Mimo dynamicznego rozwoju różnego rodzaju form płatności bezgotówkowych, wciąż na co dzień powszechnie używamy banknotów i monet. Najczęściej przy tej okazji postępujemy rutynowo, nie zwracając uwagi na ich wygląd. Warto jednak znać elementarne informacje na ich temat, także po to, by uchronić się przed rzadkimi, na szczęście, przypadkami oszustw z użyciem fałszywych znaków pieniężnych.
Warto wiedzieć, co mamy w portfelu
Rozwój i upowszechnianie się nowoczesnych technologii powodują, że coraz więcej transakcji finansowych przeprowadzamy w formie elektronicznej, a sporą część płatności realizujemy za pomocą kart płatniczych i kredytowych labo wykorzystując aplikacje mobilne w smartfonach lub innego rodzaju przenośnych urządzeniach. Tendencja wzrostu udziału obrotu bezgotówkowego będzie nadal postępować, jednak banknoty i monety wciąż są i jeszcze długo będą w powszechnym użyciu. Z tego względu podstawowa wiedza na ich temat może się okazać bardzo użyteczna. Dzięki niej unikniemy nieprzyjemnych sytuacji, gdy przeglądając zawartość portfela, dostrzeżemy, że np. dwa banknoty o tym samym nominale wyraźnie się od siebie różnią. Przede wszystkim zaś będziemy mogli ustrzec się przed przyjęciem fałszywych znaków pieniężnych, bo choć przypadki tego typu są dość rzadkie, to jednak się zdarzają i możemy stać się ich ofiarą. Pamiętajmy, że im wyższy jest poziom naszej wiedzy i o banknotach i monetach, tym trudniej wprowadzić do obiegu fałszywe znaki pieniężne.
Banknoty o nominałach 10, 20, 50, 100 i 200 zł zostały wprowadzone przez Narodowy Bank Polski do obiegu w 1995 r., banknot o nominale 500 zł zaś 10 lutego 2017 r. W międzyczasie, to jest w latach 2014–2016, NBP przeprowadził proces modernizacji banknotów powszechnego obiegu i choć główne elementy szaty graficznej banknotów nie uległy zmianie, to jednak w banknotach zmodernizowane zostały elementy zabezpieczeń i wprowadzano nowe zabezpieczenia. To spowodowało, że emitowane w różnych okresach banknoty różnią się między sobą w zauważalny sposób. Zmodernizowane banknoty o nominałach 10, 20, 50 i 100 zł wprowadzono do obiegu w kwietniu 2014 r. W lutym 2016 r. wprowadzono zmodernizowany banknot o nominale 200 zł. W styczniu 2017 r. wprowadzono do obiegu banknot o nominale 20 zł zabezpieczony dodatkowo powłoką ochronną mającą na celu zwiększenie odporności na zabrudzenia, wydłużenie życia banknotu i tym samym obniżenie kosztów emisji. Kolejne banknoty z dodatkowym zabezpieczeniem w postaci ochronnej powłoki były wprowadzane do obiegu: w lutym 2017 r. – banknot 10 zł, w lipcu 2018 r. – 50 zł oraz w maju 2019 r. – 100 zł.
Rodzaje zabezpieczeń banknotów i monet
Narodowy Bank Polski, jako emitent polskich znaków pieniężnych oraz działający na jego zlecenie producenci banknotów i monet, przykładają bardzo dużą wagę do odpowiedniego ich zabezpieczenia przed próbami fałszowania oraz dbają o oznakowanie, które umożliwia odróżnienie autentycznych znaków pieniężnych od falsyfikatów, zarówno przez przeciętnego użytkownika, jak i przez profesjonalistów, w tym kasjerów w punktach przyjmujących gotówkę, pracowników banków oraz innych ekspertów. Szczegółowy opis i umiejscowienie zabezpieczeń i znaków charakterystycznych dla banknotów i monet o poszczególnych nominałach, uwzględniający wszystkie znajdujące się w obiegu ich rodzaje wraz ze zmianami i udoskonaleniami, dostępne są na stronie internetowej NBP (www.nbp.pl).
Do głównych rodzajów zabezpieczeń należą:
- Papier – banknoty są drukowane na specjalnym papierze, którego skład i technologia produkcji są tajemnicą. Charakterystyczne i trudne do podrobienia są także jego cechy dotyczące wytrzymałości, trwałości, wrażeń dotykowych i optycznych.
- Projekt graficzny – zapobieganie fałszerstwom zaczyna się już na etapie projektowania szaty graficznej banknotów. Jest ona na tyle skomplikowana, że utrudnia ich podrabianie. Jednym z najbardziej istotnych elementów są złożone elementy graficzne, głównie linie giloszowe, tworzące zawiłe ornamenty w trudnej do odwzorowania kolorystyce.
- Techniki druku – jedna z głównych metod utrudniania fałszerstw. Poszczególne elementy banknotów drukowane są odmiennymi technikami. Jedną z nich, umożliwiającą także łatwe odróżnianie oryginałów od falsyfikatów, jest staloryt. Jego zastosowanie powoduje, że niektóre fragmenty banknotu są wyraźnie wyczuwalne i rozpoznawalne w dotyku jako specyficzne wypukłości. Taką techniką druku wykonane są m.in. wizerunek władcy, godło, cyfrowe oznaczenie wartości nominalnej, oznaczenie ułatwiające rozpoznawanie nominału przez osoby niewidome oraz nazwa emitenta, czyli Narodowy Bank Polski.
- Mikrodruki – znajdujące się na banknotach niewielkie, prawie niewidoczne gołym okiem napisy. Rozmieszczone są one w różnych miejscach szaty graficznej banknotów o różnych nominałach, a czytelne są przy użyciu lupy.
- Znaki wodne – specjalne oznaczenia, widoczne przy oglądaniu banknotu pod światło. Powstają one już na etapie produkcji papieru, zmieniając jego strukturę w ściśle określonym miejscu, a więc są bardzo trudne do podrobienia. W zależności od daty emisji danego rodzaju banknotu w znaku wodnym mogą być widoczne powtórzenie wizerunku władcy znajdującego się na przedniej stronie banknotu lub powtórzenie wizerunku władcy wraz z cyfrowym oznaczeniem wartości nominalnej (na banknotach zmodernizowanych).
- Recto-verso – uzupełniający się druk obustronny, element w kształcie niewielkiego owalnego pola znajdujący się z prawej strony wizerunku władcy. Znajdują się na nim trudne do zdefiniowania elementy graficzne, które dopiero oglądane pod światło, wspólnie z symetrycznie umieszczonym elementem z odwrotnej strony banknotu, tworzą kompletny obraz królewskiej korony.
- Specjalne rodzaje farb – farba metalizowana dająca metaliczny połysk powierzchni, znalazła zastosowanie na wszystkich nominałach banknotów emisji 1994 roku. Farba zmienna optycznie wykazuje zmianę koloru w zależności od kąta patrzenia. Stosowana jest wyłącznie na banknotach o wyższej wartości nominalnej (50, 100, 200 i 500 zł) niezależnie od emisji. Farba opalizująca jest widoczna lub prawie niezauważalna w zależności od kąta patrzenia i nie zasłania szaty graficznej banknotów. Występuje tylko na banknotach zmodernizowanych 10, 20, 200 zł oraz na banknocie 500 zł.
- Efekt kątowy – zabezpieczenie znajdujące się w prawym dolnym rogu przedniej strony banknotów. Przy zmianie kąta patrzenia widoczne są różne elementy lub te same elementy jasne bądź ciemne. W przypadku banknotów 10 i 20 zł są to cyfrowe oznaczenia nominałów jasne na ciemnym tle lub ciemne na jasnym tle, w przypadku 50, 100 i 200 zł jest to element zmieniający obraz będący pod pewnym kątem wizerunkiem korony, pod innym zaś oznaczeniem nominału. W banknotach zmodernizowanych zabezpieczenie w postaci efektu kątowego zostało zastosowane w nominałach 10, 20, 50 i 100 zł oraz w banknocie o nominale 500 zł. Przy czym na banknotach 100 i 500 zł efekt kątowy znajduje się w dwóch miejscach.
- Nitka zabezpieczająca – element znajdujący się w strukturze papieru. W przypadku większości nominałów widoczny jest on pod światło jako pionowa ciemna linia. Znajdują się na niej cyfry oznaczające nominał oraz symbol „ ZŁ”. W banknotach 200 i 500 zł zastosowano bardziej zaawansowane rozwiązanie w postaci tzw. nitki okienkowej. Jest ona widoczna zarówno pod światło, jak w innych banknotach, ale jej fragmenty widoczne są na powierzchni strony przedniej banknotu, a umieszczony na niej wzór sprawia wrażenie ruchu podczas oglądania pod różnym kątem.
- Zabezpieczenia utajone – elementy graficzne widoczne na banknotach jedynie w świetle ultrafioletowym i w podczerwieni. Te elementy widoczne są jedynie przy użyciu specjalnych urządzeń. Tego typu czytniki montowane są w niektórych urządzeniach stosowanych przez kasjerów.
Oprócz bardzo zaawansowanych technologicznie systemów zabezpieczeń w polskich banknotach stosuje się także prosty zabieg polegający na zróżnicowaniu rozmiarów dla poszczególnych nominałów, utrudniający przerabianie banknotów o niskim nominale na te o wyższej wartości. O ile w przypadku dolarów amerykańskich, charakteryzujących się zunifikowanymi wymiarami, spotyka się tego typu przeróbki, o tyle w naszym przypadku byłby to zabieg nieskuteczny, ze względu na znaczne różnice w rozmiarach banknotów poszczególnych nominałów.
W przypadku monet funkcję zabezpieczającą spełniają ich specyficzne parametry, głównie związane z charakterystyką materiału, z którego są wykonane, w tym ich barwa, ciężar właściwy, wymiary oraz elementy plastyczne powierzchni, co czyni je trudnymi do podrobienia. W monetach o wartości nominalnej 2 i 5 zł dodatkowym zabezpieczeniem jest ich dwuelementowa konstrukcja, składająca się z zewnętrznego pierścienia i centralnie umieszczonego rdzenia, z których każdy wykonany jest z innego stopu metali o różnej barwie.
Fałszerstwa się zdarzają
Choć polskie banknoty uznawane są za jedne z najtrudniejszych z punktu widzenia możliwości fałszowania i podrabiania, a poziom fałszerstw jest bardzo niski – w 2018 r. wyniósł tylko 2-3 banknoty na milion – to tego typu przestępstwa jednak się zdarzają, choć zwykle na bardzo niewielką skalę. Niektóre z nich są dokonywane za pomocą dość prymitywnych metod, ale rozwój rozmaitych coraz bardziej powszechnie dostępnych technik i technologii stwarza nowe zagrożenia. By się przed nimi ustrzec, warto znać podstawowe cechy banknotów i elementy zabezpieczeń. Ich szczegółowy opis wraz z ilustracjami można znaleźć na stronie internetowej NBP (www.nbp.pl) w zakładce „Banknoty i monety” oraz https://www.nbp.pl/bezpiecznepieniadze/e-learning/index.html.
W przypadku, gdy mamy wątpliwości co do autentyczności posiadanego banknotu, najlepszym rozwiązaniem jest zgłoszenie się do jakiegokolwiek banku. Jego personel będzie w stanie z dużym prawdopodobieństwem ocenić jego autentyczność, a w razie podejrzenia w tej kwestii zostanie sporządzony protokół zatrzymania banknotu. Bank przekaże banknot policji, ta zaś zwróci się do NBP w celu dokonania szczegółowej ekspertyzy. Jeśli banknot okaże się fałszywy, nie odzyskamy jego równowartości. Pamiętajmy, że w żadnym przypadku nie powinno się próbować płacić banknotem budzącym nasze podejrzenia. Dotyczy to także próby jego rozmieniania w celu pozbycia się takiego banknotu. W ten sposób możemy narazić się na odpowiedzialność karną,
Pozostałe cechy banknotów
Warto również wiedzieć, że każdy banknot posiada kilka elementów wspólnych dla wszystkich nominałów. Poza cyfrowym i literowym oznaczeniem nominału jest godło Rzeczypospolitej Polskiej, informacja o emitencie, którym jest Narodowy Bank Polski, data emisji, podpisy prezesa i głównego skarbnika NBP, urzędujących w dniu podpisania. Każdy banknot posiada również indywidualne, niepowtarzalne oznaczenie, składające się z dwóch liter alfabetu i siedmiu cyfr. To istotny element ewidencji i kontroli liczby banknotów w obiegu. Banknoty posiadają elementy umożliwiające identyfikację ich wartości nominalnej przez osoby niewidome. To głównie wyczuwalne dotykiem elementy graficzne umieszczone w lewym dolnym rogu przedniej strony każdego banknotu (różne dla różnych nominałów). Banknoty zmodernizowane o wartości nominalnej 200 zł oraz banknoty 500 zł dodatkowo posiadają układ ukośnych linii na krótszych brzegach. Ułatwieniem dla niewidomych jest również zróżnicowanie wymiarów banknotów o poszczególnych nominałach. Zróżnicowanie wielkości stosowane jest również w przypadku monet. Dodatkowo występuje zróżnicowanie grubości, sposób ząbkowania na obrzeżu lub ich brak (np. monety o nominale 1 zł mają obrzeże na przemian gładkie i ząbkowane, 2 zł jest na obrzeżu całkowicie gładka, a 5 zł jest nieregularnie ząbkowana).
Wszystkie cechy oraz elementy banknotów i monet, zarówno dotyczące zabezpieczeń, jak i związane z walorami użytkowymi, są systematycznie monitorowane i analizowane przez NBP. Odpowiednio do wyników tych prac podejmowane są decyzje w zakresie ewentualnych modyfikacji, przy jednoczesnym założeniu, że zmiany nie powinny być dokonywane zbyt często, zachowując ciągłość i kierując się wygodą użytkowników oraz uwzględniając koszty ewentualnych modyfikacji, a przede wszystkim bezpieczeństwo posługiwania się banknotami.
Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji ekonomicznej.
