Zgubiony portfel na zagranicznym urlopie często jawi się jako najgorszy koszmar. Zanim więc opuścimy granice ojczystego kraju, dzielimy całą sumę na kilka części i pakujemy w różnych torbach. Jest to z pewnością rozsądne działanie.
Mimo to warto wiedzieć, że konsul posiada uprawnienia do udzielenia pożyczki obywatelom swojego kraju. Trzeba oczywiście spełnić odpowiednie warunki, jednak jest to jakieś wyjście. Świadomość jego istnienia powinna znacznie obniżyć lęki przed wakacyjnym wyjazdem.
Udzielanie pożyczek mieści się w grupie zadań konsula z zakresu ochrony interesów państwa wysyłającego i jego obywateli. Prócz tego konsul spełnia funkcje o charakterze administracyjnym, sądowym, notarialnym, urzędnika stanu cywilnego, w sprawach spadkowych, opieki i kurateli oraz depozytu, funkcje w dziedzinie żeglugi morskiej i powietrznej, funkcje w zakresie promocji stosunków gospodarczych i handlowych, kulturalnych i naukowych, funkcje informacyjne oraz funkcje polityczne i specyficzne zadania o charakterze dyplomatycznym.
Z urlopowego punktu widzenia najważniejsze są oczywiście funkcje ochronne i administracyjne.
W nagłej potrzebie konsul może:
- przekazać dla wnioskodawcy pieniędzy z RP lub z innego państwa,
- opłacić w RP lub w innym państwie bilet dla wnioskodawcy na przelot lub przejazd,
- skredytować przez przewoźnika opłaty za przelot lub przejazd,
- umożliwić skorzystanie przez wnioskodawcę z kart kredytowych lub innych form zapłaty bezgotówkowej,
- uzyskać środki na pokrycie kosztów powrotu wnioskodawcy na terytorium RP na podstawie przepisów dotyczących usług turystycznych.
Postanawiając o udzieleniu lub odmowie udzielenia pożyczki, konsul bierze pod uwagę także fakt, czy wnioskodawca już raz taką pomoc otrzymał i wydatkował ją na cele inne niż na powrót na terytorium RP oraz czy wnioskodawca wywiązał się z zobowiązań finansowych przyjętych w związku z udzieloną mu pomocą konsularną.
Udzielnie pożyczki następuje po uzyskaniu przez konsula zabezpieczenia jej zwrotu. Zabezpieczenie to jest udzielane w formie poręczenia majątkowego, wpłacanego przez wskazaną przez pożyczkobiorcę osobę lub instytucję na rachunek bankowy MSZ (wpłata w złotych polskich, w kwocie przeliczonej według obowiązującego w Narodowym Banku Polskim w dniu dokonywania wpłaty kursu sprzedaży waluty, w jakiej ma nastąpić wypłata przez konsula pomocy finansowej) albo na rachunek bankowy lub do kasy polskiego urzędu konsularnego (wpłata w walucie państwa przyjmującego, w dolarach amerykańskich lub euro), w kwocie stanowiącej równowartość wnioskowane; pomocy finansowej. Po dokonaniu przez pożyczkobiorcę zwrotu równowartości udzielonej mu pomocy finansowej kwota wpłacona tytułem poręczenia jest zwracana poręczycielowi.
Może zaistnieć sytuacja, gdy nie ma możliwości uzyskania przez konsula zabezpieczenia w postaci poręczenia majątkowego. Wówczas konsul może mimo to udzielić pomocy finansowej na pokrycie kosztów powrotu do Polski najbardziej ekonomicznie uzasadnionym środkiem transportu. Warunkiem jest jednak zobowiązanie się przez pożyczkobiorcę do zwrotu całości lub części otrzymanej kwoty, w terminie i w sposób określony w decyzji konsula o przyznaniu tej pomocy.
Wniosek o uzyskanie pomocy finansowej składa się do konsula na formularzu. Co istotne za udzielenie pożyczki konsul nie pobiera od pożyczkobiorcy opłaty konsularnej. Pożyczkobiorcę obciąża jednak zryczałtowana stawka w wysokości 3% udzielonej pożyczki na pokrycie kosztów związanych z udzieleniem pożyczki. Ową zryczałtowaną stawkę pożyczkobiorca zobowiązany jest wpłacić, zwracając pożyczkę.
Prawo polskie nie reguluje ściśle terminu, w jakim pożyczkobiorca jest zobowiązany zwrócić pożyczkę. Każdorazowo określa to decyzja konsula o udzieleniu pożyczki. W uzasadnionych przypadkach możliwe jest odroczenie terminu spłaty, rozłożenie płatności na raty, a nawet umorzenie zobowiązania. W zależności od miejsca pobytu pożyczkobiorcy postanawia o tym Minister Spraw Zagranicznych na terytorium RP oraz konsul polski poza granicami państwa. Należy jednak rozróżnić dwie sytuacje:
- odroczenie terminu zapłaty całości lub części należności albo rozłożenie płatności całości lub części należności na raty jest możliwe jedynie przypadkach szczególnie uzasadnionych możliwościami płatniczymi dłużnika;
- umorzenie zobowiązania w całości lub w części jest możliwe jedynie w przypadkach uzasadnionych szczególnie trudną sytuacją życiową lub majątkową dłużnika, a zwłaszcza gdyby egzekwowanie należności mogło prowadzić do pozbawienia dłużnika środków niezbędnych do utrzymania na poziomie najniższego wynagrodzenia za pracę pracownika.
Praktyka udzielania pożyczek konsularnych za poręczeniem majątkowym została wprowadzona do polskiej praktyki konsularnej zaledwie przed kilku laty. 
Uprzednio konsulowie nie wymagali takiego zabezpieczenia. Powodowało to jednak znaczne trudności ze ściągalnością pożyczek konsularnych, gdyż jak szacował przedstawiciel MSZ w 1997 r. około 90% obywateli polskich nie zwracało zaciągniętych pożyczek konsularnych. W rezultacie MSZ musiał występować na drogę sądową przeciwko dłużnikom. W ostatnich latach daje się zauważyć wzrost zainteresowania pożyczkami konsularnymi (np. w 2007 r. skorzystało z nich 6222 obywateli polskich w stosunku do 1095 w 2004 r.; w 2007 r. udzielono pożyczek na kwotę 566 780 zł). Zob.: Kronika Sejmowa Nr 35 (339) III kadencja; Raport o pracy polskiej służby konsularnej w 2007 r., s. 12.
Wyjątkowo, w nadzwyczajnych sytuacjach dotyczących w szczególności ofiar klęsk żywiołowych i innych zdarzeń losowych, konsul może – w ramach posiadanych środków budżetowych na opiekę konsularną – udzielić pomocy finansowej na pokrycie kosztów powrotu do Polski bez wymagania składania zabezpieczenia w postaci poręczenia majątkowego. Może również uzależnić udzielenie pomocy finansowej od zobowiązania się wnioskodawcy do zwrotu tylko części, a nie całości udzielonej pomocy.
Należy pamiętać, że polski konsul nie może regulować za nas zobowiązań finansowych za granicą. Nie zapłaci zatem za nas mandatu, grzywny, nie ureguluje naszych długów, nie pokryje kosztów sądowych i adwokackich. Nie może także świadczyć usług, które wykonują biura podróży, linie lotnicze, banki lub towarzystwa ubezpieczeniowe. Może natomiast wydać paszport tymczasowy umożliwiający powrót do Polski.
W sytuacji wypadku (zdarzają się one coraz częściej m.in. w związku ze wzrastającym ruchem turystycznym) konsul często udaje się osobiście na miejsce wypadku, czuwa nad przebiegiem akcji ratowniczej, zabezpieczeniem mienia, pośredniczy w przekazywaniu informacji rodzinom ofiar oraz pomaga w organizowaniu transportu rannych i zmarłych do swojego państwa.
Drugą ważną grupą funkcji pełnionych przez konsula są funkcje o charakterze administracyjnym, sądowym,
notarialnym, urzędnika stanu cywilnego, w sprawach spadkowych, opieki i kurateli oraz depozytu. Ta zbiorcza grupa funkcji obejmuje wiele czynności dokonywanych przez konsulów. Są one przede wszystkim związane z kwestiami obywatelstwa, wydawania paszportów i wiz, sporządzaniem aktów urodzeń, udzielaniem ślubów za granicą, zmianą nazwiska za granicą, a także sprawami związanymi ze zgonem za granicą i sprowadzaniem zwłok do kraju.
Zgodnie z art 19, 20 i 21 ustawy o funkcjach konsulów RP, konsul wykonuje czynności notarialne, a w szczególności:
- sporządza i poświadcza wypisy, odpisy, wyciągi i kopie dokumentów;
- poświadcza własnoręczność podpisów i znaków ręcznych na dokumentach;
- poświadcza datę okazania dokumentów, pozostawania osoby przy życiu lub w określonym miejscu oraz stawiennictwo lub niestawiennictwo osoby;
- przyjmuje oświadczenia.
Zobacz także
Dokumenty sporządzone przez konsula uważa się za zalegalizowane dokumenty, mające taką samą moc prawną jak dokumenty wydane przez właściwe organy państwa. Podkreślić należy, że 14 sierpnia 2005 r. w stosunku do Rzeczypospolitej Polskiej weszła w życie Konwencja sporządzona w Hadze dnia 5 października 1961 r. znosząca wymóg legalizacji konsularnej zagranicznych dokumentów urzędowych. Za dokumenty urzędowe uważa się: akty stanu cywilnego, dokumenty sądowe, administracyjne, akty notarialne, zaświadczenia urzędowe umieszczone na dokumentach prywatnych. Zamiast legalizacji takich dokumentów przez konsula, Konwencja wprowadziła jednolite poświadczenie zwane apostille. Dlatego też od 2005 r. wyróżnia się w polskiej praktyce:
- apostille – jeżeli dokumenty mają być przedłożone w państwach, które są stroną Konwencji haskiej z 1961 r. o zniesieniu wymogu legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych;
- legalizację – jeżeli dokumenty mają być wykorzystywane w państwach, które nie są stroną Konwencji haskiej z 1961 r.
W przypadku polskich dokumentów apostille lub legalizacji dokonuje Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Wniosek o wydanie apostille lub dokonanie legalizacji dokumentów można złożyć w MSZ osobiście, przez osobę trzecią albo w drodze przesyłki pocztowej, także zagranicznej.
Jeśli interesują cię międzynarodowe stosunki w obszarze turystyki (bo jesteś prawnikiem, pracujesz w biurze turystycznym lub studiujesz turystykę), więcej ciekawych informacji znajdziesz w książce „Elementy międzynarodowego prawa publicznego w turystyce” Jacka Barcika (Wydawnictwo C.H. Beck, 2011). Książka jest dostępna w wersji drukowanej i elektronicznej, w cenie ze zniżką, w e-księgarni www.ksiegarnia.beck.pl. Wykorzystanie za wiedzą Wydawcy.
Mariusz Ludwiński dla Wydawnictwa C.H. Beck
