Przedawnienie rozwiązuje pewien konflikt interesów – bezczynnego wierzyciela, który nie wykonuje swojego prawa i dłużnika, nad którym wiszą, jak miecz Damoklesa, konsekwencje niewykonania zobowiązania, albo który po prostu nie potrafi udowodnić wykonania zobowiązania.
W praktyce przedawnienie oznacza, że osoba, przeciwko której przysługuje roszczenie, może się skutecznie uchylić od jego wykonania. Nie znaczy to, że wierzyciel nie może przeciwko dłużnikowi podjąć działań prawnych, bo tylko takie w omawianej kwestii można mieć na uwadze, jednakże sąd, przed którym wierzyciel będzie dochodzić zaspokojenia swojego przedawnionego roszczenia, powództwo oddali. I w ten oto sposób dochodzi do realizacji jednej z zasad obowiązujących w prawie cywilnym, według której roszczenia niedochodzone w określonym ustawowo terminie przedawniają się.
W konsekwencji dłużnik nie zapłaci nie tylko głównej kwoty zobowiązania, ale również odsetek. Co więcej, przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu uniemożliwiają dochodzenie roszczenia na ich podstawie. Wierzyciel nie ma możliwości dochodzenia przedawnionego roszczenia, mimo że w praktyce ono nadal istnieje. Od generalnej zasady przedawnienia istnieją wyjątki, przewidziane ustawą. Ogólne regulacje dotyczące przedawnienia w polskim prawie cywilnym są ujęte w Tytule VI Księgi Pierwszej kodeksu cywilnego.
Szczegółowe terminy przedawnienia poszczególnych rodzajów roszczeń zawierają dalsze księgi kodeksu cywilnego, jak również liczne ustawy szczególne. Z uwagi na ścisłe powiązania instytucji przedawnienia roszczeń z upływem czasu, dużą rolę w tej mierze odgrywają także przepisy wprowadzające kodeks cywilny. Należy podkreślić, że przedawnieniu podlegają tylko i wyłącznie roszczenia majątkowe, czyli takie, które przede wszystkim prowadzą do powiększenia lub utrzymania dotychczasowego stanu majątkowego uprawnionego.
Wyjątkowo nie ulega przedawnieniu roszczenie windykacyjne dotyczące nieruchomości. W tym jednak przypadku dochodzi do głosu instytucja zasiedzenia, ale jest to zagadnienie na całkiem odrębną publikację. Nie ulega przedawnieniu na przykład żądanie zniesienia udziałów małżonków w majątku wspólnym oraz roszczenie samoistnego posiadacza działki gruntu, na której wzniósł on budynek bądź inne urządzenie.
Instytucja nie obejmuje również takich roszczeń, które dotyczą zniesienia współwłasności oraz roszczenia właściciela o wydanie rzeczy przez osobę, która włada nią faktycznie bez posiadania tytułu prawnego, ale również roszczenia o przywrócenie stanu zgodnego z prawem i o zaniechanie naruszeń, gdy obydwa wymienione roszczenia dotyczą nieruchomości.
Zasadą jest, iż termin ustawowy przedawnienia wynosi 10 lat. Gdy chodzi o świadczenia okresowe, kodeks termin ten skraca do lat trzech. Świadczenia okresowe to między innymi świadczenia z umów najmu, dzierżawy, dożywocia, renty oraz odsetki za spełnienie świadczenia z opóźnieniem. W odniesieniu do odsetek, roszczenie przedawnia się z upływem trzech lat, jednak najpóźniej z przedawnieniem się roszczenia głównego. W odniesieniu do roszczeń związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, co – jak mniemam – szczególnie zainteresuje Czytelników „GU”, termin przedawnienia wynosi trzy lata, a więc został znacząco skrócony w odniesieniu do podstawowego, dziesięcioletniego terminu.
Nie jest to wyjątek szczególny, bowiem dla szeregu umów kodeks cywilny przewiduje różne terminy przedawnienia. I tak: dla umowy składu roszczenia ulegają przedawnieniu z upływem roku, podobnie dla umowy przewozu – 1 rok od dnia wykonania umowy, ale dla umowy ubezpieczenia termin ten wynosi 3 lata, o czym zapewne nie należy przypominać czynnym pośrednikom ubezpieczeniowym. Dla roszczeń związanych ze sprzedażą z tytułu sprzedaży dokonanej w zakresie działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy, jak również roszczeń wobec osób prowadzących gospodarstwa rolne z tytułu sprzedaży produktów rolnych i leśnych, termin przedawnienia został określony na dwa lata.
Trzeba pamiętać, że roszczenie przedawnione nie wygasa, tylko zmienia się w tak zwane zobowiązanie niezupełne, oznaczające niemożność jego przymusowej realizacji. Dłużnik może bowiem zrzec się korzystania z zarzutu przedawnienia, co jednak nie może mieć miejsca przed upływem terminu przedawnienia. Jeśli dłużnik zrzeka się zarzutu przedawnienia, wówczas forma dorozumiana zrzeczenia może okazać się niewystarczająca. W judykaturze przyjął się pogląd, iż podjęcie negocjacji między dłużnikiem a wierzycielem w sprawie zasad spłaty zadłużenia i zawarcie ugody sądowej nie może być wprost interpretowane jako rezygnacja ze zgłoszonego zarzutu przedawnienia i nie może być utożsamiane ze zrzeczeniem się zarzutu przedawnienia. Zrzeczenia się zarzutu przedawnienia dokonuje dłużnik.
Jest to, zatem czynność prawna jednostronna, która wywołuje natychmiastowe skutki prawne. Jako że jest oświadczeniem woli, to skutkuje zastosowaniem wszystkich reguł, jakie wiążą się z oświadczeniem woli, o czym pośrednicy ubezpieczeniowi doskonale wiedzą, wszak wiedzę w tym zakresie otrzymują, począwszy od szkolenia podstawowego, na wszelkiej maści innych szkoleniach kończąc. Jako oświadczenie woli wywołuje skutki prawne dopiero w chwili, gdy dotarło do drugiej strony w taki sposób, że ta mogła zapoznać się z jego treścią. Zrzeczenie się przez dłużnika z korzystania z przedawnienia jest jego uprawnieniem – może z niego skorzystać, nie musi, może też w tej sprawie zmienić zdanie…
| Rodzaj roszczenia | Termin przedawnienia |
| Roszczenia ze stosunku pracy | 3 lata od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Roszczenie pracodawcy o naprawienie szkody wyrządzonej przez pracownika wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych ulegają przedawnieniu z upływem 1 roku od dnia, w którym pracodawca powziął wiadomość o wyrządzeniu przez pracownika szkody, nie później jednak niż z upływem 3 lat od jej wyrządzenia. |
| Roszczenie o alimenty | 3 lata |
| Roszczenie z rachunku bankowego | 2 lata; nie dotyczy to roszczeń o zwrot wkładów bankowych |
| Roszczenie z umowy o dzieło | 2 lata od dnia oddania dzieła, a jeżeli dzieło nie zostało oddane - od dnia, w którym zgodnie z treścią umowy miało być oddane |
| Z tytułu zachowku | 3 lata od ogłoszenia testamentu |
| Z tytułu weksla | 3 lata dla wystawcy weksla własnego, a dla indosantów 1 rok licząc od dnia płatności lub od dnia protestu |
| Z tytułu zapisu | 5 lat od dnia wymagalności zapisu |
| Z umowy przewozu osób | 1 rok od dnia wykonania przewozu, a gdy przewóz nie został wykonany - od dnia, kiedy miał być wykonany |
| Z tytułu umowy ubezpieczenia | 3 lata |
| Z „umowy hotelowej” | 6 miesięcy od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie, a w każdym razie z upływem roku od dnia, w którym poszkodowany przestał korzystać z usług hotelu |
| Z umowy przedwstępnej | 1 rok od dnia, w którym umowa przyrzeczona miała być zawarta |
| Rodzaj roszczenia | Termin przedawnienia |
| Roszczenia ze stosunku pracy | 3 lata od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Roszczenie pracodawcy o naprawienie szkody wyrządzonej przez pracownika wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych ulegają przedawnieniu z upływem 1 roku od dnia, w którym pracodawca powziął wiadomość o wyrządzeniu przez pracownika szkody, nie później jednak niż z upływem 3 lat od jej wyrządzenia. |
| Roszczenie o alimenty | 3 lata |
| Roszczenie z rachunku bankowego | 2 lata; nie dotyczy to roszczeń o zwrot wkładów bankowych |
| Roszczenie z umowy o dzieło | 2 lata od dnia oddania dzieła, a jeżeli dzieło nie zostało oddane - od dnia, w którym zgodnie z treścią umowy miało być oddane |
| Z tytułu zachowku | 3 lata od ogłoszenia testamentu |
| Z tytułu weksla | 3 lata dla wystawcy weksla własnego, a dla indosantów 1 rok licząc od dnia płatności lub od dnia protestu |
| Z tytułu zapisu | 5 lat od dnia wymagalności zapisu |
| Z umowy przewozu osób | 1 rok od dnia wykonania przewozu, a gdy przewóz nie został wykonany - od dnia, kiedy miał być wykonany |
| Z tytułu umowy ubezpieczenia | 3 lata |
| Z „umowy hotelowej” | 6 miesięcy od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie, a w każdym razie z upływem roku od dnia, w którym poszkodowany przestał korzystać z usług hotelu |
| Z umowy przedwstępnej | 1 rok od dnia, w którym umowa przyrzeczona miała być zawarta |
Bieg przedawnienia rozpoczyna się w dniu, w którym – zgodnie z brzmieniem przepisu art. 120 kodeksu postępowania cywilnego – roszczenie stało się wymagalne. Dla przykładu: nabywca zakupił towar 12 listopada, wystawiając fakturę z 10-dniowym terminem płatności, przypadającym na 22 listopada. Gdy termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony, wówczas wymagalność stanowi konsekwencję wezwania dłużnika przez wierzyciela do wykonania świadczenia, co wynika z zapisu art. 455 kodeksu cywilnego. Przy roszczeniu majątkowym, wynikającym z naruszenia praw rzeczowych, bieg terminu należy liczyć od daty naruszenia prawa.
W sprawach dotyczących zaniechania, termin przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym ten, przeciwko komu roszczenie przysługuje, nie zastosował się do treści roszczenia. Terminy przedawnienia nie mogą być ani skracane, ani przedłużane przez czynność prawną. Ten zakaz ma charakter bezwzględny, co powoduje, że jakakolwiek czynność zmierzająca do złamania lub obejścia zakazu jest z mocy prawa nieważna.
Kodeks cywilny przewiduje sytuacje, gdy na skutek zaistnienia określonej przeszkody, termin przedawnienia nie rozpoczyna się albo ulega zawieszeniu. W przypadku ustąpienia przeszkody, termin przedawnienia biegnie dalej, od chwili, kiedy się rozpoczął (gdy roszczenie stało się wymagalne, a nie gdy wystąpiła przeszkoda). Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego, bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu:
- co do roszczeń, które przysługują dzieciom przeciwko rodzicom – przez czas trwania władzy rodzicielskiej;
- co do roszczeń, które przysługują osobom niemającym pełnej zdolności do czynności prawnych przeciwko osobom sprawującym opiekę lub kuratelę – przez czas sprawowania przez te osoby opieki lub kurateli;
- co do roszczeń, które przysługują jednemu z małżonków przeciwko drugiemu – przez czas trwania małżeństwa;
- co do wszelkich roszczeń, gdy z powodu siły wyższej uprawniony nie może ich dochodzić przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw danego rodzaju
Przedawnienie można przerwać w związku z podjęciem przez wierzyciela działań, których celem jest ochrona przysługujących mu praw. Termin przedawnienia rozpoczyna swój bieg po przerwie, od nowa, przy czym przy jego obliczeniu nie uwzględnia się terminu, który upłynął. Bieg przedawnienia przerywa się:
- przez każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia;
- przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której ono przysługuje, także w sposób dorozumiany;
- przez wszczęcie mediacji
Poprzez przerwanie terminu przedawnienia, nie biegnie ono na nowo, dopóki postępowanie przed sądem lub innym organem nie zostanie zakończone prawomocnym orzeczeniem. A teraz strona praktyczna zagadnienia, czyli terminy przedawnienia dla poszczególnych rodzajów roszczeń (za „Gazetą Podatnika”):
Sławomir Dąblewski
Źródło:
