W dniu 7 lipca 2005 r. została uchwalona ustawa zmieniająca art. 359 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (k.c.) Od dnia wejścia w życie ustawy nowelizującej, czyli od 20 lutego 2006 r., w przepisie tym zacznie obowiązywać nowy § 21-§ 23.
2. Geneza regulacji
Projektodawcy nowelizacji potrzebę zmian uzasadniają brakiem w obecnie obowiązującym prawie regulacji określającej dopuszczalną górną granicę oprocentowania kredytów i pożyczek. Na mocy nowelizacji Kodeksu cywilnego z 14 lutego 2003 r. został zmieniony art. 359 § 3 k.c., który przed wejściem w życie tej zmiany przyznawał Radzie Ministrów obok kompetencji do określania w drodze rozporządzenia wysokości odsetek ustawowych, także uprawnienia do określenia wysokości odsetek maksymalnych i zakazania zastrzegania oraz pobierania odsetek od nich wyższych. Na skutek nowelizacji Rada Ministrów została pozbawiona tego uprawnienia. Jak stwierdzono w uzasadnieniu komentowanej nowelizacji, zmiana ta spowodowała likwidację miary służącej do oceny, czy odsetki mają charakter lichwiarski, czy też są dopuszczalne. Pozostawienie jedynie określania wysokości odsetek ustawowych nie spełniło pokładanych oczekiwań, albowiem odsetki te mają inną, własną rolę do spełnienia; odnoszą się one tylko do zobowiązań, w których strony umowy nie ustaliły odsetek umownych. Granica odsetek ustawowych nie jest więc granicą odsetek maksymalnych.
Natomiast w piśmiennictwie, jak i w orzeczeniach Sądu Najwyższego, za skuteczny środek walki z nadmiernymi odsetkami uznawano dotąd art. 58 i art. 3531 k.c., a w niektórych przypadkach także art. 388 k.c. i art. 5 k.c.
Odsetki lichwiarskie mogły bowiem zostać ocenione jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i jako takie nieważne na podstawie art. 58 § 2 k.c. i art. 3531 k.c. (zob. np. wyrok SN z 27 lipca 2000 r., IV CKN 85/00, OSP 2001/3, poz. 48, z glosą A. Stelmachowskiego; wyrok SN z 8 stycznia 2003 r., II CKN 1097/00, z aprobującą glosą M. Lemkowskiego, PPH 2004, nr 10).
Projektodawcy zmiany uznali jednak, że ocena sądu in concreto w oparciu o wymienione klauzule generalne nie zapewnia pożądanego poziomu ochrony. Także wśród przedstawicieli doktryny istniały głosy opowiadające się za przywróceniem instytucji odsetek maksymalnych.
3. Zakres podmiotowy regulacji
W związku z wprowadzeniem odsetek maksymalnych w Kodeksie cywilnym, stanowiącym regulację ogólną dla wszystkich stosunków prywatnoprawnych, ograniczenia wysokości odsetek dotyczą wszystkich uczestników obrotu. Górna granica odsetek ma zatem zastosowanie zarówno w stosunkach między przedsiębiorcą (np. instytucją finansową) i konsumentem, w obrocie obustronnie profesjonalnym - między samymi przedsiębiorcami, a także w stosunkach między samymi konsumentami.
4. Maksymalna wysokość odsetek
Wbrew pierwotnym zamierzeniom, maksymalna stopa odsetek nie została określona sztywno w stosunku do wysokości odsetek ustawowych. Takie rozwiązanie budziło po pierwsze wątpliwości co do zgodności z Konstytucją, która w art. 227 zastrzega wyłączną kompetencję Rady Polityki Pieniężnej do kształtowania polityki pieniężnej - podczas, gdy wysokość odsetek ustawowych określa Rada Ministrów w drodze rozporządzenia, co prowadziłoby do tego, że to Rada Ministrów pośrednio wyznaczałaby także stopę odsetek maksymalnych [na temat czy powiązanie wysokości odsetek maksymalnych z wysokością odsetek ustawowych nie narusza art. 227 Konstytucji, który przyznaje NBP wyłączne prawo ustalania i realizowania polityki pieniężnej, zob. opinia prawna dr hab. A. Batora, dostępna na stronie sejmowej.
Rozwiązanie przyjmujące jako punkt odniesienia stopę kredytu lombardowego NBP usuwa tę wątpliwość, a ponadto jest bardziej racjonalne z tego względu, że stopa lombardowa NBP w większym stopniu odzwierciedla zmieniające się warunki rynkowe.
5. Zakres przedmiotowy - czynność prawna, z której wynika obowiązek zapłaty odsetek
Nowy przepis ma mieć zastosowanie do „odsetek wynikających z czynności prawnej”. Z uzasadnienia do nowelizacji można wywnioskować, że celem nowej regulacji miało być wyeliminowanie odsetek nadmiernych (lichwiarskich) przewidywanych w umowach kredytów i pożyczek.
Ustawa nowelizująca uchyla jednocześnie art. 18 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o obligacjach (u.o.), który wyłączał zastosowanie instytucji odsetek maksymalnych do emisji obligacji.
W obrocie bankowym do czynności prawnych, z których wynika obowiązek zapłaty odsetek, należą ponadto umowy o charakterze depozytowym.
Zauważyć jednak trzeba, że w dwóch ostatnich przypadkach to nabywca obligacji lub depozytariusz - także konsument, jest wierzycielem. Uchylenie art. 18 ustawy o obligacjach, a w odniesieniu do depozytów - literalna wykładnia nowego przepisu art. 359 § 21 k.c., prowadzi natomiast do tego, że umowne określenie oprocentowania obligacji oraz odsetek od depozytów pieniężnych także podlega ograniczeniu wysokości stopy odsetek wynikającemu z tego przepisu. Nie wydaje się natomiast, aby taki był cel ustawodawcy.
6. Zakres przedmiotowy - rodzaj odsetek objętych zakazem
Bez wątpienia postanowieniami komentowanego przepisu objęte są odsetki tzw. kapitałowe - za korzystanie z cudzego kapitału.
Brzmienie przepisu, posługującego się sformułowaniem „odsetki wynikające z czynności prawnej”, rodzi jednak wątpliwość, czy jego zakresem powinny być także objęte odsetki za opóźnienie. Jak to bowiem wynika z art. 481 § 2 k.c., stopa odsetek za opóźnienie może być oznaczona umownie. W takim przypadku odsetki za opóźnienie są także odsetkami wynikającymi z czynności prawnej. Powstaje zatem pytanie, czy strony ustalając stopę odsetek za opóźnienie są związane ograniczeniem z art. 359 § 21 k.c.
6.1 Argumentacja przeciwko obejmowaniu odsetek za opóźnienie ograniczeniem z art. 359 § 21 k.c.
Przeciwko obejmowaniu odsetek umownych za opóźnienie ograniczeniem z art. 359 § 21 k.c. przemawiają następujące argumenty:
1) odmienna funkcja odsetek kapitałowych i odsetek za opóźnienie,
2) odmienna podstawa prawna umownych odsetek kapitałowych i umownych odsetek za opóźnienie.
Ad. 1)
Odsetki kapitałowe stanowią wynagrodzenie za korzystanie ze środków pieniężnych osoby trzeciej. Niepozbawiona racji byłaby tutaj analogia do czynszu najmu rzeczy. Ponadto, odsetki mają wynagrodzić oddającemu środki pieniężne do korzystania fakt, że w tym czasie sam nie może z nich korzystać, np. inwestując je i w ten sposób pomnażając. Poza tym wierzyciel, który nie otrzymuje w terminie świadczenia pieniężnego, ponosi także szkodę wynikającą z malejącej wartości pieniądza w czasie (inflacja).
Natomiast celem odsetek za opóźnienie jest motywowanie dłużnika do spełnienia świadczenia w terminie, a jeśli to nie nastąpi - formą kary umownej za niespełnienie świadczenia pieniężnego. Odsetki za opóźnienie zawierają w sobie także element odszkodowania, choć rzecz jasna przesłanką żądania odsetek nie jest zaistnienie szkody u wierzyciela.
Odmienne funkcje obu rodzajów odsetek sprawiają, że ratio legis komentowanej regulacji zdaje się bardziej odpowiadać instytucji odsetek kapitałowych.
Ad. 2)
Jako kolejny argument przeciwko obejmowaniu odsetek za opóźnienie zakresem zastosowania art. 359 § 21 k.c. wskazuje się różne podstawy prawne odsetek kapitałowych i odsetek za opóźnienie.
Norma upoważniająca do umownego ustalenia odsetek kapitałowych wynika z art. 359 § 1 k.c., zgodnie z którym odsetki od sumy pieniężnej należą się tylko wtedy, gdy to wynika z czynności prawnej albo z ustawy, z orzeczenia sądu lub z decyzji innego właściwego organu.
Natomiast dopuszczalność umownego określenia wysokości odsetek za opóźnienie wynika z art. 481 § 2 k.c., według którego, jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była z góry oznaczona, należą się odsetki ustawowe.
Ponadto, odwołanie się do reguł wykładni systemowej prowadzi do wniosku, że skoro regulacja odsetek maksymalnych została umiejscowiona w art. 359 k.c., to dotyczy ona odsetek określanych w czynności prawnej na podstawie normy zezwalającej z art. 359 § 1 k.c., nie zaś normy wynikającej z art. 481 § 2 k.c.
6.2 Argumentacja za objęciem odsetek za opóźnienie ograniczeniem z art. 359 § 21 k.c.
Trzeba jednak wskazać, że da się obronić także stanowisko przeciwne, optujące za objęciem odsetek za opóźnienie ograniczeniem z art. 359 § 21 k.c.
W pierwszej kolejności może przemawiać za tym wykładnia literalna tego przepisu, odnoszącego się do „odsetek wynikających z czynności prawnej”, bez dalszego różnicowania na umowne odsetki kapitałowe i umowne odsetki za opóźnienie.
W piśmiennictwie proponuje się ponadto następujące rozumienie pojęcia lichwy: „jedna ze stron zobowiązana jest do świadczenia odsetek w wysokości rażąco wygórowanej, dającej nieusprawiedliwione w świetle całokształtu okoliczności stosunku cywilnoprawnego zyski drugiej ze stron”.
Wskazać trzeba, że także orzeczenia Sądu Najwyższego dotyczące odsetek w nadmiernej wysokości odnoszą się tak odsetek kapitałowych, jak i zawyżonych odsetek za opóźnienie (zob. np. wyrok SN z 8 stycznia 2003 r., II CKN 1097/00).
W odniesieniu do obrotu konsumenckiego można ponadto wskazać argumenty natury celowościowej oraz systemowej. Z ograniczeniem wysokości odsetek koresponduje tutaj wprowadzenie ograniczenia maksymalnej wysokości innych kosztów kredytu konsumenckiego. Zgodnie z nowym art. 7a ustawy z dnia 20 lipca 2001 r. o kredycie konsumenckim (u.k.k.), łączna kwota wszystkich opłat, prowizji oraz innych kosztów związanych z zawarciem umowy o kredyt konsumencki, z wyłączeniem udokumentowanych lub wynikających z innych przepisów prawa kosztów, związanych z ustanowieniem, zmianą lub wygaśnięciem zabezpieczeń i ubezpieczeń (w tym kosztów ubezpieczenia spłaty kredytu, o którym mowa w art. 7 ust. 1 pkt 4), nie może przekroczyć 5% kwoty udzielonego kredytu konsumenckiego. Celem tej regulacji było zapobieżenie obchodzenia postanowienia o odsetkach maksymalnych przez „rekompensowanie” strat z tego tytułu przez „mnożenie” dodatkowych opłat lub prowizji względnie podwyższanie ich wysokości. Gdyby więc przyjąć, że granica odsetek maksymalnych nie obejmuje odsetek za opóźnienie, mogłoby dochodzić do tego, że kredytodawcy co prawda ograniczaliby koszty kredytu zgodnie z art. 7a u.k.k., ale wynikłe z tego powodu straty rekompensowaliby sobie w postaci zawyżonych odsetek za opóźnienie. Prowadziłoby to do powstania luki w systemie ochrony konsumentów.
W obrocie profesjonalnym (w stosunkach między przedsiębiorcami, należy wskazać na postanowienia ustawy z 12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych (u.t.z.) [z mocy art. 4 pkt 2 u.t.z., ustawy tej nie stosuje się jednak m.in. do umów, na podstawie których są wykonywane czynności bankowe w rozumieniu art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (pr. bank.)]
Zgodnie z art. 7 u.t.z., jeżeli dłużnik nie spełnia wymagalnego świadczenia pieniężnego, wierzycielowi przysługują, bez odrębnego wezwania, odsetki w wysokości odsetek za zwłokę, określanej na podstawie art. 56 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - ordynacja podatkowa (o.p.), chyba, że strony uzgodniły wyższe odsetki, za okres od dnia wymagalności świadczenia pieniężnego do dnia zapłaty. Zgodnie z art. 56 o.p., stawka odsetek za zwłokę wynosi 200% podstawowej stopy oprocentowania kredytu lombardowego, ustalanej zgodnie z przepisami o Narodowym Banku Polskim. Regulacja ta nie została zmieniona łącznie z nowelizacją Kodeksu cywilnego, otwarte zatem pozostaje pytanie, czy w obrocie profesjonalnym (objętym u.t.z.) swoboda stron w zakresie określania wysokości odsetek za zwłokę mieści się między poziomem odsetek z art. 56 o.p. (200% stopy kredytu lombardowego NBP) a wysokością odsetek maksymalnych, wprowadzonych w art. 359 § 21 k.c. (czterokrotność stopy kredytu lombardowego NBP).
7. Sankcja za ustanowienie odsetek lichwiarskich
Jeżeli wbrew postanowieniom art. 359 § 21 k.c., w umowie zostały przewidziane odsetki wyższe (w stosunku rocznym) niż odsetki maksymalne, klauzula taka nie staje się nieważna jako sprzeczna z prawem, co prowadziłoby do upadku tego postanowienia lub nawet całej czynności prawnej (art. 58 § 3 k.c.). Ustawodawca dążąc do wyważenia interesów obu stron umowy, ustanowił sankcję w postaci redukcji odsetek przewyższających dopuszczalną granicę do odsetek maksymalnych określonych na podstawie komentowanego przepisu. Obniżenie wysokości odsetek do poziomu dopuszczalnych odsetek maksymalnych następuje z mocy prawa, bez konieczności dokonywania zmiany umowy przez strony czy składania oświadczenia przez jedną z nich.
Obok sankcji redukcji wysokości odsetek do poziomu odsetek maksymalnych, która ma zastosowanie we wszystkich stosunkach umownych i bez względu na status prawny stron, przewidziano ponadto szczególną sankcję karną.
W ustawie o kredycie konsumenckim dodany został przepis karny - art. 18a, zgodnie z którym, kto, zawierając z konsumentem umowę o kredyt konsumencki, pobiera korzyści majątkowe przewyższające wysokość odsetek maksymalnych określonych przez ustawę lub zastrzega sobie pobieranie tych korzyści, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
8. Bezwzględnie obowiązujący charakter przepisu
Zgodnie z art. 359 § 23 k.c., postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych, także w razie dokonania wyboru prawa obcego; w takim przypadku stosuje się przepisy ustawy.
Opublikowane w Profesjonalnym Serwisie Bankowym, Dom Wydawniczy ABC, oddział Polskich Wydawnictw Profesjonalnych Sp. z o.o.
www.abc.com.pl
Zob. M. Lemkowski, Lichwa, glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 8.01.2003 r. (II CKN 1097/00), Przegląd Prawa Handlowego 2004, nr 10, s. 47.
Por. P. Bodył Szymala, Odsetki za opóźnienie mogą być wyższe, Rzeczpospolita z dnia 5 września 2005 r.
P. Bodył Szymala, Odsetki za opóźnienie mogą być wyższe, Rzeczpospolita z dnia 5 września 2005 r.
Tak K. Włodarska, Komentarz do ustawy z 7 lipca 2005 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw (w zakresie art. 7a ustawy o kredycie konsumenckim), wydawnictwo LEX, wersja elektroniczna.
M. Lemkowski, Lichwa, glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 8.01.2003 r. (II CKN 1097/00), Przegląd Prawa Handlowego 2004, nr 10, s. 47.
Dominika Rogoń
PROFESJONALNY SERWIS BANKOWY
Źródło:
