Ustawa ta weszła w życie 9 grudnia 2000 r. i przewidywała, że do umów zawartych przed dniem jej wejścia w życie, przez rok, to jest do 9 grudnia 2001 r., należało stosować przepisy dotychczasowe dotyczące umów agencyjnych. Od 10 grudnia 2001 r. do oceny umów agencyjnych zawartych przed tym dniem, jak i po tym dniu, stosować należy przepisy znowelizowane. Dopuszczalność klauzuli umożliwiającej wypowiadanie umowy agencyjnej zawartej na czas oznaczony, wiąże się z szerszą kwestią wypowiadania wszelkich umów zawartych na ściśle określony czas, a zwłaszcza umów najmu i dzierżawy.
Problem tych ostatnich z wymienionych umów był i jest często dyskutowany w doktrynie prawa i był przedmiotem licznych rozstrzygnięć Sądu Najwyższego. W doktrynie prawa przeważyło stanowisko, zgodnie z którym, dopuszczalne jest umowne zastrzeżenie możliwości wypowiedzenia umowy zawartej na czas oznaczony, ale tylko wtedy, gdy strony takiej umowy jednocześnie określą okoliczności, w których wypowiedzenie umowy jest uzasadnione. Ten pogląd doktryny został potwierdzony zmianą przepisów kodeksu cywilnego o najmie przez dodanie do art. 673 k.c., nowego § 3, który postanawia, że „jeśli czas trwania najmu jest oznaczony, zarówno wynajmujący, jak i najemca mogą wypowiedzieć najem w wypadkach określonych w umowie”. Powyższa zasada ma także zastosowanie w przypadku innych umów terminowych, w tym umowy agencyjnej.
Dla ustalenia czy dana umowa jest umową agencyjną, musi być wzięty pod uwagę przedmiot umowy i kwalifikacja podmiotowa stron tej umowy. Definicja ustawowa umowy agencyjnej, zawierająca jej istotne elementy przedmiotowe zawarta jest w przepisie art. 758 k.c. Z treści tej normy prawnej wynika, że przedmiotem umowy agencyjnej jest stałe pośredniczenie przy zawieraniu umów na rzecz dającego zlecenie albo zawieranie takich umów w jego imieniu. Przy czym do zawierania umów w imieniu dającego zlecenie i odbierania dla niego oświadczeń woli, agent jest uprawniony tylko wówczas, gdy ma do tego umocowanie na podstawie udzielonego mu przez dającego zlecenie pełnomocnictwa.
Jeżeli chodzi o przedmiotową kwalifikację stron umowy agencyjnej, to przepis art. 758 kodeksu cywilnego wprowadza wymóg tej podmiotowej kwalifikacji zarówno po stronie agenta, jak też po stronie dającego zlecenie. Tym wymogiem kwalifikacyjnym jest posiadanie przez obie strony umowy statusu przedsiębiorcy. Jeżeli obie strony lub jedna ze stron umowy nie ma przymiotu przedsiębiorcy, to zawarta przez strony umowa nie jest umową agencyjną. Należy jednak zwrócić uwagę, że art. 764 (9) k.c. normuje wprost sytuację, w której umowę o treści określonej w art. 758 k.c. zawiera po stronie dającego zlecenie osoba, nie będąca przedsiębiorcą. W takich przypadkach wskazany przepis art. 764 (9) k.c. nakazuje stosować do takich umów przepisy o umowie agencyjnej i to stosować wprost a nie odpowiednio. Wyłączone jest jednak stosowanie przepisów o charakterze handlowym, takich jak art. 761 – 761 (2) k.c., 761 (5) k.c., 764 (3) – 764 (8) k.c.
Potrzeba odpowiedniego stosowania przepisów o umowie agencyjnej powstaje tylko wówczas, gdy umowę o treści umowy agencyjnej zawierają obie strony nie mające przymiotu przedsiębiorcy albo kwalifikacji tej pozbawiony jest wyłącznie agent.
Umowa agencyjna jest umową zawartą na czas oznaczony, jeżeli strony określiły czas jej trwania. Wykładnia treści tej umowy dotycząca jej wygaśnięcia, przeprowadzona zgodnie z regułami art. 65 k.c., powinna jednoznacznie wskazywać, że umowa ma trwać do określonego, wyznaczającego jej kres momentu czasowego. Moment ten nie musi być oznaczony wyraźnie, ale w sposób nie budzący wątpliwości interpretacyjnych.
Klauzule przewidujące prawo do wypowiedzenia umowy agencyjnej zawartej na czas oznaczony mają w praktyce obrotu prawnego różnego rodzaju treść. Spotykane są takie klauzule, które dopuszczają wypowiedzenie tej umowy w sposób arbitralny z dowolnej przyczyny. Funkcjonują też w umowach agencyjnych klauzule, które uzależniają wypowiedzenie umowy agencyjnej od ogólnej przesłanki w postaci ważnych powodów albo naruszenia któregokolwiek postanowień umownych przez jedną ze stron umowy. Są też takie klauzule wypowiedzenia tej umowy, które uzależniają to wypowiedzenie od zaistnienia ściśle podanych przyczyn. Dlatego też ocena stosowanych w umowie agencyjnej na czas oznaczony klauzul jej wcześniejszego wypowiedzenia nie może być jednolita.
Oceniając omawiane klauzule z punktu widzenia kryterium ustawowego ograniczającego treść umowy należy mieć na uwadze przepis art. 764 (2) k.c., który stwierdza że „umowa agencyjna, chociażby była zawarta na czas oznaczony, może być wypowiedziana bez zachowania terminów wypowiedzenia z powodu niewykonania obowiązków przez jedną ze stron w całości lub w znacznej części, a także w przypadku zaistnienia nadzwyczajnych okoliczności”. Poza wskazanym przepisem nie ma w ustawie przepisu, który wprost zakazywałby umieszczenie w umowie agencyjnej zawartej na czas oznaczony klauzuli przewidującej możliwość jej wcześniejszego wypowiedzenia.
Wykładnia funkcjonalna zasad wypowiadania umowy agencyjnej prowadzi jednak do wniosku, iż umowa agencyjna zawarta na czas oznaczony może być wypowiedziana, ale wyłącznie z przyczyn określonych przez strony. Wykładnia dopuszczająca wypowiedzenie takiej umowy z przyczyn dowolnych byłaby wykładnią contra legem, gdyż prowadziłaby do zrównania wypowiedzenia umowy agencyjnej zawartej na czas oznaczony z umową agencyjną zawartą na czas nieoznaczony. Oba rodzaje umów mogłyby być wówczas wypowiedziane z dowolnych przyczyn.
Takie zatarcie różnicy pomiędzy dwoma rodzajami umowy agencyjnej jest niedopuszczalne w świetle przepisu art. 764 (1) § 1 k.c., który postanawia, że tylko umowa zawarta na czas nieoznaczony może wygasnąć w drodze wypowiedzenia z zachowaniem terminu wypowiedzenia, z dowolnej przyczyny.
Istotną cechą wszelkich umów zawieranych na czas nieoznaczony jest to, że każda ze stron umowy może na mocy jednostronnego oświadczenia swej woli doprowadzić do zakończenia umowy bez czekania aż powstanie jakaś szczególna przyczyna zakończenia umowy. Natomiast umowę zawartą na czas oznaczony cechuje to, że umowa ta może przedwcześnie ulec zakończeniu na skutek wypowiedzenia z przyczyn wskazanych w umowie lub w ustawie. Oceniając możliwość wypowiedzenia umowy agencyjnej zawartej na czas oznaczony, należy rozważyć, czy natura umowy agencyjnej oceniana w świetle zasady swobody zawierania umów wynikającej z art. 353 (1) k.c. i oceniana w świetle art. 758 § 1 k.c., nie stoi na przeszkodzie wprowadzeniu do tej umowy klauzuli o możliwości jej wcześniejszego wypowiedzenia.
Jednym z elementów przedmiotowo istotnych umowy agencyjnej, który należy mieć na uwadze, jest jej stałość, to jest nieprzerwane związanie stron stosunkiem prawnym o określonej treści przez czas oznaczony lub nieoznaczony. Cecha ta oznacza stabilizację w zakresie wzajemnych praw i obowiązków. Stosunek ten jest tak długotrwały, jak długo żadna ze stron nie może go rozwiązać bez przyczyny wynikającej z ustawy lub z umowy. Trwałości więc umowy agencyjnej zawartej na czas oznaczony nie narusza możliwość jej wypowiedzenia, ograniczona do określonych w umowie przyczyn, które nie są arbitralne. Natomiast klauzula umowna umożliwiająca dowolne wypowiedzenie umowy agencyjnej zawartej na czas oznaczony, z zachowaniem określonego terminu wypowiedzenia, nie daje się pogodzić z trwałością stosunku agencyjnego.
Oceniając możliwość rozwiązania umowy agencyjnej zawartej na czas oznaczony, należy też odnieść się do trzeciej przesłanki ograniczającej swobodę zawierania umów, to jest zgodności klauzuli o rozwiązaniu takiej umowy z zasadami współżycia społecznego. Klauzula dopuszczająca możliwość dowolnego wypowiedzenia umowy agencyjnej, zawartej na czas oznaczony, narusza zasady współżycia społecznego, rozumiane w tym przypadku jako zasady słuszności kontraktowej i uczciwego obrotu. Możliwość taka narusza pewność i zaufanie kontrahenta, co do tego, że stosunek agencyjny powinien trwać przez pewien określony czas. Inaczej przedstawia się powyższa kwestia, jeżeli strony tej umowy określą w niej wyraźne przyczyny jej wcześniejszego rozwiązania. Druga strona umowy może bowiem spróbować wykazać, że nie zachodzi przyczyna wypowiedzenia umowy. Próba takiego wykazania pozwala sądowi na ustalenie, czy wypowiedzenie umowy jest skuteczne. W takim przypadku ochronie podlegają interesy obu stron umowy agencyjnej. Umowna podstawa wypowiedzenia umowy powinna być konkretna i na tyle zrozumiała, aby umożliwić drugiej stronie podjęcie próby wykazania nieistnienia tej przyczyny. Wskazana przyczyna powinna być na tyle ważna, iż przy jej wystąpieniu dalsze kontynuowanie umowy jest nieracjonalne. Nie każde więc naruszenie postanowień umowy nadaje się na przyczynę jej wcześniejszego rozwiązania. Musi to być naruszenie podstawowych obowiązków związanych ze stosunkiem agencyjnym. Duże znaczenie ma też stopień naruszenia podstawowych obowiązków. Stopień ten powinien być na tyle znaczny, iż uniemożliwia dalsze wykonywanie umowy.
Mając na uwadze powyższe kryteria oceny możliwości rozwiązania umowy agencyjnej zawartej na czas oznaczony, należy stwierdzić, iż w świetle przepisów o umowie agencyjnej dopuszczalne jest wypowiedzenie tej umowy, z zachowaniem terminu wypowiedzenia ustalonego przez strony, gdy jednocześnie wskazane zostały wyraźne przyczyny uzasadniające to wypowiedzenie. Nie są natomiast dopuszczalne postanowienia umowne przewidujące możliwość wypowiedzenia umowy agencyjnej, zawartej na czas oznaczony, bez określenia przyczyn wypowiedzenia. Postanowienia takie są nieważne z mocy art. 58 k.c. Wypowiedzenie umowy na podstawie nieważnej klauzuli jest bezskuteczne. Bezskuteczność ta oznacza, że strony umowy agencyjnej nadal wiąże stosunek prawny takiej treści i na taki okres, jak to strony określiły zawierając umowę. W takim przypadku, jeżeli wypowiadający umowę przystąpi do realizacji praw, które by mu przysługiwały gdyby wypowiedzenie było skuteczne, ryzykuje on odpowiedzialność odszkodowawczą względem drugiej strony umowy z tytułu niewykonania w dalszym ciągu trwającej umowy agencyjnej.
Reguły zamieszczone w art. 764 (2) k.c. przewidują też możliwość wypowiedzenia umowy agencyjnej ze skutkiem natychmiastowym bez zachowania terminu wypowiedzenia niezależnie od tego, czy czas, na który umowa została zawarta, jest oznaczony czy nieoznaczony.
Andrzej Chróścicki kancelaria.chroscicki@wp.pl
Źródło:
