Z chwilą śmierci człowieka jego prawa i obowiązki majątkowe (np. własność, użytkowanie wieczyste, długi z zaciągniętych pożyczek) przechodzą na jedną lub kilka osób - jego następców prawnych, zwanych spadkobiercami. Ogół praw i obowiązków podlegających dziedziczeniu nazywamy spadkiem. Owo przejście praw i obowiązków na inne osoby nazywa się dziedziczeniem. Nie są dziedziczone (a więc wygasają) prawa i obowiązki osobiste zmarłego (np. prawo do nazwiska, obowiązek alimentacyjny, służebność osobista).
Prawo polskie rozróżnia dwa rodzaje dziedziczenia:
dziedziczenie ustawowe oraz dziedziczenie testamentowe. Zasadą jest, że prawa i obowiązki po zmarłym (spadkodawcy) dziedziczone są zgodnie z jego wolą Spadkodawca może przejawić swą wolę w tym zakresie, sporządzając testament. Jest to czynność jednostronna, której treścią jest rozrządzenie majątkiem na wypadek śmierci. Testament może sporządzić osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych (zob. zdolność do czynności prawnych). Spadkodawca może w każdej chwili testament odwołać. Jeżeli spadkodawca nie pozostawił testamentu, zachodzi dziedziczenie ustawowe. Dziedziczenie to następuje w określonej kolejności.
W pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci zmarłego (a jeżeli zmarły one przed spadkodawcą - ich dzieci) oraz małżonek. Osoby przysposobione dziedziczą tak jakby były dziećmi. Małżonek dziedziczy z dziećmi w częściach równych, ale jego udział nie może być mniejszy niż 1/4 część spadku. Ponadto małżonkowi przysługuje prawo do przedmiotów urządzenia domowego (meble, lodówki, telewizory, naczynia stołowe itd.), z których korzystał wspólnie ze zmarłym.
Jeżeli zmarły nie pozostawił dzieci ani wnuków, spadek w połowie dziedziczy jego małżonek, a z drugiej połowy - po 1/4 - każde z jego rodziców, resztę zaś rodzeństwo w częściach równych (w przypadku gdy zmarli pierwej - ich dzieci i wnuki). Jeżeli jedno z rodziców nie dożyło śmierci spadkodawcy, jego udział spadkowy przypada po połowie temu z rodziców, które przeżyło spadkodawcę, oraz rodzeństwu spadkodawcy. Udział małżonka (1/2 część spadku), który dziedziczy w zbiegu z rodzicami lub rodzeństwem, jest udziałem sztywnym, nie ulega więc zmniejszeniu ani powiększeniu. Zatem w przypadku gdy spadkodawca pozostawił jedynie małżonka oraz tylko rodziców albo tylko rodzeństwo - dziedziczą oni drugą część spadku w częściach równych. Jeżeli nie ma innych osób uprawnionych poza małżonkiem - cały spadek przypada małżonkowi.
Gdy zmarły nie pozostawił dzieci, wnuków, małżonka
- do dziedziczenia powołani są rodzice spadkodawcy, rodzeństwo oraz dzieci i wnuki rodzeństwa.
Jeżeli brak osób należących do kręgu spadkobierców ustawowych, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a gdy miejsca tego nie da się ustalić - Skarbowi Państwa. Zdarzyć się to może w zupełnie wyjątkowych przypadkach, wtedy gdy zmarły w ogóle nie miał bliskich krewnych.
Reguły dziedziczenia ustawowego ulegają zmianie, jeśli do spadku wchodzi gospodarstwo rolne.
Najczęściej swoją wolę co do przejścia pozostałych po nim praw i obowiązków spadkodawca przejawia w formie testamentu własnoręcznego (holograficznego). Testament taki dla swej ważności powinien zostać sporządzony przez spadkodawcę pismem ręcznym i podpisany. Konieczne jest umieszczenie na nim daty. Wprawdzie brak daty nie powoduje nieważności testamentu, ale może utrudniać ustalenie - gdy testamentów jest kilka - który z nich rzeczywiście wyraża ostatnią wolę spadkodawcy.
Jeśli z jakichś przyczyn spadkodawca nie może czy nie chce napisać testamentu własnoręcznie, może nastąpić sporządzenie testamentu w formie aktu notarialnego. Jeszcze inna możliwość polega na tym, że spadkodawca oświadcza swą wolę ustnie wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu lub gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego oraz dwóch świadków. Oświadczenie to spisuje się w protokole i odczytuje spadkodawcy. Protokół podpisuje spadkodawca. Czynią to także wspomniana osoba urzędowa i świadkowie. Jeżeli spadkodawca z jakiejś przyczyny nie może się podpisać, należy to zaznaczyć i podać, jakie są przyczyny braku jego podpisu. Ponieważ do sporządzenia testamentu w tej formie konieczne jest podyktowanie oświadczenia oraz wysłuchanie jak zostało ono zapisane, testamentu takiego nie mogą sporządzać osoby głuche lub nieme. Poza tymi zwykłymi formami sporządzenia testamentu istnieją jeszcze formy szczególne, przewidziane dla przypadków wyjątkowych (np. testamenty w razie obawy rychłej śmierci, testamenty wojskowe, testamenty sporządzane w czasie podróży na statku morskim lub powietrznym).
W testamencie
można, oprócz powołania spadkobiercy/spadkobierców, zawrzeć dodatkowe postanowienia. Często zamieszczanym rozrządzeniem jest zapis, który polega na tym, że spadkodawca obciąża spadkobiercę (testamentowego albo ustawowego) lub zapisobiercę obowiązkiem spełnienia określonego świadczenia o charakterze majątkowym na rzecz określonej osoby. Inny charakter ma polecenie, które polega na tym, że spadkodawca nakłada na spadkobiercę (albo zapisobiercę) obowiązek oznaczonego zachowania, nie czyniąc jednak nikogo wierzycielem. Zapisem byłoby nakazanie spadkobiercy na przykład wydania osobie trzeciej określonego obrazu, poleceniem na przykład nałożenie na spadkobiercę obowiązku utrzymania grobu spadkodawcy. Spadkodawca może ponadto w testamencie powołać wykonawcę testamentu. Do jego obowiązków, jeśli spadkodawca nie postanowił inaczej, należy zarząd majątkiem spadkowym, spłata długów spadkowych, w szczególności wykonanie zapisów i poleceń, a następnie wydanie spadkobiercom majątku spadkowego.
Bez względu na to w jaki sposób spadkobierca zarządził swoimi prawami i obowiązkami w testamencie, zstępnym (dzieciom, wnukom itd.), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się:
1) jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni - 2/3 wartości udziału spadkowego, który by mu przypadł w razie dziedziczenia ustawowego;
2) pozostałym uprawnionym - połowa wartości tego udziału.
Należność tę nazywa się zachowkiem. Na poczet zachowku zalicza się poczynione przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego darowizny oraz część spadku, która przypadła mu bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu. Zachowek jest więc próbą pogodzenia zasady, że prawa i obowiązki majątkowe po zmarłym dziedziczone są zgodnie z jego wolą, z potrzebą zabezpieczenia majątkowego jego bliskich.
Prawo stanowi, że ani z ustawy, ani z testamentu nie dziedziczą po spadkodawcy osoby niegodne. O tym że określona osoba niegodna jest dziedziczenia orzeka sąd, gdy stwierdzi że osoba ta dopuściła się przeciw spadkodawcy ciężkiego, umyślnego przestępstwa (np. zraniła go albo zabiła), podstępnie wyłudziła od spadkodawcy sporządzenie testamentu na swoją rzecz, zmusiła go do sporządzenia testamentu albo odwołania testamentu już sporządzonego. Za niegodną dziedziczenia sąd uznaje także osobę, która przeszkodziła spadkodawcy w sporządzeniu albo odwołaniu testamentu, ukryła, podrobiła lub przerobiła testament czy świadomie skorzystała z testamentu podrobionego przez inną osobę. Sąd nie może uznać kogoś za niegodnego dziedziczenia, jeżeli spadkodawca mu przebaczył.
Spadek nabyty zarówno z mocy dziedziczenia ustawowego, jak i z mocy testamentu można przyjąć albo odrzucić
przez złożenie stosownego oświadczenia w ciągu 6 miesięcy od dnia, kiedy spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Przyjęcie spadku może nastąpić wprost albo z dobrodziejstwem inwentarza. Jeżeli spadkobierca przyjmie spadek wprost, odpowiada za długi spadkowe nie tylko z majątku spadkowego, ale także ze swojego majątku osobistego. Jeżeli zatem długi przewyższają aktywa spadku - spadkobierca poniesie stratę. Jeżeli zaś przyjmie spadek z dobrodziejstwem inwentarza, to jego odpowiedzialność za długi spadkowe będzie się ograniczała do wysokości wartości spadku. Spadkobierca może również spadek odrzucić. W takim przypadku dalej postępuje się tak jakby spadkobierca spadek odrzucający nie dożył chwili otwarcia spadku. Jeżeli nie złoży żadnego oświadczenia - jest to jednoznaczne z prostym przyjęciem spadku.
Osoba zainteresowana może wystąpić do sądu o stwierdzenie nabycia spadku. Znaczenie sądowego stwierdzenia nabycia spadku po określonej osobie sprowadza się do tego, iż na rzecz osób wymienionych jako spadkobiercy w postanowieniu sądowym działa domniemanie, że rzeczywiście są spadkobiercami. Od stwierdzenia nabycia spadku należy odróżnić dział spadku. Przez powołanie do spadku więcej niż jednej osoby powstaje między nimi współwłasność (w szczególnym rozumieniu, gdyż dotyczy nie tylko praw rzeczowych). Dział spadku, który może nastąpić zarówno na podstawie umowy, jak i orzeczenia sądowego, kładzie kres owej współwłasności. Następuje wtedy wydzielenie schedy spadkowej poszczególnych spadkobierców.
Więcej ciekawych informacji, których znajomość poszerza horyzonty myślenia i możliwości działania w biznesie, społeczeństwie oraz w ważnych sprawach życiowych, znajdziesz w książce „Kompendium wiedzy o społeczeństwie, państwie i prawie” Marzeny Kordeli (red.) (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011). Książka jest dostępna w cenie ze zniżką w e-księgarni www.ksiegarnia.pwn.pl. Wykorzystanie za wiedzą Wydawcy.
Mariusz Ludwiński dla Wydawnictwa Naukowego PWN
Źródło:Informacja prasowa
