Obligacje są zaliczane do klasy aktywów charakteryzujących się stosunkowo wysokim poziomem bezpieczeństwa, a jednocześnie mniejszym poziomem ryzyka inwestycyjnego niż inne klasy aktywów, np. akcje. Jednak taki pogląd jest nadmiernym uproszczeniem, szczególnie w kontekście dużego zróżnicowania oferty obligacji. Każdy rodzaj obligacji wiąże się z pewnym poziomem ryzyka, a w przypadku niektórych może on być wysoki i nawet grozić utratą zainwestowanego kapitału.
Obligacja należy do kategorii dłużnych instrumentów finansowych. Jest to papier wartościowy emitowany w serii, którym emitent potwierdza, że jest dłużnikiem obligatariusza i zobowiązuje się do spełnienia wobec niego określonego świadczenia. Może mieć ono charakter pieniężny lub niepieniężny – zwykle są to odsetki od zaciągniętego długu. Emitent zobowiązuje się do zwrotu pożyczonego kapitału w ustalonym terminie i określa wynagrodzenie nabywcy (obligatariusza), sposób jego wyliczenia i wypłaty. Z dłużnego charakteru tego typu papierów wartościowych wynika główny rodzaj ryzyka, związany ze zdolnością emitenta do spłaty kapitału i odsetek. Ryzyko wynika ponadto z cech i charakterystyki poszczególnych emitentów obligacji.
W identyfikacji rodzajów ryzyka związanego z inwestowaniem w obligacje pomocne jest oparcie się na klasyfikacji papierów dłużnych pod względem typu emitenta.
Zobacz także
Obligacje mogą być emitowane przez Skarb Państwa (obligacje skarbowe lub inaczej rządowe), jednostki samorządu terytorialnego (obligacje komunalne lub inaczej municypalne) oraz podmioty prawne, np. przedsiębiorstwa (obligacje korporacyjne).
Najbardziej wiarygodnym pod względem wypłacalności emitentem jest Skarb Państwa, co oznacza, że obligacje skarbowe (lub inaczej rządowe) charakteryzują się najmniejszym poziomem ryzyka.
Na drugim miejscu pod względem ryzyka znajdują się obligacje emitowane przez jednostki samorządu terytorialnego, czyli obligacje komunalne (lub inaczej municypalne). Jednak w tym przypadku sytuacja jest bardziej złożona, co ma odzwierciedlenie m.in. w ocenach poszczególnych samorządów terytorialnych przyznawanych przez agencje ratingowe. Prawdopodobieństwo niewypłacalności jednostek samorządu terytorialnego jest niewielkie, ale możliwe. Nadzór nad ich finansami sprawują Regionalne Izby Obrachunkowe.
Zdecydowanie wyższym poziomem ryzyka charakteryzują się obligacje, których emitentami są przedsiębiorstwa – obligacje korporacyjne. W tym przypadku także istnieje duże zróżnicowanie, zależne od wielkości, kondycji finansowej i wiarygodności kredytowej danej firmy. Z reguły inwestycje w obligacje dużych firm, o ustabilizowanej pozycji i długiej historii biznesowej, charakteryzują się relatywnie niewielkim poziomem ryzyka, co ma odzwierciedlenie w wysokości oprocentowania tych papierów, które jest zwykle tylko niewiele wyższe niż najbardziej bezpiecznych obligacji skarbowych. Zazwyczaj też kondycja dużych spółek jest uważnie monitorowana zarówno przez renomowane firmy audytorskie, analityków finansowych, jak i agencje ratingowe. Choć nie eliminuje to całkowicie ryzyka, to jednak w znacznym stopniu ogranicza jego poziom.
Co do zasady, inwestor powinien brać pod uwagę tym większe ryzyko, im mniejsza i krócej istniejąca spółka emituje obligacje. Ponadto ryzyko rośnie gdy bardziej konkurencyjny i mało stabilny jest rynek lub branża, w której działa emitent, a także gdy większe jest prawdopodobieństwo wystąpienia innych niekorzystnych czynników związanych np. ze zmianami cen surowców i materiałów. Najprostszą, choć zdecydowanie niejedyną miarą ryzyka obligacji emitowanej przez takiego emitenta, jest oferowane przez niego oprocentowanie – często znacząco wyższe nie tylko w porównaniu z papierami skarbowymi, lecz także z obligacjami firm o najwyższej wiarygodności finansowej. Tezę tę potwierdzają także rynkowe statystyki wskazujące, że największy odsetek niewypłacalności notuje się w przypadku małych spółek emitujących obligacje na niewielkie kwoty, sięgające od kilku do kilkunastu milionów złotych.
Oprócz ryzyka związanego z wiarygodnością i zdolnością emitenta do spłaty zobowiązania z obligacjami wiążą się także inne zagrożenia, zależne od cech specyficznych tych papierów. Pod względem czasu spłaty zobowiązania obligacje dzielą się na krótko-, średnio- i długoterminowe.
Obligacje krótkoterminowe to takie, których wykup następuje w okresie do roku, w przypadku średnioterminowych od roku do pięciu lat, a papiery długoterminowe podlegają wykupowi po okresie dłuższym niż pięć lat. Przyjmuje się, że im krótszy termin wykupu, tym mniejsze jest ryzyko związane z obligacją. Ma to związek zarówno z niepewnością co do możliwości wywiązania się emitenta ze zobowiązania, jak i z możliwymi zmianami warunków na rynkach finansowych, pociągającymi za sobą wahania notowań niektórych rodzajów obligacji i mogącymi mieć wpływ na wynik inwestycji.
Z zależnością między terminem spłaty zobowiązania i stopniem ryzyka oraz niepewnością przyszłej sytuacji wiąże się m.in. inna prawidłowość, zgodnie z którą wynagrodzenie nabywcy obligacji (odsetki lub dyskonto względem wartości nominalnej) za udzielenie pożyczki jest tym wyższe, im dłuższy okres wykupu. Należy także dodać – co może być szczególnie ważne w przypadku papierów o dłuższych terminach wykupu – że prawa wynikające z obligacji podlegają dziedziczeniu na ogólnych warunkach wynikających z prawa spadkowego.
Inny rodzaj ryzyka wiąże się ze sposobem oprocentowania obligacji. Pod tym względem dzieli się je na papiery o oprocentowaniu stałym – z góry ustalonym w skali rocznej i obowiązującym przez cały czas pozostający do ich wykupu przez emitenta oraz zmiennym. To drugie podlega okresowym wahaniom, najczęściej w okresach rocznych, indeksowanych określonym wskaźnikiem. Zwykle jest nim stopa inflacji lub wskaźnik odzwierciedlający zmiany rynkowej ceny pieniądza (w naszych warunkach zwykle jest to stopa pożyczek na rynku międzybankowym WIBOR ). Odmianą obligacji o stałym, z góry określonym wynagrodzeniu nabywcy, są obligacje zerokuponowe. W tym przypadku wynagrodzenie nabywcy wynika z różnicy między ceną ich sprzedaży (niższej od wartości nominalnej), po której w ustalonym czasie następuje wykup obligacji przez jej emitenta. Cechą charakterystyczną obligacji o stałym oprocentowaniu, w tym zerokuponowych, jest pewność co do wysokości wynagrodzenia za udostępnienie ich emitentowi kapitału (choć nie eliminuje to innych rodzajów ryzyka, wynikających ze zdolności emitenta do spłaty zobowiązania). Ten rodzaj obligacji nie chroni jednak przed ryzykiem wynikającym ze zmiany rynkowych stóp procentowych lub związanym ze wzrostem poziomu inflacji.
Jednym ze sposobów ograniczenia ryzyka związanego z możliwą niewypłacalnością emitenta jest ustanowienie zabezpieczenia spłaty (wykupu) zobowiązania. Z tego punktu widzenia obligacje dzielą się na niezabezpieczone i zabezpieczone. Rodzaje zabezpieczeń mogą być różne. Do najczęściej spotykanych należą: hipoteka na nieruchomości, zastaw obejmujący składniki majątku emitenta i poręczenie innego podmiotu. Często stosuje się zabezpieczenie mieszane, obejmujące kilka rodzajów zabezpieczenia. W praktyce nierzadko jednak dochodzi do sytuacji, gdy zabezpieczenia okazują się nieskuteczne, a środki pozyskane z ich egzekucji nie wystarczają na pokrycie zobowiązań wobec posiadaczy obligacji.
Wymienione rodzaje ryzyka nie wyczerpują pełnego ich zestawu wiążącego się z różnorodnością obligacji i warunków ich emisji, jednak wskazują, że inwestowanie w tego typu papiery wartościowe wymaga rozwagi – w szczególności odnosi się to do obligacji emitowanych przez firmy. Z tego względu Komisja Nadzoru Finansowego podejmuje działania mające na celu uchronienie mniej doświadczonych inwestorów przed niebezpieczeństwami związanymi m.in. z rynkiem obligacji (informacje na ten temat można znaleźć na stronie internetowej urzędu). Ponadto w tym roku wprowadzono zaostrzone wymogi dotyczące emisji obligacji komunalnych i korporacyjnych.
Choć uznaje się, że inwestowanie w obligacje charakteryzuje się większym stopniem bezpieczeństwa, to jednak w przypadku tej klasy aktywów ryzyko także występuje, a w odniesieniu do niektórych rodzajów obligacji może być bardzo wysokie, a nawet wiązać się z utratą kapitału. Z tego względu, podobnie jak w przypadku innych instrumentów finansowych, zalecana jest zarówno racjonalna selekcja, jak i stosowanie zasad mających na celu ograniczenie poziomu ryzyka, w szczególności dotyczących dywersyfikacji składu portfela.
Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji ekonomicznej.
