Zasady przekazywania majątku w firmach rodzinnych

Jednym z poważniejszych wyzwań, z jakimi zmierzą się właściciele firm rodzinnych, jest przeprowadzenie sukcesji w najbliższych pięciu latach. Skuteczny i efektywny transfer międzypokoleniowy ważny jest i dla właścicieli, i dla pracowników.

Milion przedsiębiorstw (według danych Ministerstwa Rozwoju) w Polsce to firmy rodzinne. Pracuje w nich około półtora miliona osób. Wiele z nich powstało jeszcze w latach 90. Z raportu „Firma rodzinna to marka”, opublikowanego przez Instytut Biznesu Rodzinnego w styczniu, wynika, że ponad połowa firm rodzinnych zamierza przeprowadzić sukcesję w najbliższych pięciu latach. Większość z nich chce to zrobić w sposób naturalny, czyli za życia zamierza oddać przedsiębiorstwo następcom. Część przygotowuje rodzinę i firmę do zmian po swojej śmierci. Z danych zaprezentowanych przez resort rozwoju wynika, że ponad 80 tys. właścicieli ma już 65 i więcej lat. Już teraz miesięcznie odchodzi około 100 właścicieli przedsiębiorstw, czyli około 1200 rocznie. Ministerstwo, które zamierza znowelizować prawo, by ułatwić sytuację spadkobiercom po śmierci właściciela firmy, zwraca uwagę, że skala problemu będzie się zwiększać w najbliższych latach z uwagi na starzenie się pokolenia, które po transformacji ustrojowej zaczęło prowadzić działalność na własny rachunek.

Wymiar osobisty, społeczny i ekonomiczny

Planowanie sukcesji jest potrzebne po to, aby majątek przedsiębiorcy trafił do spadkobierców zgodnie z jego wolą, oraz po to, aby śmierć szefa nie doprowadziła do rozpadu firmy. Sukcesja firmy rodzinnej ma więc wymiar osobisty (zabezpieczenia przyszłości rodzinie) oraz społeczny i ekonomiczny (przetrwania oraz zapewnienia miejsc pracy). Wielu przedsiębiorców decyduje się na nią w sposób naturalny: oni odchodzą na emeryturę, a zarządzanie i majątek przejmują następcy. Inni chcą szefować firmą do śmierci i składają dyspozycje co ma się z nią stać w testamencie. Zdarzają się też sytuacje nagłe gdy właściciel umrze i nie zostawi testamentu – wówczas dziedziczenie odbywa się tylko według zapisów ustawowych.

Transferom pokoleniowym w Polsce sprzyja prawo podatkowe. Najbliższa rodzina w przypadku darowizn i spadków korzysta ze zwolnienia podatkowego (tu link do poprzedniego tekstu). Ale w wielu przypadkach oprócz planowania samej sukcesji (rozumianej jako wyznaczenie następców i przekazanie im majątku) potrzebna jest restrukturyzacja przedsiębiorstwa oraz optymalizacja podatkowa. Dlatego kancelarie prawne czy banki oferują pomoc w tej materii. Przedsiębiorcy mogą skorzystać z usług prawników, kontaktując się indywidualnie z kancelarią prawną. Mogą też przyjąć ofertę banków w ramach private bankingu, gdzie instytucje finansowe oferują usługi doradztwa prawnopodatkowego, które świadczy współpracująca z nimi kancelaria prawna. Tego typu współpraca jest przydatna, by specjaliści przeanalizowali sytuację konkretnej firmy, przygotowali plan sukcesji i pomogli ją zrealizować.

Najtrudniej jest przy najprostszej formie własności

Wciąż najpopularniejszą formą własności w firmach rodzinnych jest jednoosobowa działalność gospodarcza. Z badania „Firma rodzinna to marka” wynika, że w ten sposób zarządzanych jest ponad 70 proc. przedsiębiorstw rodzinnych. To forma działalności nierozerwalnie związana z jedną osobą. To na jej nazwisko wydawane są dokumenty opisujące działalność gospodarczą.  (jeden numer  NIP, rejestracja w zakresie VAT, prawo do odliczenia podatku VAT czy umowy z kontrahentami lub instytucjami finansowymi). Po śmierci spadkodawcy należy przeprowadzić postępowanie spadkowe i dopiero potem możliwe jest dalsze procedowanie. Działalność można rozpocząć dopiero po uzyskaniu przez spadkobiercę wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, zgłoszenia do podatku VAT. Gdy umiera szef, wygasają umowy i zobowiązania.  Na problem zwróciło uwagę ministerstwo rozwoju. W założeniach  projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w związku z sukcesją przedsiębiorstwa osoby fizycznej zwrócono uwagę na najważniejsze problemy „sfery prawa prywatnego i publicznego, które w praktyce uniemożliwiają lub znacząco utrudniają kontynuację bądź wznowienie działalności przedsiębiorstwa przez następców prawnych przedsiębiorcy. Do najważniejszych z nich należą:

1. ograniczone możliwości posługiwania się firmą (nazwą) przedsiębiorcy po jego śmierci
2. brak możliwości posługiwania się, choćby tymczasowo, numerami NIP i REGON przedsiębiorcy, które identyfikują w obrocie prawnym nie tylko jego, ale także jego przedsiębiorstwo;
3. nikłe szanse na wznowienie działalności przedsiębiorstwa w przypadku braku porozumienia wszystkich spadkobierców w kwestii kontynuacji działalności przedsiębiorstwa osiągniętego w krótkim czasie po otwarciu spadku;
4. w przypadku gdy spadkobiercami są małoletni – konieczność uzyskiwania zgody sądu opiekuńczego na dokonywanie czynności związanych ze spadkiem, w tym wchodzącym w skład jego masy przedsiębiorstwem;
5. fakt, iż wraz ze śmiercią przedsiębiorcy wygasają umowy o pracę i, co do zasady, pełnomocnictwa, niektóre umowy cywilnoprawne (np. umowy zlecenia, o ile inaczej w nich nie zastrzeżono), a także decyzje administracyjne (np. koncesje, licencje, zezwolenia), niezbędne do prowadzenia danego rodzaju działalności gospodarczej;
6. przejęcie w zakresie uprawnień i obowiązków podatkowych praw o charakterze niemajątkowym, jakie przysługiwały spadkodawcy, wyłącznie pod warunkiem dalszego prowadzenia działalności gospodarczej przez spadkobiercę na własny na rachunek (art. 97 par. 2 ustawy – Ordynacja podatkowa);
7. powstający po śmierci przedsiębiorcy problem z dostępem do rachunku bankowego prowadzonego na potrzeby działalności przedsiębiorstwa i możliwością dokonywania z niego wypłat;
8. fakt, iż co do zasady po śmierci przedsiębiorcy pomoc publiczna otrzymana na podstawie umów, które są w toku wykonywania, musi być zwrócona w całości wraz z odsetkami od dnia jej przekazania przez podmiot finansujący.”

I dlatego przedsiębiorcy, przygotowując przedsiębiorstwo do zmiany pokoleniowej, decydują się na zamianę formy właścicielskiej z jednoosobowej działalności gospodarczej na inną, wynikającą z kodeksu handlowego. Pomoc wyspecjalizowanej agendy przydatna jest choćby po to, by uzmysłowić, jakie konsekwencje prawne i podatkowe związane są z sukcesją przy innych formach własności.  Poza jednoosobową działalnością gospodarczą oraz spółkami prawa handlowego, działalność gospodarcza może być jeszcze prowadzona przez spółkę cywilną

Jeśli firma jest spółką, w której właścicielami jest kilka osób, to w przypadku śmierci jednego z nich pozostali mogą chcieć zaniżyć jej wartość lub wyprowadzić część pieniędzy ze spółki, co może zmniejszyć wartość dziedziczonego majątku. To skrajny przykład. Znacznie powszechniejsza jest sytuacja, gdzie po śmierci jednego ze wspólników w spółce z o.o. potrzeba czasu, by zwołać zgromadzenie wspólników, a bieżące zarządzanie przedsiębiorstwem jest trudne  bez nowych   plenipotencji.

Dlatego specjaliści przypominają dane światowe: tylko 30 proc. firm rodzinnych przetrwa w sytuacji, gdy nie przeprowadzono sukcesji, a 70 proc. rozwija się i jest nadal zarządzanych przez tę samą rodzinę – jeśli sukcesja zakończyła się sukcesem.

Mniejsze spółki, holding

W Polsce zasadą jest dziedziczenie ustawowe, a poza nim, możliwe jest również dziedziczenie testamentowe. W testamencie właściciel może zapisać potomkom udziały w spółce kapitałowej lub prawa do udziału w zysku w spółce osobowej. Możliwe jest również podzielenie spółki na mniejsze firmy i oddzielenie ich działalności albo skoncentrowanie ich w holdingu. Takie rozwiązanie stosowane jest często w sytuacji, gdy część młodego pokolenia nie jest zainteresowana prowadzeniem rodzinnego biznesu, a nestor lub nestorka chce także zabezpieczyć finansowo ich przyszłość. Struktura holdingowa ułatwia oddzielenie funkcji zarządczych od funkcji właścicielskich. W zależności od formy właścicielskiej spółek tworzących holding przyszły właściciele będą obciążeni podatkiem lub nie. Różnica dotyczy spółek kapitałowych, gdzie rozwiązania są bardziej korzystne.

Rodzinny fundusz inwestycyjny zamknięty

Dodatkowo do sukcesji można wykorzystać istnienie funduszy inwestycyjnych zamkniętych niepublicznych. Ustawa o funduszach inwestycyjnych umożliwia tworzenie funduszy inwestycyjnych zamkniętych niepublicznych, gdzie udziałowcami może być maksymalnie 99 inwestorów. Fundusz musi być zarządzany przez towarzystwo funduszy inwestycyjnych, zarejestrowane przez Komisję Nadzoru Finansowego. Ma wyodrębniony  majątek. Ważne decyzje podejmuje zgromadzenie inwestorów (np. o emisji nowych certyfikatów inwestycyjnych, zmianie statutu funduszu w zakresie wyłączenia prawa pierwszeństwa do nabycia nowej emisji certyfikatów inwestycyjnych, emisji  obligacji oraz o zatwierdzaniu rocznych sprawozdań finansowych). Każda decyzja na temat ostatecznej formy prawnej majątku musi być poprzedzona dokładną analizą podatkową. W przypadku funduszy inwestycyjnych fundusz nie może posiadać bezpośrednio udziałów w spółce osobowej, ale może inwestować w udziały w spółkach kapitałowych oraz w instrumenty finansowe.

Fundacje rodzinne poza Polską

Niektórzy przedsiębiorcy zastanawiają się nad założeniem fundacji prywatnej, skupiającej biznes rodzinny. Nie jest to w Polsce możliwe. Dlatego niekiedy rodziny biznesowe poszukują innych państw (jurysdykcji), aby utworzyć fundację, która umożliwi konsolidację majątku, dysponowanie majątkiem po śmierci w sposób odmienny od ustawowego. Z podatkowego punktu widzenia przeniesienie majątku do fundacji odbywa się w formie umowy wkładu lub darowizny. Zasady opodatkowania w fundacji zależą już od uregulowań podatkowych w danym kraju, a także od miejsca położenia majątku.

Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji ekonomicznej.