W praktyce obrotu gospodarczego zdarzają się sytuacje, w których do zawarcia umowy sprzedaży dochodzi w formie ustnej (np. w trakcie rozmowy telefonicznej), jedynie poprzez ustalenie ceny i ilości zamówionego towaru. Następnie przy odbiorze towaru jeden z pracowników kupującego podpisuje fakturę VAT. Zdarzają się jednak przypadki zamieszczania jednostronnie przez sprzedawcę w formie pieczęci lub dopisku na dole faktury klauzuli "Strony ustalają odsetki karne 1% dziennie" lub o zbliżonej treści. W przypadku opóźnienia w zapłacie należności sprzedawca żąda odsetek w wysokości wynikającej z klauzuli na fakturze, powołując się na umowne ustalenie takiej stopy odsetkowej. Pojawia się pytanie, czy kupujący ma obowiązek zapłaty wysokich odsetek wynikających z faktury. Czy zapis taki jest w ogóle wiążący dla kontrahenta?
Zastrzeżenia takie w świetle obowiązującego prawa są nieskuteczne, a sprzedawca może dochodzić odsetek karnych "tylko" w wysokości ustawowej, o ile nie było w tej kwestii odmiennych ustaleń umownych. ródłem obowiązku płacenia odsetek mogą być tylko zdarzenia prawne, o których mowa w art. 359 § 1 Kodeksu cywilnego. Są to: czynność prawna (z reguły umowa), ustawa, orzeczenie sądu albo decyzja innego organu. W opisanej sytuacji źródłem obowiązku zapłaty odsetek może być jedynie ustawa. Jednostronne zamieszczenie przez kontrahenta pieczęci na fakturze nie może być w żadnym wypadku uznane za umowne określenie wysokości odsetek karnych. Pieczęć taka nie tworzy bowiem umowy określającej wysokość odsetek. Nie może więc zmienić zawartej uprzednio ustnej umowy sprzedaży, w której kwestię odsetek za opóźnienie pominięto milczeniem. Wystawienie i podpisanie faktury VAT ma tylko charakter wykonawczy w stosunku do wcześniej zawartej umowy. Jednostronne umieszczenie przez sprzedającego pieczęci określającej wysokość odsetek, przy biernej postawie kupującego co do tego zastrzeżenia, nie może świadczyć o uzupełnieniu ustaleń umownych.
Nie bez znaczenia byłby także fakt, że kupujący to spółka. Sprzedający nie może się powoływać na fakt, że pracownik spółki podpisał fakturę z omawianą pieczęcią, przez co w imieniu spółki wyraził zgodę co do zmiany umowy sprzedaży w zakresie obejmującym odsetki karne. Pracownik spółki (o ile nie jest jednocześnie jej wspólnikiem) nie może skutecznie składać oświadczeń woli w imieniu tej spółki. O sposobie reprezentacji spółek w sposób wyraźny mówią przepisy Kodeksu cywilnego (spółka cywilna) i Kodeksu spółek handlowych (pozostałe spółki). Dla przykładu, w przypadku spółki cywilnej, jeśli czynność nie przekracza zakresu zwykłych czynności spółki, każdy ze wspólników może reprezentować spółkę. Dopiero przy czynnościach przekraczających zakres zwykłych czynności wymagana jest uchwała wszystkich wspólników (art. 865-866 Kodeksu cywilnego).
Wobec powyższych uwag żądanie zapłaty odsetek w wysokości 1% dziennie nie ma podstawy prawnej. Należą się w tym przypadku odsetki za opóźnienie w wysokości określonej ustawowo, tj. obecnie 12,25% w stosunku rocznym, a przypadku, gdy umowa była transakcją handlową w rozumieniu ustawy z dnia 12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych - odsetki jak za zaległości podatkowe (obecnie 16% rocznie).
Potwierdzeniem tej opinii może być wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 29.01.1993 r., sygn. akt Acr 12/93, w którym czytamy, iż: "proponowanie przez sprzedawcę w fakturach umownej wysokości odsetek nie należy do reguł zwyczajowo przyjętych w obrocie handlowym, przeto nie można przyjąć, aby zamieszczenie takich klauzul w formie odcisków pieczątek używanych przez sprzedawcę mogło być uznane za równoznaczne z ustaleniem przez strony wysokości odsetek, jako elementu treści umowy sprzedaży zawartej w sposób dorozumiany. Odmienny wniosek byłby uzasadniony tylko wówczas, gdyby reprezentowany w sposób przewidziany prawem kupujący w sposób wyraźny oświadczył swą wolę akceptacji zaproponowanej mu w tej formie wysokości odsetek".
W ostateczności, nawet gdyby sposób reprezentacji spółki był prawidłowy (fakturę podpisał wspólnik spółki), to i tak kupujący nie musiałby zapłacić odsetek w pełnej wysokości wynoszącej 365%. W obecnej sytuacji ekonomicznej, gdy stopa inflacji wyrażana jest liczbą jednocyfrową, taka stopa odsetek jest zdecydowanie nadmierna (lichwiarska) i sąd, w oparciu o przepis art. 58 § 2 Kodeksu cywilnego uznałby taką klauzulę za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego i w efekcie roszczenie o odsetki odpowiednio zmniejszył.
Podsumowując, kupujący mogą więc spać spokojnie. W przypadku opóźnienia z zapłatą ceny winni uiścić odsetki w wysokości ustawowej. Natomiast sprzedającym, którzy chcieliby dodatkowo zmotywować swoich kontrahentów do terminowej zapłaty należności poprzez obciążenie ich odsetkami wyższymi niż ustawowe, odradzić należy jednostronne umieszczanie na fakturach jakichkolwiek dopisków dotyczących stopy odsetkowej. Zapisy takie będą nieskuteczne. Aby zapewnić sobie wyższe oprocentowanie niezapłaconych w terminie należności należy odpowiedni zapis umieścić w umowie pisemnej, ewentualnie w aneksie do niej. Niewykluczone jest także ustne umówienie się między stronami w przedmiocie wysokości odsetek za opóźnienie, jednak w takim przypadku, w razie ewentualnego sporu sądowego, dochodzący swego roszczenia sprzedawca może mieć istotne trudności z udowodnieniem faktu zawarcia takiego porozumienia. Polecić należy drogę pisemnej umowy między stronami. Drogi na skróty w tym przypadku nie ma.
Gazeta Podatkowa Nr 76 z dnia 2004-09-30
