Podstawy prawne
Obowiązkowe ubezpieczenia komunikacyjne historycznie wywodzą się z postanowień ustawy z 28 marca 1952r. o ubezpieczeniach państwowych oraz ustawy z 2 grudnia 1958r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych.Pierwszym aktem wykonawczym było rozporządzenie Rady Ministrów z 1 grudnia 1961r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń następstw nieszczęśliwych wypadków i odpowiedzialności cywilnej z ruchu pojazdów mechanicznych, obowiązujące od 1 stycznia 1962r.
Można przyjąć, że od tego momentu datuje się wprowadzenie obowiązku ubezpieczenia Odpowiedzialności Cywilnej z ruchu pojazdów mechanicznych. Wcześniej tj. od 1932r. istniał w Polsce obowiązek ubezpieczenia OC tylko dla transportu publicznego.
Akt prawny normujący obowiązek w zakresie ubezpieczeń komunikacyjnych ulegał licznym nowelizacjom.
Przez wiele lat obowiązkowymi ubezpieczeniami były wszystkie rodzaje ubezpieczeń komunikacyjnych takie jak: OC, AC, NW w tym AC w latach 1975-1983.
W ówczesnym systemie prawnym ubezpieczenia komunikacyjne miały charakter ubezpieczeń ustawowych (ex lege), co oznaczało, że wszelkie pojazdy mechaniczne, zarejestrowane - w pewnym okresie nawet jedynie podlegające rejestracji - objęte były ubezpieczeniem z mocy prawa, a obowiązek odszkodowania ciążył na ubezpieczycielu niezależnie od faktu zapłacenia składki ubezpieczeniowej, która podlegała egzekucji w trybie administracyjnym.
Od 1 stycznia 1991r. obowiązkowym ubezpieczeniem komunikacyjnym jest ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej (OC) posiadacza pojazdu i od tego momentu ma charakter ubezpieczenia umownego, bowiem zawierane jest w drodze zawarcia umowy ubezpieczenia, a obowiązek wynika z nałożonego na posiadacza przymusu zawarcia umowy.
Odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń rozpoczyna się po zawarciu umowy i zapłaceniu składki. Obecnie, problematyka prawna, łącząca się z obowiązkowym ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej (OC) posiadacza pojazdu mechanicznego jest unormowana przede wszystkim przez następujące akty prawne:
1. Ustawę z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej,
2. Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 24 marca 2000r. w sprawie ogólnych warunków ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów,
3. Kodeks cywilny, a zwłaszcza przepisy art. 805-834 dotyczące bezpośrednio umowy ubezpieczenia.
Stosunek prawny ubezpieczenia i istota ubezpieczenia OC
Stosunek ubezpieczeniowy jest stosunkiem prawnym wiążącym ubezpieczającego (ubezpieczonego) z zakładem ubezpieczeń, na podstawie którego ubezpieczyciel obowiązany jest do wypłacenia odszkodowania lub innego świadczenia, w razie nastąpienia określonego zdarzenia losowego, ubezpieczony zaś jest obowiązany do opłacenia określonej składki ubezpieczeniowej. Nawiązany stosunek ubezpieczeniowy zgodnie z przyjętą w prawie tezą jest cywilnoprawnym stosunkiem zobowiązaniowym. Stanowisko to wynika z obowiązku odpowiedniego stosowania przepisów kodeksu cywilnego o umowie ubezpieczenia, a przepisy mające charakter obowiązujący nie mogą być zmieniane wolą stron. Spory między stronami mogą być rozstrzygane przez sądy. Świadczenie każdej ze stron jest świadczeniem pieniężnym.Przedmiotem obowiązkowego ubezpieczenia OC jest odpowiedzialność cywilna posiadacza pojazdu mechanicznego lub kierowcy za szkody wyrządzone innym podmiotom przez ruch pojazdu mechanicznego. Obowiązek tego rodzaju ubezpieczenia podyktowany jest przede wszystkim ochroną poszkodowanego przed niewypłacalnością sprawcy wypadku. Istota ubezpieczenia OC z ruchu pojazdów mechanicznych polega na tym, że ciężar odszkodowania, który powinien ponieść posiadacz pojazdu, zobowiązany cywilnie do naprawienia wyrządzonej przez siebie (lub kierowcę) szkody przejmuje ubezpieczyciel. Ubezpieczający uwalnia się od zobowiązania przy pomocy środków finansowych ubezpieczyciela, nie narusza więc własnego majątku. Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej ma być gwarancją, że roszczenia osób poszkodowanych w wypadkach drogowych będą zaspokojone. Cechą charakterystyczną odpowiedzialności cywilnej w odróżnieniu na przykład od odpowiedzialności karnej jest to, że ma ona postać wyłącznie majątkową i konsekwencje mogą dotknąć tylko mienia osoby odpowiedzialnej. Odpowiedzialność cywilna charakteryzuje się również tym, że zachodzi w zasadzie tylko wówczas, gdy powstała szkoda. Bez szkody nie ma odpowiedzialności. Dlatego odpowiedzialność cywilna przyjmuje przeważnie postać obowiązku naprawienia szkody.
Czas trwania odpowiedzialności ubezpieczyciela
Dla określenia obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów posłużono się w obowiązującym rozporządzeniu kryterium przedmiotowym poprzez wskazanie pojazdów, których posiadacze obowiązani są do zawarcia umowy OC.W rozumieniu rozporządzenia (Dz.U.00.26.310) w §2 pojazdami mechanicznymi są pojazdy dopuszczone do ruchu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z przepisami prawa o ruchu drogowym, tj.:
- pojazdy samochodowe, ciągniki rolnicze, motorowery i przyczepy;
- pojazdy wolnobieżne w rozumieniu przepisów prawa o ruchu drogowym, z wyłączeniem pojazdów wolnobieżnych będących w posiadaniu rolników prowadzących gospodarstwo rolne i użytkowanych w związku z prowadzeniem tego gospodarstwa;
- pojazdy zarejestrowane za granicą i dopuszczone do ruchu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
- inne pojazdy będące w posiadaniu jednostek podległych ministrowi właściwemu do spraw obrony narodowej albo organów i jednostek nadzorowanych, podległych lub podporządkowanych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych, napędzane umieszczonym na nich silnikiem zasilanym z własnego źródła energii, wraz z ciągniętym wszelkiego rodzaju sprzętem.
O ile oczywisty jest obowiązek ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów dopuszczonych do ruchu, o tyle niezrozumiały może być zapis §3 rozporządzenia, informujący o tym, że jeżeli zostanie wprowadzony do ruchu pojazd niezarejestrowany, a podlegający rejestracji, wówczas będzie traktowany na równi z pojazdami dopuszczonymi do ruchu, a w stosunku do posiadacza takiego pojazdu stosuje się postanowienia rozporządzenia.
Należy przyjąć, że regulacja ta (§ 3.1) implikuje obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia OC, co oznacza dla ubezpieczyciela brak możliwości odmówienia zawarcia takiej umowy.
Umowę ubezpieczenia obowiązkowego OC zawiera się na okres 12 miesięcy (§ 6.1.). Na czas krótszy od 12 miesięcy zawiera się umowę ubezpieczenia krótkoterminowego:
- w przypadku czasowego zarejestrowania pojazdu - oznaczając w dowodzie ubezpieczenia dzień (i godzinę) zawarcia umowy oraz ostami dzień ochrony, tj. ostatni dzień ważności pozwolenia czasowego,
- w przypadkach pojazdu zarejestrowanego za granicą - na czas przebywania pojazdu w RP - minimum na 15 dni.
Posiadacz pojazdu jest obowiązany do zawarcia umowy OC najpóźniej w dniu zarejestrowania pojazdu (§ 8.1.), niezależnie od tego, czy pojazd jest rejestrowany po raz pierwszy, czy rejestrowany jest przez kolejnego właściciela. Równocześnie nabywca pojazdu może korzystać do 30 dni z ochrony ubezpieczeniowej świadczonej z umowy zawartej przez poprzedniego właściciela, jednak jeżeli pojazd przerejestruje przed upływem 30 dni, umowa zawarta przez zbywcę ulegnie rozwiązaniu (w dniu przerejestrowania pojazdu). Jeżeli nabywca zawrze umowę ubezpieczenia na swoje nazwisko jeszcze przed zarejestrowaniem pojazdu, równocześnie - z tym dniem - rozwiązaniu ulegnie umowa zawarta przez zbywcę.
Czas trwania odpowiedzialności ubezpieczyciela określa przede wszystkim umowa ubezpieczenia. Ustalenie zasadności i właściwości każdego roszczenia rozpoczyna się od określenia ważności umowy i zbadania, czy nie zachodzą inne przesłanki powodujące przedłużenie lub wcześniejsze rozwiązanie umowy.
Posiadacz pojazdu ubezpieczonego na okres 12 miesięcy, jeżeli nie wypowiedział umowy, co może uczynić nawet na 1 dzień przed końcem tego okresu - i równocześnie nie uchybił płatności jakiejkolwiek raty - zobowiązany jest kontynuować ubezpieczenie przez okres następnych 12 miesięcy u tego samego ubezpieczyciela (§ 7.1).
Może się zdarzyć, że ubezpieczający bez wypowiedzenia umowy zmieni ubezpieczyciela. W takim przypadku jest zobowiązany do zapłaty składki obu ubezpieczycielom, bo obaj ubezpieczyciele ponoszą odpowiedzialność gwarancyjną wynikającą z zawartych umów.
Zachodzi wtedy przypadek podwójnego ubezpieczenia, a każdy z ubezpieczycieli ponosi odpowiedzialność za szkodę - proporcjonalnie do określonej w umowie sumy gwarancyjnej (§ 10.5).
Jeżeli obie umowy zawarto na tę samą równowartość w złotych 600.000 Euro, zobowiązaniem dla każdego ubezpieczyciela będzie refundacja 50% szkody. Bardzo istotne dla ustalenia istnienia odpowiedzialności ubezpieczyciela jest ustalenie posiadacza pojazdu sprawcy, aby wykluczyć ewentualność świadczenia za nabywcę, jeśli ten nie może korzystać z ubezpieczenia zbywcy (§ 8.1). Dlatego każde oświadczenie sprawcy wymaga dodatkowego potwierdzenia. Jeśli składał je właściciel, należy w wydziale komunikacji potwierdzić, że jest właścicielem (jeśli nie sprawdzono dowodu rejestracyjnego). Jeśli składał je kierowca, należy wystąpić o potwierdzenie do właściciela pojazdu.
Zakres ubezpieczenia
Stosownie do regulacji określonej w § 10.1 rozporządzenia, zakład ubezpieczeń jest zobowiązany do odszkodowania na podstawie zawartej umowy ubezpieczenia OC wtedy, gdy posiadacz lub kierowca pojazdu mechanicznego są zobowiązani do odszkodowania za szkodę wyrządzoną ruchem tego pojazdu.Odpowiedzialnością są objęte szkody na osobie (śmierć, uszkodzenia ciała, rozstrój zdrowia) i szkody na mieniu (utrata lub zniszczenie rzeczy).
Zakład ubezpieczeń - w ubezpieczeniu OC - ponosi odpowiedzialność wobec poszkodowanych na takich zasadach i w takich granicach, w jakich odpowiedzialność określa prawo cywilne w stosunku do posiadacza i kierowcy. (Granicę finansową stanowi suma gwarancyjna podana w umowie, wynikająca z przeliczenia 600.000 EURO na zł - wg zasad określonych w § 10.4). Podstawą prawną większości stanowisk uznania lub odmowy roszczeń poszkodowanych jest § 10 ust. 1 lub ust. 4. Dlatego zrozumienie jego treści jest niezwykle istotne dla praktycznego zastosowania w ferowanych stanowiskach.
Podstawę prawną odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu, za szkodę wyrządzoną przez ruch pojazdu mechanicznego stanowią przepisy art. 436 w związku z art. 435 § 1 k.c. Odpowiedzialność cywilna posiadacza pojazdu - oparta na zasadzie ryzyka - jest szersza niż kierowcy pojazdu, nie będącego jego posiadaczem i obejmuje następstwa wypadków spowodowanych przez kierowcę pojazdu. Kierowca pojazdu ponosi odpowiedzialność na zasadzie winy (art. 415 k.c.) - jest zobowiązany do odszkodowania, jeżeli wypadek został spowodowany z jego winy.
Nie pozostawiającym wątpliwości jest sformułowanie § 10.3 w ogólnych warunkach ubezpieczenia OC, wskazujące na objęcie ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej każdej osoby, która kierując ubezpieczonym pojazdem mechanicznym spowoduje szkodę, to znaczy, że również osoby nieupoważnionej przez właściciela (np. złodziej). Odszkodowanie wypłacone w takim przypadku nie obciąża szkodowości posiadacza.
Poszkodowani - na osobie - w wypadkach drogowych są uprawnieni do odszkodowania nawet wówczas gdy nie jest możliwe zidentyfikowanie sprawcy a poszkodowani na mieniu i na osobie wówczas, gdy sprawca szkody nie posiadał obowiązkowego ubezpieczenia OC. Odszkodowanie w takich wypadkach wypłaca Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny.
Obowiązująca w ogólnym prawie odszkodowawczym zasada pełnego odszkodowania odnosi się również do ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza (kierowcy) pojazdu. Zasada pełnego odszkodowania została ustalona przez ustawodawcę w art. 361 § 2 k.c., który mówi, że odszkodowanie obejmuje straty, jakie poniósł poszkodowany oraz korzyści, jakie mógłby osiągnąć, gdyby mu nie wyrządzono szkody.
Art. 361. § 2. W powyższych granicach, w braku odmiennego przepisu ustawy lub postanowienia umowy, naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono.
Stosownie do rozporządzenia w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia OC ubezpieczyciel ustala odszkodowanie w granicach odpowiedzialności cywilnej posiadacza lub kierowcy (§ 10.4) - to znaczy według zasady pełnego odszkodowania (z wyłączeniem przypadków przewidzianych w § 13). Należy przy tym zaznaczyć, że przy ustalaniu granic tej odpowiedzialności stosuje się zasadę określoną w art. 361 § 1 k.c. mówiącą, że posiadacz pojazdu odpowiada tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, które spowodowało szkodę. Nie tylko z punktu widzenia interesu ubezpieczyciela jest więc istotne ustalenie związku przyczynowego i ograniczenie zakresu odpowiedzialności sprawcy, bowiem ubezpieczyciel działając w imieniu swojego ubezpieczonego jest obowiązany do świadczenia wyłącznie w granicach zobowiązania sprawcy.
Przypadki, kiedy ubezpieczyciel nie odpowiada za szkody ustalają stosowne przepisy ogólnych warunków ubezpieczenia OC. W aktualnie obowiązującej regulacji ustawodawca w §13 rozporządzenia wyłączył odpowiedzialność ubezpieczyciela w przypadku szkód:
na mieniu, wyrządzonych przez kierowcę posiadaczowi pojazdu (W świetle sformułowania powyższego wykluczenia, ubezpieczyciel nie odpowiada za wszelkie szkody w mieniu posiadacza. Wskazane jest tu więc przywołanie dość częstych przypadków wzajemnego uszkodzenia pojazdów tego samego posiadacza np. zderzenie dwóch autobusów MZK i wykazanie, że odpowiedzialność z umowy ubezpieczenia OC w tym przypadku nie istnieje. Szkody powstałe w wyniku takich zdarzeń mogą być powetowane wyłącznie z umów auto-casco),
- w przewożonym za opłatą bagażu,
- wynikających z utraty gotówki, biżuterii, dokumentów, numizmatów,
- zniszczenia lub skażenia środowiska naturalnego,
- niewielkich - nie przekraczających 50 % najniższego wynagrodzenia tj. 380 PLN.
Źródło:Printpol.pl
