Podatnicy niechętnie dzielą się z fiskusem wiedzą o swoim majątku. Niekiedy jednak urzędnicy skarbowi wprost proszą ich o przedstawienie spisu tego, co posiadają. Taka prośba może pojawić się na etapie kontroli, postępowania podatkowego, przymusowego ściągania długów. Czy można jej odmówić?
Spis według kontrolowanego
Prośba o sporządzenie spisu posiadanego majątku może paść ze strony pracowników urzędu skarbowego już na etapie kontroli podatkowej. Jej podstawą może być art. 285a § 3 lub art. 39 Ordynacji podatkowej.
W pierwszym przypadku kontrolerzy mogą zwrócić się do osoby fizycznej - w tym także do wspólników kontrolowanej spółki nieposiadającej osobowości prawnej - o złożenie oświadczenia o stanie majątkowym na określony dzień. Powinien spodziewać się tego ten, wobec którego będą podejrzenia, że nie ujawnił wszystkich obrotów lub przychodów mających wpływ na określenie czy ustalenie wysokości zobowiązania podatkowego. Zakres tego oświadczenia nie jest sprecyzowany. Nie wiadomo, jak bardzo szczegółowy powinien być - czy trzeba podać wszystkie składniki majątku, czy można zastosować kryterium ich wartości, czy wystarczy wymienić posiadane dobra, czy należy również określić ich cenę. W praktyce sprowadza się to do wypełnienia druku przygotowanego we własnym zakresie przez dany urząd skarbowy.
To nie jedyny problem. Nasuwa się pytanie o obowiązek złożenia oświadczenia o stanie majątkowym. Tym bardziej, że składane jest ono pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Za podanie nieprawdy lub zatajenie prawdy grozi do 3 lat więzienia. Przyjmuje się, że użycie zwrotu "kontrolujący może zwrócić się do kontrolowanego o złożenie oświadczenia" sugeruje fakultatywność złożenia tego oświadczenia. Podatnik ma więc prawo odmówić sporządzenia spisu tego, co posiada. Można jednak spotkać głosy sceptycznie odnoszące się do takiej interpretacji.
Nieobowiązkowy wykaz
Pracownicy urzędu skarbowego mogą zdobyć informacje o majątku podatnika również na podstawie art. 39 Ordynacji podatkowej. Mogą powołać się na niego zarówno w czasie kontroli, jak i postępowania podatkowego. Na podstawie tego przepisu urząd skarbowy może wezwać podatnika do złożenia oświadczenia o nieruchomościach i prawach majątkowych, mogących być przedmiotem hipoteki przymusowej, oraz o rzeczach ruchomych i zbywalnych prawach majątkowych, na których może być ustanowiony zastaw skarbowy. Sprowadza się to do wypełnienia formularza ORD-HZ.
Celem tych działań jest zabezpieczenie interesów finansowych państwa - spłaty zobowiązań podatkowych - poprzez ustanowienie hipoteki przymusowej lub zastawu skarbowego. Wezwania do wypełnienia i złożenia druku ORD-HZ należy spodziewać się, jeżeli urzędnicy będą obawiali się, że podatnik nie ureguluje należnych podatków. Do takich wniosków mogą ich natomiast skłonić takie jego działania, jak trwałe nieuiszczanie wymagalnych zobowiązań publicznoprawnych czy wyzbywanie się majątku.
W przypadku tego spisu już wyraźnie wskazano, że podatnik nie ma obowiązku realizować żądania urzędników. Może odmówić złożenia oświadczenia o posiadanym majątku. O tym, że przysługuje mu takie prawo, musi być uprzedzony. Jeżeli już jednak zdecyduje się wyjawić urzędowi skarbowemu, jakie nieruchomości i cenniejsze rzeczy ruchome posiada, powinien pamiętać, że za złożenie fałszywego oświadczenia grozi odpowiedzialność karna. Nie można być jednak ukaranym za niepodanie szacunkowej wartości ujawnionych rzeczy lub praw majątkowych bądź wpisanie ceny nieodpowiadającej ich rzeczywistej wartości.
Wyjawienie majątku sądowi
Wiedza o majątku podatnika jest szczególnie cenna w czasie postępowania egzekucyjnego - gdy w trybie przymusowym trzeba ściągnąć niezapłacone przez niego podatki. Urzędnicy skarbowi muszą wiedzieć, co posiada, aby ich działania egzekucyjne były skuteczne. Nie zawsze własnymi sposobami udaje im się namierzyć majątek podatnika. Środkiem, po który sięgają w ostateczności - gdy egzekucja staje się bezskuteczna - jest zwrócenie się do sądu o nakazanie dłużnikowi wyjawienia majątku. Możliwość taką przewiduje art. 71 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
Trzeba jednak zaznaczyć, że nie tylko bezskuteczność prowadzącej egzekucji może skłonić urzędników skarbowych do złożenia w sądzie wniosku o nakazanie wyjawienia majątku. Mogą to zrobić jeszcze przed jej wszczęciem lub w jej toku, jeżeli zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że egzekwowana należność nie będzie mogła być spłacona ze znanego majątku podatnika ani też z jego wynagrodzenia za pracę lub z przypadających mu okresowo świadczeń za 6 miesięcy.
Dłużnik wezwany przez sąd ma obowiązek przedstawić kompletny wykaz tego, co posiada. Musi wymienić należące do niego rzeczy - wskazując miejsce, gdzie się znajdują - oraz podać przypadające mu wierzytelności i inne prawa majątkowe.
W przypadku, gdy dłużnik nie stawi się w sądzie bez usprawiedliwionej przyczyny, przyjdzie, ale nie złoży wykazu majątku czy odmówi odpowiedzi na zadane pytanie, sąd może ukarać go grzywną, nakazać przymusowe doprowadzenie, a nawet zastosować areszt nieprzekraczający miesiąca. O takich konsekwencjach podatnik powinien być pouczony w wezwaniu na posiedzenie.
Podstawa prawna:
- ustawa z dnia 29.08.1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 ze zm.),
- ustawa z dnia 17.06.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2005 r. nr 229, poz. 1954 ze zm.).
Gazeta Podatkowa Nr 582 z dnia 2009-08-06
