Inwestowanie zawsze wiąże się z pewnym poziomem ryzyka. Przy podejmowaniu decyzji inwestycyjnych przez inwestorów kluczowe znaczenie ma nie tylko świadomość istnienia ryzyka, ale także zależności między ryzykiem a oczekiwanym zyskiem.
Z każdą inwestycją związane jest ryzyko, rozumiane jako prawdopodobieństwo wystąpienia niekorzystnego zjawiska, wpływającego na oczekiwany efekt inwestycji. Wynika ono głównie z niepewności, dotyczącej przyszłego zachowania się cen instrumentów finansowych oraz ogólnej sytuacji na rynku. Z tego względu każdy, kto zamierza zaangażować swój kapitał w instrumenty inwestycyjne, powinien przede wszystkim odpowiedzieć sobie na pytanie, czy jest gotów podjąć ryzyko, czyli zaakceptować możliwość pojawienia się strat, oraz określić poziom akceptowanego ryzyka. Odpowiedzi na te pytania pozwolą uniknąć decyzji nieadekwatnych do preferencji i możliwości inwestora oraz określić segmenty rynku finansowego, w jakich powinien się poruszać i instrumenty finansowe, które mogą znaleźć się w jego portfelu. Osoby o niskiej akceptacji ryzyka powinny unikać instrumentów bardziej ryzykownych, takich jak na przykład akcje, i ograniczyć się do produktów o niższym profilu ryzyka.
Rozszerzając definicję ryzyka, trzeba podkreślić, że oprócz prawdopodobieństwa wystąpienia niekorzystnych wydarzeń, wpływających na zmianę cen instrumentów finansowych, należy uwzględnić również potencjalną skalę wahań tych cen – pozwoli to nie tylko na ocenę skali ryzyka, ale także analizę związku między oczekiwanym zyskiem a poziomem ryzyka. Precyzyjna ocena ryzyka związanego z prawdopodobieństwem niekorzystnych zmian cen poszczególnych klas instrumentów finansowych zwykle przerasta możliwości przeciętnego inwestora, gdyż wymaga skomplikowanych wyliczeń, przy wykorzystaniu trudno dostępnych danych oraz umiejętnej interpretacji wyników i ich wykorzystania do podejmowania decyzji. W tej kwestii można kierować się stosowaną powszechnie klasyfikacją rodzajów produktów i instrumentów inwestycyjnych. Według niej nieco niższym poziomem ryzyka charakteryzują się akcje i obligacje emitowane przez firmy (obligacje korporacyjne). Do najbardziej ryzykownych zalicza się natomiast inwestycje na rynkach walut i surowców oraz w instrumenty pochodne, a także – w większości przypadków – tzw. inwestycje alternatywne, na przykład dzieła sztuki, przedmioty o charakterze kolekcjonerskim, nieruchomości, a także np. wina czy whiskey mające walory inwestycyjne. Już według tej ogólnej klasyfikacji można określić rodzaj instrumentów finansowych, które będą najbardziej odpowiednie z punktu widzenia preferencji i możliwości inwestora, a więc najbardziej dopasowane do akceptowanego przez niego profilu ryzyka. Im bardziej ryzykowny i złożony instrument finansowy, tym większej, często specjalistycznej wiedzy, wymagają decyzje dotyczące tego typu inwestycji.
Zobacz także
Nieco łatwiejsze niż oszacowanie prawdopodobieństwa wystąpienia niekorzystnych zjawisk, jest określenie skali ryzyka związanego z danym instrumentem finansowym lub klasą aktywów, choć i tu w profesjonalnej działalności inwestycyjnej stosowane są mierniki wymagające analizy statystycznej. Użyteczną miarą jest obserwacja zakresu zmian ich cen lub stóp zwrotu w przeszłości. Jednak nie w każdym przypadku łatwo o wyciąganie trafnych wniosków, a ponadto obserwacje z przeszłości nie zawsze pozwalają na racjonalną ocenę przyszłego zachowania notowań i stóp zwrotu – m.in. ze względu na odmienne warunki rynkowe lub sytuację emitenta. Skala zmian cen i stóp zwrotu jest też mocno zróżnicowana w odniesieniu do poszczególnych instrumentów w ramach danej klasy aktywów, co także może utrudniać podejmowanie racjonalnych decyzji. W przypadku obserwacji zmienności notowań i stóp zwrotu należy zwrócić szczególną uwagę na specyfikę niektórych rynków, na przykład obligacji korporacyjnych i instrumentów pochodnych. W przypadku tych pierwszych skala zmian notowań jest z reguły niewielka i sięga kilku procent (w przypadku akcji może wynosić nawet kilkadziesiąt procent), jednak nie informuje ona o rzeczywistej skali ryzyka, związanej z możliwym pogorszeniem się sytuacji finansowej emitenta (czyli danego przedsiębiorstwa), zagrażającym jego wypłacalności. Sytuację inwestora dodatkowo utrudnia fakt, że rynek obligacji korporacyjnych charakteryzuje się niewielką płynnością, co oznacza, że nie zawsze można w krótkim czasie zrealizować transakcję np. sprzedaży. W przypadku instrumentów pochodnych kierowanie się zmiennością notowań także może być mylące przy dokonywaniu oceny ryzyka, ze względu na działanie mechanizmu tzw. dźwigni finansowej. Jest to mechanizm, który powoduje, że niewielka zmiana procentowa notowań danego instrumentu skutkuje znaczącymi wahaniami wartości zainwestowanego kapitału.
Te przykłady sygnalizują istotne zagadnienie klasyfikacji rodzajów i źródeł ryzyka w inwestowaniu. Według najbardziej ogólnego podziału wyróżnia się ryzyko systematyczne, związane z sytuacją na całym rynku finansowym i w jego poszczególnych segmentach oraz ryzyko specyficzne, dotyczące poszczególnych instrumentów finansowych, na przykład akcji czy obligacji konkretnych spółek. Jako zasadę przyjmuje się, że przed ryzykiem systematycznym inwestor nie jest w stanie się uchronić, choćby poprzez dywersyfikację portfela. Z kolei ryzyko specyficzne można w dużym stopniu ograniczyć poprzez odpowiedni dobór instrumentów do portfela i odpowiednie ukształtowanie jego struktury (czyli dywersyfikację), dzięki czemu jest możliwa optymalizacja relacji między stopą zwrotu a poziomem ryzyka portfela. Istotnym uzupełnieniem kwestii ryzyka, jest jego klasyfikacja szczegółowa, obejmująca m.in. takie jego rodzaje, jak:
• ryzyko stopy procentowej, występujące głównie w przypadku instrumentów dłużnych,
• ryzyko inflacji zmniejszającej realną wartość stopy zwrotu i wartości kapitału,
• ryzyko niedotrzymania przez emitenta zobowiązań, czyli ryzyko wypłacalności, szczególnie istotne w przypadku obligacji,
• ryzyko branżowe dotyczące koniunktury w poszczególnych sektorach gospodarki,
• ryzyko płynności, polegające na trudności szybkiego wyjścia z inwestycji po satysfakcjonującej cenie w przypadku nagłej potrzeby uwolnienia zaangażowanego w niej kapitału lub pojawienia się niebezpieczeństwa niekorzystnej zmiany sytuacji na rynku,
• ryzyko walutowe, występujące w przypadku inwestowania w instrumenty denominowane w walucie innej niż rodzima. Lista możliwych do identyfikacji rodzajów ryzyka może być dłuższa, w zależności od przedmiotu inwestycji.
Kwestią zasadniczą dla każdego inwestora, jest uświadomienie sobie zależności między oczekiwaną stopą zwrotu a związanym z tym poziomem ryzyka. Generalna zasada sprowadza się do tego, że im wyższa oczekiwana stopa zwrotu, tym większe jest ryzyko. Inwestor preferujący bezpieczeństwo inwestowanego kapitału będzie wybierał obligacje skarbowe, godząc się na niewielkie odsetki, zaś osoba licząca na wyższe zyski z reguły skieruje się w stroną bardziej ryzykownych instrumentów finansowych. Obserwacje te mają zastosowanie w szczególności do oceny produktów i instrumentów inwestycyjnych oferowanych przez instytucje finansowe. Obietnice wysokich zysków zawsze wiążą się z podwyższonym ryzykiem nie tylko nieosiągnięcia założonego celu, ale także możliwością utraty znacznej części lub całości zaangażowanego kapitału.
Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji ekonomicznej.
