Przekształcenie ławników sądów powszechnych w sędziów społecznych, zwiększenie wypłacanych im rekompensat oraz zmiany w procedurze wyboru osób pełniących tę funkcję - to główne założenia projektu zmiany Prawa o ustroju sądów powszechnych, który trafił w ostatnich dniach do konsultacji.
„Celem podejmowanej inicjatywy legislacyjnej jest odbudowa roli i znaczenia obywatelskiego wymiaru sprawiedliwości. Pierwszym, istotnym krokiem, są zmiany o charakterze ustrojowo-instytucjonalnym, których pozytywne przyjęcie powinno spowodować, w kolejnym kroku, poszerzenie zakresu spraw rozstrzyganych przez sądy z udziałem obywateli niebędących zawodowymi sędziami” - podkreśliło Ministerstwo Sprawiedliwości, które przygotowało projekt nowelizacji. Projekt, który zakłada zmiany w ustawie - Prawo o ustroju sądów powszechnych, a także w innych ustawach, został niedawno zamieszczony na stronach Rządowego Centrum Legislacji.
Ławnicy to niezawodowi członkowie składów orzekających stanowiący tzw. czynnik społeczny w wymiarze sprawiedliwości. W zakresie orzekania są oni niezawiśli i – jak sędziowie zawodowi – podlegają tylko konstytucji oraz ustawom. Przy rozstrzyganiu spraw ławnicy mają równe prawa z sędziami. Jednak, jak stanowią przepisy - w odróżnieniu od sędziów - ławnicy nie mogą przewodniczyć rozprawom i naradom.
Zmiany dotyczące ławników sądowych były jedną z zapowiedzi rządzącej obecnie koalicji po objęciu władzy w 2023 r. Już w połowie 2024 r. poprzedni szef MS Adam Bodnar wskazywał, że „dyskutujemy w Polsce, że powinniśmy zreformować nasz system prawny, powinniśmy wprowadzać jakieś różne nowe instytucje, pojawiają się koncepcję, żeby być może nawet wprowadzić w Polsce ławę przysięgłych, a tymczasem nie doceniamy tego, co już mamy i tego, co zostało wprowadzone do polskiej konstytucji - tego, że właśnie mamy instytucję ławnika”.
Resort sprawiedliwości w uzasadnieniu projektu zwraca uwagę na zmniejszające się zaangażowanie obywateli w pełnienie roli ławnika. Z przywołanych przez resort danych wynika, że na kadencję 2004–2007 do pełnienia tej funkcji wybrano prawie 44 tys. osób; w kadencji 2008–2011 liczba ta zmniejszyła się o połowę, zaś na ostatnią kadencję - a więc na lata 2024–2027, do sprawowania wymiaru sprawiedliwości wybrano ok. 7 tys. obywateli.
Jak podkreślono, o udziale obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości mówi art. 182 konstytucji, choć pozostawia ustawodawcy przestrzeń do ukształtowania szczegółów i zakresu tego udziału. W ocenie MS przed państwem stoi obecnie „zadanie przeprowadzenia głębokiej i proobywatelskiej reformy wymiaru sprawiedliwości, której kierunkiem jest budowa obywatelskiego wymiaru sprawiedliwości”.
Według projektu w polskich przepisach zmianie ma ulec terminologia - określenie „ławnik” ma zostać zastąpione terminem „sędzia społeczny”. „Zmiana ta ma nie tylko charakter terminologiczny, lecz stanowi element szerszej reformy, której celem jest wzmocnienie znaczenia udziału obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Przyjęcie nowego nazewnictwa ma podkreślić rzeczywistą rolę tych osób w procesie orzekania oraz przyczynić się do zwiększenia prestiżu i społecznego postrzegania tej roli jako integralnej części wymiaru sprawiedliwości” - uzasadniło MS.
Ponadto - jak już wielokrotnie wskazywano - ławnik za pełnienie swojej funkcji musi przede wszystkim uzyskiwać „godziwą rekompensatę”. „Niskie zainteresowanie pełnieniem roli ławnika (...) ma charakter wielowymiarowy, przy czym istotnym czynnikiem jest nieadekwatna wysokość rekompensaty” - przyznali autorzy projektu.
Aktualnie rekompensata dla ławnika wynosi 2,64 proc. podstawy ustalenia wynagrodzenia zasadniczego sędziego, co w 2026 r. przekłada się na około 231 zł za dzień. „Obowiązujące przepisy przewidują niską wysokość rekompensaty za dzień pełnienia jedynie niektórych obowiązków ławnika, która w praktyce nie kompensuje rzeczywistych strat finansowych ponoszonych przez osoby odpowiedzialnie uczestniczące w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości” - przyznał resort.
Według przedłożonej propozycji wysokość takiej rekompensaty dla sędziego społecznego za każdy dzień wykonywania czynności - czyli udział w rozprawie lub posiedzeniu, ale również za uczestnictwo w naradzie nad wyrokiem, sporządzanie uzasadnienia oraz ewentualne uczestnictwo w posiedzeniu rady sędziów społecznych - miałaby wynieść 4,5 proc. podstawy ustalenia wynagrodzenia zasadniczego sędziego, co w tym roku dawałoby około 400 zł.
Projekt zawiera także wiele innych szczegółowych zmian. Przewidziano m.in. wzmocnienie pozycji samorządu ławniczego - poprzez nadanie mu formy samorządu sędziów społecznych - oraz poszerzenie kompetencji rady sędziów społecznych jako organu tego samorządu. Planowane jest także zwiększenie liczby dni orzeczniczych - z 12 do 20 w ciągu roku - w których sędzia społeczny będzie mógł być wyznaczony do udziału w rozprawach.
Ponadto zaproponowano wprowadzenie systemu corocznych wyborów - najpóźniej we wrześniu - mających umożliwić „płynne uzupełnianie kadry sędziów społecznych, dostosowane do potrzeb sądów, rozpoczynających się od zgłoszenia kandydatur na ławników do końca marca każdego roku”. Obecnie wybory ławników są organizowane co cztery lata; ustawa przewiduje także możliwość przeprowadzenia naboru uzupełniającego, przed upływem danej kadencji.
Według planów w procesie wyborczym istotną rolę ma odgrywać zespół opiniujący kandydatów powoływany przez radę gminy, który po przeprowadzeniu rozmów z kandydatami - osobiście stawiającymi się na posiedzenie tego zespołu - przedstawiać będzie na sesji rady gminy swoją opinię o kandydatach. W szczególności w zakresie spełnienia przez nich wymogów określonych w ustawie oraz ich walorów etycznych i intelektualnych. „Opinia negatywna będzie wymagała pisemnego uzasadnienia. Zgodnie z projektowanymi przepisami opinia zespołu o kandydacie na sędziego społecznego ma charakter niewiążący dla członków rady gminy” - zaznaczono w uzasadnieniu.
„Po złożeniu ślubowania sędzia społeczny będzie otrzymywał legitymację służbową wskazującą na status sędziego społecznego i sąd, w którym wykonuje powierzone obowiązki. Legitymacja służbowa sędziego społecznego będzie mogła również być udostępniana w postaci dokumentu mobilnego w aplikacji mObywatel” - zaznaczono w uzasadnieniu projektu.
Zapowiedziano w nim także ustanowienie 14 czerwca Dniem Sędziego Społecznego oraz wprowadzenie odznaczenia - medalu „Za zasługi na rzecz udziału obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości”. Instrumenty te - jak zaznaczają autorzy - mają sprzyjać budowaniu prestiżu instytucji sędziego społecznego oraz wzmacniać jej społeczne znaczenie.
„Przewiduje się, że ustawa wejdzie w życie z dniem 1 stycznia 2027 r., tak by wybory ławników na kolejną kadencję (obecna kończy się w 2027 r.) mogły zostać przeprowadzone na podstawie znowelizowanych przepisów” - wskazał resort.
Uwagi i opinie do projektu - jak wynika z pism zamieszczonych na stronie RCL - należy zgłaszać co do zasady do końcówki sierpnia.
Ewa Fiutka, Marcin Jabłoński (PAP)
ef/ mja/ ugw/
