Dla firm lub osób mających siedzibę lub miejsce zamieszkania w dwóch różnych państwach Wspólnoty Europejskiej, w ich wzajemnych stosunkach prawnych, zniknęło jedynie pojęcie eksportu lub importu towarów i usług i to dla potrzeb głównie podatkowych i celnych.
Każda umowa cywilnoprawna, a taką jest umowa ubezpieczenia, jeżeli jest zawierana w obrocie międzynarodowym podlega rygorom prawnym nie tylko prawa krajowego stron tej umowy, lecz także rygorom innych systemów prawnych właściwych dla zawarcia i wykonania takiej umowy.
Chodzi tu przede wszystkim o normy prawa kolizyjnego zawarte w prawie prywatnym międzynarodowym oraz o normy prawa konwencyjnego a także w niektórych przypadkach prawa wspólnotowego Unii Europejskiej.
Kwestia dwóch klauzul umownych
Jedną z najbardziej istotnych kwestii dla prawidłowego wykonania międzynarodowej umowy ubezpieczenia jest kwestia dwóch klauzul umownych, to jest klauzuli wyboru prawa właściwego dla regulacji stosunków umownych, objętych treścią umowy oraz klauzuli wyboru sądu właściwego do rozstrzygnięcia spraw spornych, powstałych na skutek niewykonania lub niewłaściwego jej wykonania przez strony umowy.
W zakresie klauzuli wyboru prawa należy mieć na uwadze przede wszystkim treść art. 807 § 2 Kodeksu cywilnego, który to przepis postanawia, że w ubezpieczeniach dotyczących obrotu z zagranicą mogą być stosowane warunki ubezpieczeń odbiegające od przepisów niniejszego tytułu.
|
K o d e k s c y w i l n y Art. 807 § 1. Postanowienia ogólnych warunków ubezpieczenia lub postanowienia umowy ubezpieczenia sprzeczne z przepisami niniejszego tytułu są nieważne, chyba że dalsze przepisy przewidują wyjątki. § 2. W ubezpieczeniach dotyczących obrotu z zagranicą mogą być stosowane warunki ubezpieczeń odbiegające od przepisów niniejszego tytułu. |
Powyższa norma prawna wskazuje, iż w ramach naszego własnego systemu prawa cywilnego mogą być w międzynarodowej umowie ubezpieczenia zawarte postanowienia, które nie odpowiadają postanowieniom przepisów Tytułu XXVII Kodeksu cywilnego normującego umowę ubezpieczenia.
Wprawdzie przepis ten nie jest przepisem dotyczącym klauzuli wyboru prawa, lecz wskazuje on jednoznacznie, iż w przypadku umowy międzynarodowej ubezpieczenia, której jedną ze stron jest podmiot mający siedzibę lub miejsce zamieszkania w Polsce i mimo zawarcia umowy ubezpieczenia w Polsce, umowa taka nie musi w swoich niektórych postanowieniach być zgodna z właściwymi normami prawa polskiego.
Mając powyższe na uwadze jest oczywiste, iż w przypadku międzynarodowej umowy ubezpieczenia, strony tej umowy, mogą wszystkie jej postanowienia poddać regulacji innego systemu prawa niż system prawa polskiego.
O tym, jaki system prawa mogą strony wybrać dla regulacji umowy ubezpieczenia, decydują przepisy ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. prawo prywatne międzynarodowe.
Podstawowym przepisem tej ustawy, dla kwestii zwiazanych z klauzulą wyboru prawa przez strony umowy, jest przepis art. 25 § 1 ppm, który postanawia, iż strony mogą poddać swe stosunki w zakresie zobowiązań umownych wybranemu przez siebie prawu, jeżeli pozostaje ono w związku z zobowiązaniem.
| P r a w o p r y w a t n e m i ę d z y n a r o d o w e
ustawa z dnia 12 listopada 1965 r. ( Dz. U Nr 46,poz. 290 ze zm. ) Art. 25.§ 1. Strony mogą poddać swe stosunki w zakresie zobowiązań umownych wybranemu przez siebie prawu, jeżeli pozostaje ono w związku z zobowiązaniem. |
Jeżeli strony umowy ubezpieczeniowej nie dokonają wyboru prawa właściwego dla wykonania umowy ubezpieczenia, to wówczas znajdzie zastosowanie przepis art. 27 § 1 pkt. 3 ppm, który postanawia, że jeżeli strony nie mają siedziby albo miejsca zamieszkania w tym samym państwie i nie dokonały wyboru prawa, stosuje się do zobowiązań z umowy ubezpieczenia - prawo państwa, w którym w chwili zawarcia umowy ma siedzibę zakład ubezpieczeń.
| P r a w o p r y w a t n e m i ę d z y n a r o d o w e
ustawa z dnia 12 listopada 1965 r. ( Dz. U Nr 46,poz. 290 ze zm. ) Art. 27.§ 1. Jeżeli strony nie mają siedziby albo miejsca zamieszkania w tym samym państwie i nie dokonały wyboru prawa, stosuje się: 3) do zobowiązań z umowy ubezpieczenia - prawo państwa, w którym w chwili zawarcia umowy ma siedzibę zakład ubezpieczeń; |
Kwestia wyboru prawa, przez strony międzynarodowej umowy ubezpieczenia, ma bardzo poważne znaczenie, czego dowodem jest projekt nowelizacji Kodeksu cywilnego i innych ustaw regulujących zagadnienia ubezpieczeń, w którym to projekcie przewiduje się nowelizację art. 13 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej, poprzez dodanie art. 13 (1), który to przepis postanawia, iż zakład ubezpieczeń, przed zawarciem umowy ubezpieczenia, obowiązany jest udzielić ubezpieczającemu, będącemu osobą fizyczną, informacji dotyczących:
- prawa właściwego dla umowy w razie, gdy strony nie mają sbobody wyboru prawa,
- prawa właściwego, którego wybór proponuje zakład ubezpieczeń, gdy strony mają swobode wyboru prawa.
Dokonanie powyższej nowelizacji art. 13 ustawy o działalności ubezpieczeniowej jest też konieczne z uwagi na potrzebę implementacji do naszego prawa krajowego treści art. 31 Dyrektywy 92/49/EEC Rady UE z dnia 18 lipca 1992 r. dotyczacej, między innymi, obowiązków zakładów ubezpieczeń w zakresie informacji.
Dwie konwencje międzynarodowe
W zakresie klauzuli wyboru sądu właściwego dla rozstrzygnięcia sporów powstałych w związku z wykonywaniem międzynarodowej umowy ubezpieczenia przepisami właściwymi w tej kwesti są przepisy dwu konwencji międzynarodowych.
Pierwszą z tych Konwencji jest Konwencja Brukselska z 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądwych w sprawach cywilnych i handlowych.
Drugą jest Konwencja Lugańska z 6 września 1988 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sadowych w sprawach cywilnych i handlowych, która obowiązuje Polskę od 1 lutego 2000 r. Konwencja brukselska i lugańska mają identyczny układ i numerację artykułów oraz podobną treść przepisów,ale pozostają odrębnymi konwencjami.
Taki stan prawny wymagał odpowiedniego określenia zastosowania przepisów obu konwencji.
Określenie to zostało zawarte w art. 54b Konwencji Lugańskiej, który to przepis postanawia, że Konwencja Lugańska nie narusza stosowania przez strony Konwencji Brukselskiej podpisanego 3 czerwca 1971 r. w Luksemburgu protokółu w sprawie wykładni tejże konwencji.
Protokół luksemburski wiąże tylko państwa członkowskie Wspólnoty Europejskiej, natomiast nie wiąże państw-członków EFTA, co oznacza, iż tylko sądy państw członkowskich Wspólnoty Europejskiej, które stosują obie konwencje, mogą zwracać się do Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości o interpretacje konwencji.
W sprawach dotyczących stosunków prawnych w obrębie Wspólnoty Europejskiej ma zastosowanie Konwencja Brukselska i przepisy protokółu Luksemburskiego.
Jednakże zgodnie z art. 54b. 2 Konwencji Lugańskiej przepisy jej stosuje się w każdym przypadku, jeżeli:
* pozwany ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa, które jest stroną Konwencji Lugańskiej, a nie jest członkiem Współnoty Europejskiej,
* sady takiego państwa mają wyłączną jurysdykcję na podstawie art. 16 lub 17 Konwencji Lugańskiej.
Przepis art. 17 Konwencji Lugańskiej postanawia, że jeżeli strony, z których przynajmniej jedna ma miejsce zamieszkania na terytorium Umawiającego się Państwa, uzgodniły, że sąd lub sądy Umawiającego się Państwa powinny rozstrzygnąć spór już wynikły albo mogący wyniknąć z określonego stosunku prawnego, to sąd lub sądy tego państwa mają jurysdykcję wyłączną.
Taka umowa dotycząca jurysdykcji musi być zawarta:
- w formie pisemnej lub ustnej potwierdzonej na piśmie, lub
- w formie, która odpowiada praktyce przyjętej między stronami, lub
- w handlu międzynarodowym, w formie odpowiadającej zwyczajowi handlowemu, który strony znały lub musiały znać i który strony umów tego rodzaju w określonej dziedzinie handlu powszechnie znają i stale przestrzegają.
Jeżeli więc strony umowy ubezpieczenia w tej umowie zamieszczą klauzulę wyboru sądu (umowę o jurysdykcję) wówczas będą miały zastosowanie przepisy Konwencji Lugańskiej.
Przepis art. 7 konwencji lugańskiej dotyczący jurysdykcji w sprawach ubezpieczenia nie zawiera definicji tego pojęcia.
Jest oczywiste, iż pojęcie to nie obejmuje ubezpieczeń społecznych z uwagi na ich publicznoprawny charakter.
Konwencja ma zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych, a zatem ma zastosowanie do ubezpieczeń o charakterze cywilnoprawnym, określającym jurysdykcję w sprawach z umów ubezpieczenia.
W sprawach roszczeń przeciwko ubezpieczycielowi mającemu siedzibę w państwie - stronie Konwencji, przepis art. 8 ust. 1 pkt. 1-2 wprowadza jurysdykcję przemienną.
| K o n w e n c j a
o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych sporządzona w Lugano 16 wrzesnia 1988 r. ( Dz. U. z 2000 r. Nr 10, poz. 132 ) Art. 8. Ubezpieczyciel majacy miejsce zamieszkania na terytorium Umawiającego się Państwa może być pozwany:
Jeżeli ubezpieczyciel nie ma miejsca zamieszkania na terytorium umawiającego się Państwa, ale posiada filię, agencję lub inny oddział w jednym z Umawiających się Państw, to w sporach wynikających z jego działalności jest traktowany tak, jak gdyby miał miejsce zamieszkania na terytorium tego państwa. |
Ubezpieczyciel może więc być pozwany bądź przed sąd państwa strony konwencji, w którym ma siedzibę, bądź też przed sąd innego państwa - strony konwencji, w którego okręgu ma miejsce zamieszkania ubezpieczający.
Jest to rozwiązanie dogodne dla ubezpieczającego, gdyż w przypadku ubezpieczenia w zagranicznym zakładzie ubezpieczeniowym (ale mającym siedzibę w państwie - stronie konwencji) ubezpieczający może dochodzić roszczeń z ubezpieczenia w państwie, w którym on sam ma miejsce zamieszkania.
Przepis art. 28 ust. 2 konwencji dotyczy sytuacji, kiedy ubezpieczyciel nie ma siedziby na terytorium państwa - strony konwencji, ale ma na terytorium takiego państwa „filię, agencję lub inny oddział”.
W sprawach wynikających z działalności takiego oddziału ubezpieczyciel jest traktowany jak gdyby miał siedzibę na terytorium danego państwa.
W kwestiach dotyczących ubezpieczania nieruchomości ubezpieczyciel może być ponadto pozwany przed sąd państwa - strony konwencji, w którym nastąpiło zdarzenie powodujące szkodę w nieruchomości.
W sprawach dotyczących ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, zgodnie z art. 9 konwencji, ubezpieczyciel może być - poza tym, co przewiduje art. 8 - pozwany również przed sąd państwa - strony konwencji, gdzie nastąpiło zdarzenie powodujące szkodę (chodzi o zdarzenie, za którego następstwa odpowiada ubezpieczyciel ).
| K o n w e n c j a
o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych sporządzona w Lugano 16 wrzesnia 1988 r. ( Dz. U. z 2000 r. Nr 10, poz. 132 ) Art. 9. W odniesieniu do ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej lub ubezpieczenia nieruchomości ubezpieczyciel może być ponadto pozwany przed sąd miejsca, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę. Tę samą zasadę stosuje się, jeżeli ruchomości i nieruchomości objęte są tą samą umową ubezpieczenia, a powstała na nich szkoda wynika z tego samego zdarzenia. |
Ponadto stosownie do art. 10 ust. 1 konwencji ubezpieczyciel odpowiedzialności cywilnej może być także pozwany przed sąd państwa - strony konwencji, w którym wszczęte zostało przez osobę poszkodowaną postępowanie o odszkodowanie przeciwko sprawcy szkody (ubezpieczającemu).
Konwencja uzależnia stosowanie tego przepisu od dopuszczalności przez właściwe prawo krajowe takiego powództwa przeciwko ubezpieczycielowi.
| K o n w e n c j a
o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych sporządzona w Lugano 16 wrzesnia 1988 r. ( Dz. U. z 2000 r. Nr 10, poz. 132 ) Art.10. W odniesieniu do ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej ubezpieczyciel może być również pozwany przed sąd, w którym zawisło powództwo poszkodowanego przeciwko ubezpieczonemu, o ile jest to dopuszczalne przez prawo tego sądu. Postanowienia artykułów 7-9 mają zastosowanie do powództw wytoczonych przez poszkodowanego bezpośrednio przeciwko ubezpieczycielowi, jeżeli takie bezpośrednie powództwo jest dopuszczalne. Jeżeli prawo właściwe dla takiego powództwa bezpośredniego przewiduje przypozwanie ubezpieczającego lub ubezpieczonego, to ten sam sąd ma jurysdykcję także wobec tych osób. |
Szczególnej sytuacji dotyczy art. 10 ust. 2 i 3 konwencji.
Postanawia on, że szczególne przepisy dotyczące jurysdykcji w sprawach z umowy ubezpieczenia przeciwko ubezpieczycielowi (art. 7 - 9 konwencji) mają zastosowanie także wówczas, kiedy poszkodowana osoba trzecia dochodzi roszczeń ze zdarzenia objętego odpowiedzialnością cywilną sprawcy szkody bezpośrednio przeciwko jego ubezpieczycielowi, zgodnie z prawem właściwym dla stosunku ubezpieczenia.
Ubezpieczyciel będzie mógł w takim przypadku przypozwać ubezpieczającego, a także dochodzić przeciwko niemu w tymże sądzie ewentualnych roszczeń regresowych.
Roszczenia ubezpieczyciela z umowy ubezpieczenia mogą być dochodzone - z zastrzeżeniem art. 10 ust. 2 i 3 konwencji - tylko przed sądem państwa - strony konwencji, w którym pozwany ma miejsce zamieszkania - niezależnie od tego, czy pozwany jest ubezpieczającym, ubezpieczonym czy uposażonym.
| K o n w e n c j a
o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych sporządzona w Lugano 16 wrzesnia 1988 r. ( Dz. U. z 2000 r. Nr 10, poz. 132 ) Art. 11 Z zastrzeżeniem postanowień artykułu 10 ustęp 3 ubezpieczyciel może pozywać tylko przed sądy Umawiającego się Państwa, na którego terytorium pozwany ma miejsce zamieszkania, bez względu na to, czy jest on ubezpieczającym, ubezpieczonym, czy też uposażonym z tytułu ubezpieczenia. |
Umowy o jurysdykcje w sprawach dotyczacych ubezpieczeń regulują przepisy art. 17 - 18 konwencji ale przepis art. 12 konwencji wprowadza pewne ograniczenia swobody zawierania takich umów.
| K o n w e n c j a
o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych sporządzona w Lugano 16 wrzesnia 1988 r. ( Dz. U. z 2000 r. Nr 10, poz. 132 ) Art. 12 Od postanowień niniejszego rozdziału można odstąpić na podstawie umowy tylko wówczas:
|
Przepis ten ma na celu ochronę podmiotów korzystajacych z ubezpieczenia przed wykorzystywaniem przez ubezpieczycieli ich silniejszej pozycji i zamieszczaniem w warunkach ubezpieczenia klauzul jurysdykcyjnych korzystnych dla ubezpieczycieli.
Od postanowień konwencji lugańskiej o jurysdykcji dotyczacych ubezpieczenia można odstąpić na podstawie umowy o jurysdykcję, tylko w zakresie dopuszczonym przez konwencję.
Bez ograniczeń można zawrzeć taka umowę po powstaniu sporu.
Ponadto art. 12 pkt. 2 nie ogranicza prawa osób uprawnionych do świadczeń ubezpieczeniowych do zawarcia z ubezpieczycielem umowy dającej im prawo do dochodzenia roszczeń przed innymi sądami, niż wymienione w tym rozdziale konwencji, a więc także sądami w państwach nie będących stronami konwencji.
|
Należy pamiętać: o Dyrektywie UE z 5 kwietnia 1993 r. nr 93/13 o nieuczciwych klauzulach w umowach konsumenckich, która postanawia, że wybór prawa właściwego w konkretnym przypadku może stanowić nieuczciwą klauzulę umowną, jeżeli utrudnia konsumentowi dochodzenie praw, które mu się należą na podstawie regulacji kraju zamieszkania |
Mec. Andrzej Chróścicki
Źródło:
