Składka w ubezpieczeniach obowiązkowych
Wychodząc z ducha powoływanego przepisu art. 18 u..d.u., artykuł 8 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych (u.u.o.) stanowi, iż za ubezpieczenia obowiązkowe, taryfy oraz wysokość składek ubezpieczeniowych ustala zakład ubezpieczeń. Ustawodawca posługuje się tu terminem „taryfa składek”, ujmowanym z zasady „jako uporządkowany zbiór stóp składek odpowiadający wszystkim typowym rodzajom ryzyka (przedmiotom i niebezpieczeństwom) występującym w danym ubezpieczeniu wraz z wysokością rabatów (bonusów) i wysokością dodatków (malusów) . Inaczej mówiąc, składki ustalone dla danego rodzaju ubezpieczeń, np. obowiązkowych, komunikacyjnych noszą nazwę taryfy składek .
Odniesienie do powoływanego art. 18 u.d.u. pozwala na twierdzenie, że system taryf w tych, jak i innych ubezpieczeniach dokonywany jest na podstawie oceny i klasyfikacji ryzyka z uwzględnieniem obniżek (za tzw. bezszkodowość czy z innych tytułów) oraz podwyżek (za jazdę wywołującą szkody oraz z innych przyczyn) , a ponadto na podstawie analizy danych statystycznych przebiegu ubezpieczenia i w razie potrzeby opinii biegłych specjalistów, z zastosowaniem przepisów szczególnych oraz innych przepisów ograniczających dowolność i swobodę ubezpieczyciela w procesie kształtowania taryf składkowych .
Ubezpieczyciel na podstawie m.in. postanowień art. 19 ust. 2 pkt 22 u.d.u. ma możliwość wymiany informacji oraz działań kooperacyjnych z innymi zainteresowanymi zakładami ubezpieczeń dla potrzeb opracowania projektów taryf składek . Przywoływane powyżej ograniczenia ubezpieczyciela, kształtowane stopniowo w polskim systemie prawnym dotyczącym ubezpieczeń obowiązkowych są wynikiem przywoływanych praktyk zakładów ubezpieczeń, tak w sferze niedostosowania ostatecznie ponoszonych przez ubezpieczających kosztów składkowych do przyjmowanego przez ubezpieczycieli ryzyka, jak też zapobiegania ew. mogącym się ujawniać tendencjom dumpingowania składek , a także potrzebie ujawniania wobec ubezpieczającego kryteriów przyjętych zasad ustalania składki i jej wysokości .
Przywoływany zaś w ust 2 i 3 art. 18 obowiązek zakładu ubezpieczeń przedstawienia organowi nadzoru informacji o taryfach składek za ubezpieczenia obowiązkowe (art. 4 pkt 1-3 u.u.o.) i podstawach ich ustalania wraz z analizą szkodowości oraz kosztów obsługi ubezpieczenia, uzasadniających wprowadzenie każdorazowej zmiany w taryfie, jest skierowany tylko do ubezpieczeń obowiązkowych tzw. powszechnych, regulowanych – zamiast dotychczasowych warunków ubezpieczenia Ministra Finansów – od czasu wejścia w życie ustawy z 22 maja 2003 r., o obowiązkowych ubezpieczeniach, aktem rangi ustawowej.
Termin płatności
Ustalając termin płatności składek za ubezpieczenia obowiązkowe (art. 4 ust 1-3- u.u.o.), ustawodawca w przepisach art. 39 – dotyczącym obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych, art. 54 – obowiązkowych ubezpieczeń OC rolników oraz art. 74 – dla obowiązkowych ubezpieczeń budynków, określa terminy płatności składki, które co do zasady sprowadzają się do tego, że składka powinna być zapłacona w pełnej wysokości z góry, przy zawarciu umowy. Ustawa dopuszcza jednak możliwość rozłożenia płatności składki na raty lub wprowadzenia późniejszego terminu płatności.
Zwrot składki w ubezpieczeniach obowiązkowych funkcjonujących na mocy art. 4 ust. 1–3 u.u.o. Mimo ustanowienia kodeksowej normy art. 813 § 1 k.c. w zakresie zasady zwrotu składki za okres niewykorzystanej ochrony ubezpieczeniowej, ustawodawca zachował stanowione wcześniej na mocy lex specialis, przywoływanej już ustawy z dnia 22 maja 2003 r., o ubezpieczeniach obowiązkowych, zasady zwrotu składki ubezpieczeniowej za okres niewykorzystanej ochrony ubezpieczeniowej. Uregulowania te, choć co do zasady podobne, z uwagi na odmienny charakter przedmiotu ochrony, zostały określone odrębnie dla każdego z rodzajów ubezpieczeń przywoływanego w art. 4 ust. 1–3 tej ustawy.
Dla ubezpieczeń obowiązkowych komunikacyjnych jest to przepis art. 4 ust 1–4, dla ubezpieczenia OC rolników – art. 56 ust. 1–3 i art. 57 ust 1 i 2, a dla obowiązkowego ubezpieczenia budynków – art. 76 ust. 1 i 2 oraz art. 77 ust. 1-2. Analitycy stanu prawnego dotyczącego przyjętych zasad zwrotu składki, a szczególnie w zakresie obowiązkowego ubezpieczenia OC rolników oraz budynków w gospodarstwach rolnych podkreślają ich nowatorski i szczególny charakter, wskazując na przyczyny i konsekwencje ich wprowadzenia tj. wynik „dotychczasowego, dowolnego i niejednolitego ustalania przez zakładu ubezpieczeń zasad i sposobów dokonywania zwrotów składki” .
Zwrot składki w OC komunikacyjnym
W OC komunikacyjnym ustawodawca stanowiąc w art. 41 zasady zwrotu składki za niewykorzystany okres ochrony, przywołuje warunki rozwiązujące dla ustania stosunku ubezpieczenia, wymieniając przyczyny tego stanu zawarte w art. 33 pkt 1–6, tj.:
1) rozwiązanie umowy ubezpieczenia, w sytuacji kiedy stosunek ubezpieczenia wygasa z upływem 12-miesięcznego okresu ubezpieczenia,
2) stosunek ubezpieczenia wygasnąć może również przed upływem umownie określonego „okresu ubezpieczenia, jeżeli po stronie ubezpieczającego doszło do utraty zainteresowania w jego kontynuowaniu” , a więc z chwilą stałego wyrejestrowania pojazdu mechanicznego ,
3) odstąpienie od umowy przez posiadacza pojazdu, określonego w art. 29 ust. 3, w którym to przypadku pojazd, w terminie 30 dni od dnia zawarcia umowy nie został zarejestrowany,
4) w przypadku rozwiązania umowy związanej z przejściem praw i obowiązków zbytej na nowonabywcę (określanym w art. 31 ust. 1 i 4 ),
5) z chwilą udokumentowania trwałej i zupełnej utraty posiadania pojazdu mechanicznego (z uwzględnieniem art. 79 ust. 1 pkt 5 ustawy prawo o ruchu drogowym) np. kradzieży pojazdu,
6) z upływem 3 miesięcy od dnia ogłoszenia upadłości zakładu ubezpieczeń, z zastrzeżeniem, że wcześniej nie doszło do zawarcia umowy o przeniesienie portfela ubezpieczeniowego.
Określane w powoływanym art. 33 momenty rozwiązania umowy w oparciu o chwilę ustania ochrony, przed upływem pełnego okresu umowy, pozwalają wyznaczyć w art. 41 tejże ustawy, zasady zwrotu składki za niewykorzystany okres ochrony w tym ubezpieczeniu. Powoływany art. 41 w ust 1 określa, iż zwrot taki przysługuje w przypadku:
1) wyrejestrowania pojazdu mechanicznego lub udokumentowania trwałej i zupełnej utraty posiadania pojazdu (w okolicznościach nie powodujących zmiany posiadacza, z uwzględnieniem zasad art. 79 ust. 1 pkt 5 ustawy prawo ruchu drogowego),
2) odstąpienia od umowy, w przypadku określonym w powoływanym art. 29 ust. 3,
3) rozwiązania umowy dla powoływanych przypadków z art. 31 ust. 1,
4) utraty posiadania pojazdu mechanicznego sygnalizowanej w art. 31 ust. 4.
Precyzując zasadę zwrotu składki w tym ubezpieczeniu, należy stwierdzić, iż jeżeli nastąpiło rozwiązanie umowy ubezpieczenia przed upływem nawet ostatniego dnia czasu wskazanego w umowie jako okres obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego (przypadki zawarte w art. 33 ust. 2–5 u.u.o.) ubezpieczający może ubiegać się o zwrot składki za niewykorzystany okres ubezpieczenia .
Prawo to jednakże przepisem ust. 2 art. 41 zostało ograniczone. Zwrot przysługuje bowiem tylko wówczas, jeśli w okresie poprzedzającym rozwiązanie umowy (w powoływanych przypadkach określonych w art. 33 pkt 2–5) posiadacz lub inny kierujący pojazdem, nie spowodowali ruchem tego pojazdu szkody, za którą ubezpieczyciel wypłacił (jest zobowiązany do wypłaty) odszkodowanie z tego ubezpieczenia .
Jeśli chodzi o tryb ustalania i sposób zwrotu składki za niewykorzystany okres ubezpieczenia, kwestie te reguluje art. 42 ust. 1 i 2, stanowiąc, iż zwrot taki przysługuje za każdy pełny miesiąc nie wykorzystanego okresu, co w przypadku umowy zawartej na 12-miesięczny okres ubezpieczenia oznacza, że wysokość miesięcznej składki podlegającej zwrotowi wynosi 1/12 należnej składki dwunastomiesięcznej.
Zwrot składki w obowiązkowym ubezpieczeniu oc rolników Problematyka rozwiązania umowy ubezpieczenia jako warunku decydującego o wygaśnięciu stosunku ubezpieczenia oraz kwestie związane ze zwrotem składki za okres niewykorzystanej ochrony w ubezpieczeniu obowiązkowym OC rolników, regulowana jest w szczególności przez przepisy art. art. 49, 55 oraz 56 ustawy .
Regulując w art. 49 ustawy kwestie rozwiązania umowy ubezpieczenia OC rolników, ustawodawca konkretnie wskazał listę przyczyn rozwiązujących. Są nimi:
1) upływ 12 miesięcznego okresu ubezpieczenia, na który umowę zawarto,
2) moment, kiedy użytki i grunty określone w art. 2 pkt 4 ustawy (definicja gospodarstwa rolnego), tracą charakter gospodarstwa rolnego,
3) dzień zmiany stanu prawnego lub faktycznego, powodującego niepodleganie opodatkowania (podatkiem rolnym lub dochodowym od osób fizycznych) z tytułu prowadzenia produkcji rolnej jako działu specjalnego,
4) przypadek określony w art. 47 ust 2, a dotyczący przejścia posiadania gospodarstwa rolnego na inną osobę, powodującego rozwiązanie umowy ubezpieczenia,
5) przypadek ogłoszenia upadłości zakładu ubezpieczeń udzielającego ochrony (3-miesięczne od dnia ogłoszenia takiej upadłości). Zajście któregokolwiek z przypadków określonych enumeratywnie w art. 49 powoduje, że odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń ustaje z chwilą rozwiązania umowy z tychże przyczyn, a wówczas może zostać podjęta procedura uznania roszczenia o zwrot składki za niewykorzystany okres ubezpieczenia (art. 56).
Przypadki prowadzące do zwrotu składki to:
1) zmiana stanu prawnego lub faktycznego powodującego niepodleganie opodatkowaniu (sygnalizowane wyżej),
2) utrata przez użytki i grunty charakteru gospodarstwa rolnego, 3) przypadek określony w powoływanym art. 47 ust. 2, przejście posiadania gospodarstwa na inną osobę.
Warunkiem dodatkowym zwrotu składki jest przewidziane w ust 3 art. 56 stosowne udokumentowanie ubezpieczenia (posiadanie jego dowodu). Szczególne zasady zwrotu i sposobu obliczenia wysokości części zwracanej składki zawarto w art. 57 ust. 1 i 2. I tak zwrot składki należnej za każdy pełny miesiąc niewykorzystanego okresu ubezpieczenia, z tym, że wysokość składki podlegającej zwrotowi w skali miesiąca wynosi 1/12 składki całego 12-miesięcznego okresu umowy.
Ustawodawca przepisem ust. 2 art. 56 odmawia prawa do zwrotu składki za niewykorzystany okres umowy ubezpieczenia, jeśli szkoda, za którą ubezpieczyciel wypłacił lub jest zobowiązany wypłacić odszkodowanie, wystąpiła w okresie poprzedzającym rozwiązanie umowy dla przypadków przewidzianych w art. 49 ust 2-4 ustawy.
Warunki zwrotu składki w obowiązkowym ubezpieczeniu budynków Rozwiązanie umowy ubezpieczenia niezbędne dla stworzenia warunków zwrotu składki w tym ubezpieczeniu zawiera art. 65 ustawy, podającej następujące rozwiązania:
1) upływ 12-miesięcznego okresu umowy,
2) przypadek przejścia gospodarstwa rolnego na inną osobę, w okresie ubezpieczenia (art. 63),
3) utrata przez grunty i użytki, na których położony jest objęty ochroną budynek, charakteru gospodarstwa rolnego,
4) upadłość zakładu ubezpieczeń (tak jak dla obowiązkowego ubezpieczenia OC rolników).
Uregulowania prawne dotyczące zwrotu składki za niewykorzystany okres ubezpieczenia w tym rodzaju ubezpieczenia zawiera art. 76, który przewiduje 2 przypadki, w których zwrot ten może przysługiwać:
1) przypadek utraty przez grunty i użytki charakteru gospodarstwa rolnego,
2) przypadek rozwiązania umowy, jeśli po jej zawarciu, gospodarstwo rolne z budynkami przeszło na innego posiadacza (przypadek określony w art. 63 ust. 1). Zasady ustalania wysokości zwracanej składki w tym ubezpieczeniu są analogiczne jak dla ubezpieczeń OC rolników.
Zwrot składki w ubezpieczeniach obowiązkowych wskazanych w art. 4 pkt 4 u.u.o. Dla ubezpieczeń obowiązkowych funkcjonujących w mocy przepisów odrębnych ustaw lub umów międzynarodowych ratyfikowanych przez RP, nakładających na określone podmioty obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia (art. 4 pkt 4 u.u.o.), ustawodawca nie przewidział norm regulujących, jakie nakreślił dla grup 1–3 art. 4. Dla ubezpieczeń obowiązkowych, które żywot swój wywodzą z przepisu art. 4 pkt 4, przewidział stosowanie przepisów ogólnych ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych (art. 1–22) oraz wydanych na podstawie upoważnienia ustawowego przepisów wykonawczych (art. 22 ust 2 – „w odniesieniu do umów ubezpieczeń obowiązkowych, o których mowa w art. 4 pkt 4, szczegółowy zakres ubezpieczenia, termin powstania obowiązku ubezpieczenia oraz minimalną sumę gwarancyjną określają odrębne przepisy”) .
Jednak zakres upoważnienia do wydania przepisów wykonawczych daleko odbiega od zapotrzebowania. Mimo licznej grupy ubezpieczeń uznanych za obowiązkowe z racji zapisu art. 4 pkt 4, niestety ani przepisy ogólne, ani tzw. przepisy wykonawcze w postaci rozporządzeń Ministra Finansów, nie rozwiązują szeregu problemów prawnych ani wątpliwości związanych z ich realizacją, w tym także tych dotyczących kwestii związanych z interesującym problemem rozliczania składki za niewykorzystany okres ochrony . Ustawodawca w powoływanym przepisie art. 22 ust. 1 u.u.o. zawarł umowę stanowiącą, iż do umów ubezpieczenia obowiązkowego w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się przepisy kodeksu cywilnego.
Zatem więc, skoro ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych nie reguluje materii rozliczeń składek za niewykorzystany okres ochrony ubezpieczeniowej dla grupy posiadaczy oznaczonych art. 4 pkt 4, wówczas literalnie należałoby przyjąć, iż w tej materii stosować należy przepisy k.c. wraz z art. 813 § 1 o zasadzie zwrotu składki za okres uwolniony od ochrony . Takie rozwiązanie prowadzi do dualizmu rozwiązań w ramach jednej kategorii ubezpieczeń obowiązkowych, w których ubezpieczający w ramach obowiązkowych ubezpieczeń OC komunikacyjne i OC rolników (art. 4 pkt 1 i 2), nie mają prawa do zwrotu składki za okres niewykorzystanej ochrony ubezpieczeniowej w sytuacji wskazanej w art. 41 ust. 2 (OC komunikacyjne) i art. 56 ust. 2 (OC rolników), natomiast ubezpieczający zaliczeni do grupy ubezpieczeń tzw. innych obowiązkowych (art. 4 pkt 4), korzystają z prawa zwrotu składki za takiż okres, wg. zasad przyjętych w art. 813 § k.c.
Warunki zwrotu składki za niewykorzystany okres ubezpieczenia w świetle art. 813 § 1 k.c. Ustalone nowelą kodeksu cywilnego z dnia 13 kwietnia 2007 r., brzmienie art. 813 § 1 historycznie rzecz ujmując, ustawodawca rozpoczął od wyrażonej w zdaniu pierwszym § 1 zasady, iż składkę oblicza się za czas trwania odpowiedzialności ubezpieczyciela. Sformułowanie to, poza aspektami prawnymi , jest również (a może przede wszystkim) normą o charakterze ekonomiczno-technicznym i aktuarialnym. Daje wskazówkę dla stron umowy, a szczególnie dla ubezpieczyciela o jego uprawnieniu (wyrażonym ostatecznie w art. 18 u.d.u., a przypominającym dla ubezpieczeń obowiązkowych w art. 5 u.u.o.) do ustalania wysokości składki ubezpieczeniowej .
Jednakże praktyka ubezpieczeniowa, a szczególnie – podnoszone już – zachowanie pewnej grupy ubezpieczycieli, naruszające podstawowe zasady równoważności składek i świadczeń, przyjmujących nieproporcjonalnie wyższą część składki do ponoszonego ryzyka i czasu trwania odpowiedzialności i potwierdzona zarówno orzecznictwem sądowym , jak i stwierdzeniami działających na rzecz konsumentów usług ubezpieczeniowych instytucji oraz stanowisko doktryny spowodowały, że ostatecznie ustawodawca (za wzorem uregulowań dla ubezpieczeń obowiązkowych), przesądził o wprowadzeniu zasady zwrotu składki za niewykorzystany okres ubezpieczenia do uregulowań kodeksu cywilnego . To rozwiązanie dokonane zostało (choć jak już podnoszono niedostatecznie konsekwentnie i niedouregulowalnie) w treści zdania drugiego ust 1 art. 813 k.c.
Właśnie normy zdania drugiego uzależniają nabycie przez ubezpieczającego prawa do zwrotu składki za okres niezrealizowanej ochrony, od spełnienia łącznego przesłanek:
1) wygaśnięcia stosunku prawnego ubezpieczenia, które nastąpiło,
2) przed upływem okresu na jaki została zawarta umowa, a jednocześnie ,
3) zaistniał okres niewykorzystanej ochrony.
Przypomnijmy, że stosownie do uzasadnienia projektowanego zapisu nowej treści § 1 zdanie 2, zadaniem nowelizacji było wyjaśnienie wątpliwości praktycznego stosowania zapisu obecnego zdania pierwszego, który w uprzednim brzmieniu § 1 art. 813 był zdaniem jedynym. Jednak – sygnalizowany w opracowaniu – niedostatek analizy skutków ekonomiczno-prawnych wprowadzanej normy, wywołał szerokie zainteresowanie i prezentowaną różnorodność interpretacji nowych zapisów powoływanego § 1 art. 813. cdn.
Stanisław Nowak
Radosław Nowak
Źródło:
