Bankowość na świecie - Dziesięciolecie zmian

Dziesięciolecie zmian

Zofia Zawadzka

Podstawowe czynniki determinujące przemiany w œwiatowej bankowoœci ostatnich lat

W latach dziewięćdziesiątych nastąpiły gwałtowne i głębokie przeobrażenia strukturalne w funkcjonowaniu systemów bankowych, okreœlane nawet na wzór rewolucji przemysłowej mianem rewolucji finansowej. Wywołały one szeroką dyskusję na temat przyszłoœci banków i ich roli jako poœredników finansowych. Często przytaczano przy tym stwierdzenie, wygłoszone przez Billa Gatesa: “ Banking is essential, banks are not”.

Przemiany w funkcjonowaniu rynków finansowych wynikały z kompleksowego i wielokierunkowego oddziaływania czynników o charakterze ekonomicznym, politycznym, prawnym, społecznym i technologicznym. Do najważniejszych przyczyn przeobrażeń rynków finansowych zalicza się:

– liberalizację i deregulację, czyli celowe znoszenie przez władze ograniczeń w funkcjonowaniu rynków finansowych,

– globalizację, polegającą na postępującej integracji odrębnych krajowych rynków finansowych w jeden rynek ogólnoœwiatowy,

– sekurytyzację, czyli zabezpieczanie należnoœci papierami wartoœciowymi,

– postęp techniczny, w tym przede wszystkim rozwój informatyki i telekomunikacji oraz szersze wykorzystanie Internetu, co zwiększyło możliwoœci przetwarzania danych i ich transfer, przyczyniając się jednoczeœnie do obniżki kosztów jednostkowych przeprowadzanych transakcji,

• postępy w integracji w ramach Unii Europejskiej, wprowadzenie euro.

Liberalizacja

Liberalizacja i deregulacja polega na znoszeniu przez władze ograniczeń w przepływie towarów i kapitału oraz na celowym znoszeniu ograniczeń w funkcjonowaniu rynków finansowych. Po II wojnie œwiatowej rynki dewizowe i przepływy kapitału podlegały kontroli ze strony państwa. W krajach zachodnioeuropejskich stopniowe znoszenie ograniczeń datuje się od lat szeœćdziesiątych. Wówczas działalnoœć bankowa poddana była œcisłym regulacjom dotyczącym przede wszystkim wysokoœci oprocentowania depozytów i kredytów, wysokoœci opłat i prowizji, kontyngentów kredytów, jak również regulacjom wpływającym na strukturę sektora, czyli m.in.: regulacjom dotyczącym funkcjonalnego oddzielenia poszczególnych rodzajów instytucji, regulacjom okreœlającym warunki uzyskania licencji, ograniczeniom w dostępie do rynku banków zagranicznych i inwestorów zagranicznych. Œcisłe regulacje prawne dotyczące działalnoœci bankowej, obowiązujące w latach szeœćdziesiątych i częœciowo siedemdziesiątych, miały na celu ochronę tego sektora przed konkurencją. Restrykcje te zaczęto eliminować, gdyż rządy i banki centralne coraz częœciej dostrzegały negatywne skutki tak dalece posuniętego interwencjonizmu, a jednoczeœnie rosła akceptacja dla rozwiązań rynkowych. W latach dziewięćdziesiątych zniesiono także ostatecznie ograniczenia w Wielkiej Brytanii (“Big Bang”) i w Stanach Zjednoczonych (Financial Services Modernization Act of 1999, czyli Gramm-Leach-Bliley Act), utrudniające równoczesne prowadzenie przez banki działalnoœci depozytowo-kredytowej i na rynku papierów wartoœciowych.

Jednoczeœnie od lat dziewięćdziesiątych nasiliła się tendencja do powtórnej regulacji, która dotyczy jednak głównie tzw. norm ostrożnoœciowych, czyli uregulowań dotyczących ochrony depozytów, minimalnych wymogów kapitałowych, wysokoœci współczynnika adekwatnoœci kapitałowej, ograniczeń w strukturze akcjonariuszy, koncentracji aktywów. Uregulowania te mają się przyczynić do poprawy bezpieczeństwa funkcjonowania systemów bankowych. Sektor finansowy należał i nadal należy do dziedzin poddanych silnej regulacji ze strony władz.

Zniesienie restrykcyjnych norm prawnych oraz reglamentacji w sektorach bankowych w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych przyczyniło się do zmian na rynkach finansowych w nie mniejszym stopniu niż postęp techniczny i globalizacja. Liberalizacja i deregulacja otworzyły nowe możliwoœci działania i doprowadziły do tego, że zwiększyła się nie tylko konkurencja dotychczasowych poœredników finansowych na rynku krajowym, ale do tego, że na rynku krajowym mogą œwiadczyć usługi poœrednicy zagraniczni i nowi poœrednicy spoza sektora bankowego. Przyczyniło się to do znacznego zaostrzenia konkurencji. Efektem zliberalizowania przepływów kapitałowych było także przyczynienie się do wzrostu wahań na rynku akcji, kursów wymiennych i stóp procentowych.

Globalizacja

Globalizacja jest ostatnio jednym z częœciej używanych lub nadużywanych pojęć, choć w różnym kontekœcie i niełatwym do precyzyjnego zdefiniowania. Pod pojęciem globalizacji rozumie się najczęœciej międzynarodowe powiązania między gospodarkami, polegające na coraz szerszej wymianie handlowej, przepływie kapitału, technologii i informacji. Proces globalizacji jest jednym z decydujących czynników, powodującym istotne zmiany gospodarcze, wpływającym na tempo wzrostu gospodarczego, poziom bezrobocia, a więc wywołującym skutki nie tylko gospodarcze, ale i społeczne i technologiczne. Jednym z segmentów, w którym można mówić o najbardziej dynamicznych postępach w globalizacji, są usługi finansowe. Pod pojęciem globalizacji rynków finansowych można rozumieć szybko postępującą integrację odrębnych dotąd krajowych rynków finansowych, działanie w skali œwiata, powstawanie produktów i usług przeznaczonych na œwiatowe rynki finansowe oraz narastanie współzależnoœci w funkcjonowaniu krajowych systemów bankowych. Do pewnego stopnia wzrost przepływów kapitałowych był związany ze wzrostem œwiatowego handlu towarami i usługami. W ostatnich kilkunastu latach nastąpiło jednak oderwanie przepływów finansowych od przepływu towarów. Przepływy finansowe przekraczają obecnie obroty towarowe kilkakrotnie, co przyczynia się do wzrostu niebezpieczeństwa reakcji łańcuchowej, w przypadku wystąpienia trudnoœci. Zasadnicze znaczenie dla wzrostu przepływów kapitałowych miały czynniki regulacyjne i techniczne, tj. liberalizacja obrotów kapitałowych, deregulacja sektora finansowego, otwarcie tego sektora dla kapitału zagranicznego, a także rozwój techniki komputerowej, informatyki, telekomunikacji itp., umożliwiający zawieranie olbrzymich transakcji w ciągu kilku sekund. Integracja międzynarodowych rynków finansowych odbywa się szybciej niż międzynarodowych rynków towarowych, gdyż koszty “transportu” są tu o wiele niższe, trudniejsze jest także stosowanie różnego rodzaju selektywnych instrumentów protekcyjnych, które spowolniają liberalizację handlu œwiatowego.

Międzynarodowa integracja rynków finansowych otworzyła uczestnikom rynku możliwoœci inwestowania wychodzące poza rynek krajowy. Skonstruowanie portfela, w którym występują papiery wartoœciowe krajowe i zagraniczne, może nie tylko poprawić jego rentownoœć, lecz także przyczynić się do obniżenia ryzyka, gdyż papiery wartoœciowe krajowe i zagraniczne rzadko są ze sobą skorelowane.

Globalizacja rynków finansowych przyczyniła się do poszerzenia kręgu potencjalnych inwestorów, zarówno na rynku pierwotnym, jak i wtórnym. Powoduje to poprawę płynnoœci na tych rynkach i sprawia, że z łatwoœcią mogą być dokonywane transakcje nawet stosunkowo dużymi kwotami i nie wpływa to w istotny sposób na ceny.

Globalizacja i rosnąca współzależnoœć rynków niesie ze sobą wiele szans i zagrożeń. Do korzyœci niewątpliwie trzeba zaliczyć możliwoœci działania na szerszym i głębszym rynku, a także większą przejrzystoœć rynku i możliwoœci porównania warunków na różnych rynkach. Liberalizacja i globalizacja stanowią szansę przyspieszenia wzrostu gospodarczego, rozwoju sektora finansowego oraz zwiększenia międzynarodowej konkurencyjnoœci. Rzadziej zwraca się uwagę na ujemne skutki. Częste argumenty przeciwników globalizacji dotyczą ograniczenia suwerennoœci kraju, jak również dodatkowych trudnoœci w prowadzeniu polityki pieniężnej i fiskalnej. W wyniku umiędzynarodowienia rynków finansowych kraje stają się bardziej wrażliwe na zewnętrzne kryzysy finansowe. Zagrożeniem dla stabilnoœci międzynarodowego systemu finansowego może być gwałtowne wycofywanie inwestorów z kraju, w którym pojawiają się symptomy kryzysu. Dodatkowym zagrożeniem jest skłonnoœć inwestorów do uogólnień regionalnych, kiedy to trendy w jednym kraju są ekstrapolowane na jego sąsiadów. W taki sposób powstaje mechanizm domina, tzn. rozprzestrzeniania się kryzysu z jednego kraju na drugi. Najnowsza historia dostarcza tu wielu przykładów. Kryzys funta brytyjskiego w 1992 r. pociągnął za sobą dewaluację włoskiego lira, hiszpańskiej pesety, szwedzkiej korony oraz trudnoœci franka francuskiego. Kryzys tajlandzki z 1997 r. rozprzestrzenił się na Malezję, Indonezję, Filipiny, a następnie Koreę. Załamanie się giełdy moskiewskiej spowodowało odpływ inwestorów także z rynku ukraińskiego. W wyniku “stadnego” zachowania inwestorów łatwo może nastąpić rozszerzanie się zjawisk kryzysowych.

Swoistą szansą lub zagrożeniem, szczególnie dla krajów rozwijających się, może być dostęp do tańszego kapitału zagranicznego, zarówno w celu finansowania deficytu budżetowego, jak i w celu finansowania przedsiębiorstw.

Sekurytyzacja

Sekurytyzacja stanowi kolejny krok w kierunku poszukiwania nowych sposobów finansowania. Jej rozwój był możliwy dzięki wczeœniejszej deregulacji i dopuszczeniu na rynki nowych typów papierów wartoœciowych (np. w Japonii dopiero od 1987 r. została dopuszczona emisja commercial papers). Przez sekurytyzację rozumie się zastępowanie przez przedsiębiorstwa finansowania się kredytem bankowym przez emisję papierów dłużnych. Sekurytyzacja polega najczęœciej na emisji papierów wartoœciowych o charakterystyce obligacji lub krótkoterminowych papierów dłużnych, zabezpieczonych na strumieniach gotówki generowanych przez różne typy aktywów.

Z punktu widzenia banku sekurytyzacja jest transakcją, w której przyszłe dochody okreœlonej kategorii wierzytelnoœci są grupowane i inkorporowane w papier wartoœciowy, który następnie jest emitowany, tzn. puszczany w obieg w sposób publiczny lub niepubliczny. Z punktu widzenia pierwotnego wierzyciela sekurytyzowanych należnoœci oznacza on alternatywne Ÿródło pozyskania kapitału i finansowania prowadzonej działalnoœci. Z punktu widzenia inwestora sekurytyzacja jest jedną z możliwoœci zainwestowania kapitału w instrument o dużej płynnoœci.

Wpływ rozwoju sekurytyzacji na kondycję sektora bankowego nie jest jednoznaczny. Z jednej strony rozwój technik sekurytyzacyjnych pogłębił zjawisko dezintermediacji, tzn. wypierania banków z roli tradycyjnych poœredników finansowych, przyjmujących depozyty i udzielających kredytów. Przedsiębiorstwa o lepszym ratingu mogą się bezpoœrednio refinansować na rynku, nie korzystając z poœrednictwa banków. Z drugiej strony jednak, sekurytyzacja pozwala bankom na zarządzanie ryzykiem kredytowym, przez pozbycie się częœci aktywów z bilansu, a uzyskane œrodki mogą być przeznaczone na rozszerzenie akcji kredytowej lub finansowanie dalszej działalnoœci.

Nowe technologie

Nie można przecenić wpływu postępu technicznego na obecny kształt rynków finansowych. “Banking is a technology driven business”– w tym stwierdzeniu wyraża się rola postępu technicznego, dynamicznego rozwoju automatyzacji, informatyzacji i telekomunikacji dla funkcjonowania rynków finansowych. Rozwój postępu technicznego był tym czynnikiem, który przyczynił się do głębokich przemian w sektorze bankowym, umożliwił globalizację i sekurytyzację, rozwój nowych produktów, nowych dróg ich dystrybucji i nowych metod zarządzania ryzykiem. Spowodował też zmiany w zachowaniu klientów.

Dynamiczny rozwój informatyki oraz ciągle spadające koszty telekomunikacji i przetwarzania danych stały się jednym z głównych czynników okreœlających tempo zmian w sektorze finansowym, gdyż działalnoœć banków polega w zasadniczym stopniu na przetwarzaniu informacji. Za pomocą nowych technologii stało się możliwe oferowanie coraz większej liczby informacji po coraz niższych cenach rosnącemu kręgowi odbiorców. Paradoksem jest jednak, że mimo spadających kosztów jednostkowych stosowanych technologii, nakłady inwestycyjne, konieczne do wejœcia na rynek, nie maleją.

Wœród nowoczesnych technik komunikacyjnych, które mają największy wpływ na przemiany zachodzące na rynkach finansowych, na pierwszym miejscu znajduje się Internet. Przyszły jego wpływ na gospodarkę i społeczeństwo jest jeszcze trudny do oszacowania, ale już staje się on integralną częœcią rozwiązań stosowanych w sektorze bankowym. Internet oraz nowe technologie w informatyce i telekomunikacji wpłynęły znacząco na konkurencję między instytucjami sektora bankowego, i nie tylko bankowego. W wyniku postępu technicznego obniżono próg dostępu do rynku dla nowych usługodawców, co zredukowało też znaczenie lokalizacji. Klienci banku mogą porównywać ceny i produkty oferowane przez różnorodnych usługodawców, nie ograniczając się jedynie do rynku lokalnego, co przyczynia się do większej przejrzystoœci rynku. Rosnąca przejrzystoœć rynków pogłębia konkurencję cenową i jakoœciową wœród instytucji finansowych.

Rozwój technologii informatycznych wpłynął na działalnoœć banków zarówno poprzez zmniejszenie nakładów związanych z przetwarzaniem danych, jak i poprzez rozszerzenie możliwoœci dostępu klientów do banku, głównie w sposób zautomatyzowany. Ułatwiony dostęp klientów do banku może się stać dodatkową szansą rozwoju, ale z kolei dla banków, które w porę nie rozszerzą możliwoœci dostępu dla swoich dotychczasowych klientów, może oznaczać ich utratę.

Wielokierunkowy jest także wpływ nowych technologii na łączne zagrożenie ryzykiem. Zastosowanie nowych technologii pozwala na poprawę procesu zarządzania ryzykiem, stosowanie nowoczesnych instrumentów zarządzania ryzykami rynkowymi, ryzykiem instrumentów pochodnych, ryzykiem portfela. Z drugiej strony stosowanie tych technologii może się jednak wiązać z wieloma ryzykami prawnymi, gdyż ze względu na ich dynamiczny rozwój ciągle brak jest uregulowań prawnych, dotyczących tej dziedziny bankowoœci. Często brak także metod skutecznego zabezpieczenia przeprowadzanych w ten sposób transakcji przed nadużyciami. Istnieje także niebezpieczeństwo zainwestowania znacznych œrodków w technologie, które nie będą się dalej rozwijały.

Nowi klienc

Istotnym czynnikiem, który wpłynął także na warunki funkcjonowania banków, były zmiany w strukturze i zachowaniu klientów banków oraz w popycie na usługi bankowe.

Rosnący poziom edukacji, lepsza baza informacyjna, większa łatwoœć uzyskania informacji (np. przez telefon, Internet) powodują zwiększony poziom wymagań wobec banku, zarówno pod względem ceny, jak i zakresu oraz jakoœci œwiadczonych usług. Jednoczeœnie klienci są coraz bardziej pewni siebie, zdecydowani i “wrażliwi” na cenę i jakoœć œwiadczonych usług. Wybór nie ogranicza się już tylko do rynku krajowego. Nowoczesne media i techniki komunikacyjne pozwalają na efektywne przetwarzanie informacji i porównywanie ofert. Ułatwiony dostęp do informacji, większa przejrzystoœć rynku, możliwoœć porównania ofert rozszerzyła możliwoœci korzystania z usług różnych poœredników na wielu rynkach. Powoduje to spadającą lojalnoœć klientów, kontakty z paroma bankami i poszukiwanie najlepszej oferty (tzw. deal-based banking). Wzrosły wymagania klientów prywatnych i instytucjonalnych w zakresie otrzymywanego oprocentowania własnych œrodków, w związku z czym nastąpiło odchodzenie od tradycyjnych sposobów lokowania oszczędnoœci do lokat w papiery wartoœciowe, fundusze inwestycyjne i w instytucjach ubezpieczeniowych. Wœród depozytariuszy wzrósł udział instytucjonalnych inwestorów profesjonalnie zarządzających powierzonymi im funduszami, o większych możliwoœciach przetargowych i dążących do maksymalnego oprocentowania powierzonych im œrodków. Emancypacja klientów wspierana jest obecnymi tendencjami w prawodawstwie, które dąży do ich ochrony i uznania jako partnera w interesach.

Aktywa banków są finansowane przede wszystkim oszczędnoœciami gospodarstw domowych. Stąd też sposób dotarcia do klienta indywidualnego i strategia pozyskiwania depozytów będzie w istotnym stopniu przesądzała o roli banków na rynku finansowym.

W grupie klientów indywidualnych w krajach rozwiniętych w ostatnich kilkunastu latach nastąpiły istotne przeobrażenia. Wynikają one ze zmian demograficznych (tj. postępującego starzenia się społeczeństwa, spadku liczby urodzin, wzrostu liczby gospodarstw domowych jedno- i dwuosobowych), wzrostu poziomu wykształcenia oraz wzrostu dochodu i posiadanego majątku, co z kolei wpływa na styl życia, zwyczaje i priorytety.

Starzenie się społeczeństw w krajach rozwiniętych powoduje, że państwowe systemy emerytalne, oparte na solidarnoœci międzypokoleniowej, stają się niewydolne. W celu zapewnienia sobie poziomu życia na zbliżonym poziomie do okresu aktywnoœci konieczna jest indywidualna troska w tym zakresie. Powoduje to większe zainteresowanie prywatnymi funduszami emerytalnymi i firmami ubezpieczeniowymi, oferującymi produkty, łączące elementy depozytu i ubezpieczenia. Zaangażowanie w tego typu lokaty stymulowane jest na ogół dodatkowo korzystnymi rozwiązaniami podatkowymi.

Jednoczeœnie potrzeby w zakresie usług finansowych poszczególnych segmentów klientów indywidualnych, wyodrębnione z punktu widzenia cyklu życia i grupy dochodów, wykazują znaczne zróżnicowanie, co powoduje duże trudnoœci w prognozowaniu popytu na usługi bankowe.

Bardzo ważnym obszarem działania dla banków są klienci instytucjonalni, do których zalicza się przedsiębiorstwa, samorządy lokalne, organizacje, instytucje i fundacje mające osobowoœć prawną oraz fundusze inwestycyjne i emerytalne.

Na ogół podstawową grupę klientów banków stanowią przedsiębiorstwa, które są grupowane z punktu widzenia ich wielkoœci mierzonej: przychodami ze sprzedaży, kapitałem, zyskiem, wartoœcią giełdową, liczbą zatrudnionych itp. Roœnie także znaczenie dla banków samorządów lokalnych. Przedsiębiorstwa stanowią szczególną grupę klientów dla banków, gdyż wachlarz oferowanych im usług może być bardzo szeroki. Obok tradycyjnej działalnoœci bankowej, polegającej na udzielaniu kredytów, prowadzeniu rachunku bieżącego i realizowaniu płatnoœci, w ostatnim okresie w istotny sposób wzrosło zapotrzebowanie na usługi z zakresu bankowoœci inwestycyjnej, tj. poœrednictwo w organizowaniu i lokowaniu na rynku emisji papierów wartoœciowych dla dużych przedsiębiorstw, miast, gmin itp., poœrednictwo w transakcjach kupna i sprzedaży papierów wartoœciowych i zarządzaniu portfelem inwestycyjnym, poœrednictwo w łączeniu i przejmowaniu firm (M & A), jak również wzrost zapotrzebowania na usługi związane z zabezpieczeniem się przed ryzykiem, project finance, kredyty konsorcjalne.

Liberalizacja, deregulacja i globalizacja przyczyniły się do wejœcia na rynek nowych poœredników finansowych, a jednoczeœnie nastąpiło zwiększenie możliwoœci bezpoœredniego finansowania się za pomocą rynku kapitałowego, co spowodowało konkurencję o dobrych kredytobiorców, szczególnie ostrą w przypadku przedsiębiorstw.

Warto zwrócić uwagę, że zmiany w popycie na usługi bankowe, zarówno ze strony klientów indywidualnych, jak i korporacyjnych cechują dwie przeciwstawne tendencje:

– z jednej strony wzrost zapotrzebowania na szybkie, tanie i spełniające wymogi jakoœciowe usługi standardowe,

– z drugiej strony wzrost zapotrzebowania na usługi złożone, wymagające wykwalifikowanego doradztwa.

---

Autorka jest profesorem Katedry Bankowoœci SGH. Tekst jest skróconą wersją szerszego opracowania.

Źródło: