Osoby żyjące w nieformalnych związkach nie mają, zgodnie z polskimi przepisami, zbyt wielu praw. Okazuje się jednak, że zdarzają się sytuacje - i to na gruncie prawa podatkowego - gdzie konkubina (czy konkubent) może zostać uznana (uznany) za członka rodziny, nie ponosząc tym samym obciążeń podatkowych.
Sytuacja taka ma miejsce w podatku dochodowym od osób fizycznych. Wśród źródeł przychodów ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych wymienia przychód z nieruchomości lub ich części. Szczególna sytuacja dla osób pozostających w faktycznym pożyciu wystąpi w przypadku nieruchomości odstąpionych bezpłatnie do używania przez jedną z nich tej drugiej. Zacznijmy jednak od podstaw.
Za przychód z nieruchomości odstąpionych bezpłatnie w całości lub w części do używania innym osobom fizycznym i prawnym oraz jednostkom organizacyjnym niemającym osobowości prawnej uważa się wartość czynszową, stanowiącą równowartość czynszu, jaki przysługiwałby od tych osób w razie zawarcia umowy najmu lub dzierżawy nieruchomości (nie jest jednak przychodem wartość czynszowa lokali lub budynków mieszkalnych udostępnionych osobom pozostającym z podatnikiem w stosunku pracy, dla których stanowi ona nieodpłatne świadczenie).
Oznacza to, że osoba, która oddaje za darmo swoją nieruchomość innej osobie do używania (np. sąsiad sąsiadowi), ma obowiązek zapłacić podatek, tak jakby otrzymała czynsz najmu lub dzierżawy, chociaż nie zawierała żadnej z tych umów. Cel wprowadzenia powyższego rozwiązania jest jasny i podyktowany oczywiście interesem fiskusa. Gdyby ten przepis nie istniał, łatwo byłoby uciec od obowiązków podatkowych i zamiast zawierać umowy najmu czy dzierżawy, można by oddawać nieruchomość do nieodpłatnego używania.
Nie zawsze jednak ustala się wartość czynszową
Poza sytuacją opisaną wyżej (udostępnianie nieruchomości osobom pozostającym z podatnikiem w stosunku pracy), ustawodawca wymienia jeszcze inne przypadki, w których nie ustala się wartości czynszowej nieruchomości. Wartości tej nie ustala się więc, jeżeli właściciel nieruchomości używa jej na własne potrzeby lub potrzeby członków rodziny, albo oddał bezpłatnie nieruchomość lub jej część do użytku na cele działalności naukowej, naukowo-technicznej, oświatowej, oświatowo-wychowawczej, kulturalnej, w zakresie kultury fizycznej i sportu, ochrony środowiska, dobroczynności, ochrony zdrowia i pomocy społecznej, rehabilitacji zawodowej i społecznej inwalidów, kultu religijnego oraz związkom zawodowym. W tych przypadkach trzeba jednak pamiętać, że wydatki związane z nieruchomością nie stanowią kosztu uzyskania przychodów.
Nie ustala się zatem wartości czynszowej, jeśli właściciel nieruchomości używa jej na potrzeby członka rodziny. Rozpatrując to zagadnienie pod kątem osób pozostających w nieformalnych związkach, trzeba sobie odpowiedzieć na pytanie, czy konkubina (konkubent) mogą zostać uznani za "członka rodziny" w rozumieniu powyższego przepisu. Do stwierdzenia, że osoby pozostające w konkubinacie nie mogą być uznane za członków rodziny, skłaniałoby polskie prawo rodzinne. Jednak okazuje się, że podatki rządzą się własnymi prawami i w pierwszym rzędzie należałoby poszukać definicji członka rodziny w podatkowym akcie prawnym o podstawowym znaczeniu, tj. w Ordynacji podatkowej. Ustawa ta zawiera definicję "członka rodziny" w art. 111 § 3. Zgodnie z tym przepisem: "za członków rodziny podatnika uważa się zstępnych, wstępnych, rodzeństwo, małżonków zstępnych, osobę pozostającą w stosunku przysposobienia oraz pozostającą z podatnikiem w faktycznym pożyciu". Gdyby więc przyjąć definicję podaną w Ordynacji dla potrzeb podatku dochodowego, wtedy konkubenci udostępniający nieodpłatnie nieruchomość swoim partnerom, nie musieliby płacić podatku z tego tytułu. O tym, iż osoba pozostająca w faktycznym pożyciu powinna zostać uznana za członka rodziny, rozstrzygnął NSA w Gdańsku w wyroku z dnia 21 lutego 2001 r., sygn. akt I SA/Gd 1012/99. W orzeczeniu tym czytamy: "Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych nie definiuje dla własnego użytku pojęcia członka rodziny. Uzasadnione jest zatem posługiwanie się w tym przypadku legalną definicją sformułowaną w przepisach Ordynacji podatkowej (art. 111 § 3), a wcześniej stosowaną w ustawie o zobowiązaniach podatkowych (...). Zgodnie z nią członkiem rodziny jest także osoba pozostająca w faktycznym pożyciu. Zważyć należy, iż definicja członka rodziny w prawie podatkowym jest szersza niż w prawie rodzinnym."
Czasem jednak nie obejdzie się bez ustalenia przychodu
W sytuacji zatem, gdy konkubina jest właścicielką nieruchomości i udostępnia ją nieodpłatnie na potrzeby swojego partnera, nie będzie musiała ustalać wartości czynszowej z tego tytułu, gdyż - jak wskazano wyżej - nieruchomość jest używana na potrzeby członka rodziny. Niestety, obowiązek podatkowy może powstać po stronie tego partnera, szczególnie gdy prowadzi on działalność gospodarczą. Zgodnie bowiem z ustawą o podatku dochodowym od osób fizycznych, przychodami z działalności gospodarczej jest również wartość otrzymanych świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń, z wyjątkiem otrzymanych od osób zaliczonych do I i II grupy podatkowej w rozumieniu przepisów o podatku od spadków i darowizn (czyli świadczeń otrzymanych od małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, zięcia, synowej, rodzeństwa, ojczyma, macochy, teściów, zstępnych rodzeństwa, rodzeństwa rodziców, zstępnych i małżonków pasierbów, małżonków rodzeństwa i rodzeństwa małżonków, małżonków rodzeństwa małżonków oraz małżonków innych zstępnych). W tym miejscu ustawa nie posługuje się już pojęciem "członka rodziny", lecz odsyła do grup podatkowych (pierwszej i drugiej), określonych w ustawie o podatku od spadków i darowizn.
Niestety, osoby pozostające w konkubinacie zaliczane są do III grupy w tym podatku, a więc jeśli prowadzą działalność gospodarczą i uzyskają od siebie nieodpłatne świadczenia, zobowiązane są do ustalenia przychodu.
Przykład
Jan Z. i Katarzyna S. żyją w nieformalnym związku. Pan Jan ma dwa mieszkania i jedno z nich oddał nieodpłatnie swojej partnerce na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej. U Pana Jana nie powstanie przychód z nieodpłatnego użyczenia lokalu, gdyż używa go na potrzeby członka rodziny (czyli Pani Katarzyny). Pan Jan nie jest jednak dla Pani Katarzyny osobą zaliczoną do I lub II grupy podatkowej w rozumieniu podatku od spadków i darowizn. Dlatego też u Pani Katarzyny powstanie przychód z tytułu otrzymanego nieodpłatnie świadczenia, który zaliczy do przychodów ze swojej działalności gospodarczej. Przychód ten Pani Katarzyna określi według równowartości czynszu, jaki przysługiwałby w razie zawarcia umowy najmu tego lokalu.
Podstawa prawna:
- art. 14 ust. 2 pkt 8, art. 16 ustawy z dnia 26.07.1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2000 r. nr 14, poz. 176 ze zm.),
- art. 111 § 3 ustawy z dnia 29.08.1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. nr 137, poz. 926 ze zm.).
Gazeta Podatkowa nr 67/(67) z dn. 2004-08-30, strona 5
Marcin Pacyna
