbudowy niezależności KRS”. – Takie szybciutkie porównanie. W Sądzie Najwyższym mamy około 90 sędziów - troszkę ponad - gdzie 55 jest o nieprawidłowym statusie. (..). W NSA mamy około 120 sędziów, z czego 31 o nieprawidłowym statusie – wymienił.
Drugie podejście rządu do reformy KRS
Nowelizacja ustawy o KRS była procedowana w Sejmie w przyspieszonym tempie. Jej pierwsze czytanie oraz posiedzenie komisji sejmowej po pierwszym czytaniu odbyły się 21 stycznia, a drugie czytanie – 23 stycznia przed południem. Tego samego dnia wieczorem Sejm uchwalił nowelę.
Nowelizacja jest drugim podejściem obecnie rządzącej koalicji do zreformowania KRS. Pierwsza nowelizacja ustawy o Radzie – przygotowana jeszcze przez poprzedniego szefa MS Adama Bodnara – została uchwalona latem 2024 r. Wówczas jednak założono, że obecni sędziowie z Rady mieliby stracić mandaty. Nowi mieli zostać wybrani do KRS przez wszystkich sędziów w Polsce, ale prawo do kandydowania na członka KRS nie przysługiwało sędziom, którzy nimi zostali po 2017 r. Tamtą nowelizację dotyczącą KRS ówczesny prezydent Andrzej Duda przed podpisaniem skierował do Trybunału Konstytucyjnego. W listopadzie ub.r. TK orzekł, że nowelizacja była niekonstytucyjna. (PAP)
nl/ par/
