Po zmianie ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu zmienią się zasady identyfikacji beneficjenta rzeczywistego klienta danej instytucji.
W dniu 26 września 2017 r. Ministerstwo Finansów przedstawiło kolejną wersje projektu ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, który powstał w związku z koniecznością implementowania Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/849 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu (AML IV). Celem nowej ustawy przepisów jest m.in. dostosowanie europejskich regulacji z zakresu przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu do wymogów wynikających ze znowelizowanych zaleceń międzynarodowych (Financial Action Task Force), jak również wypracowanie spójnej, unijnej polityki wobec państw trzecich, których systemy przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu wykazują znaczące braki.
Jedną z zasadniczych zmian w nowoprojektowanej ustawie jest zmieniona regulacja dotycząca zasad ustalania beneficjenta rzeczywistego klienta danej instytucji. W celu wyjaśnienia tego pojęcia należy wskazać, że za beneficjenta klienta będzie uznana osoba fizyczna, która sprawuje kontrolę nad takim klientem lub ma możliwość czerpania korzyści ekonomicznych z aktywności tego klienta. Tyle definicji. W zakresie szczegółów w pierwszej kolejności rozszerzono definicję o osobę fizyczną dysponującą więcej niż 25% ogólnej liczby głosów w organie stanowiącym klienta, jako zastawnik albo użytkownik lub na podstawie porozumień z innymi uprawnionymi do głosu. Dodatkowo, dodano do definicji klienta będącego trustem założyciela, powiernika, nadzorcę, beneficjenta. Przy czym trustem jest osoba, która zarządza spółkami za pomocą nominowanych niepowiązanych z właścicielem osób.
Beneficjent rzeczywisty jest jednym z najbardziej skomplikowanych i dyskusyjnych zagadnień związanych ze stosowaniem przepisów o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Jedną z przyczyn takiej sytuacji należy uznać trudności związane z jednoznacznym zdefiniowaniem pojęcia „beneficjenta rzeczywistego”, wynikające z braku określenia, stanowiącego istotę relacji klient–beneficjent rzeczywisty, pojęcia „kontroli”. W ocenie projektodawcy istota pojęcia beneficjenta rzeczywistego sprowadza się do sprawowania kontroli, rozumianej jako możliwość decydowania o czynnościach lub działaniach podejmowanych przez klienta. Sprawowanie kontroli nad klientem może mieć charakter prawny, mający swoje źródło np. w prawie własności lub prawach o charakterze udziałowym lub charakter faktyczny, sprowadzający się do nieformalnego uzależnienia klienta od innej osoby, jak w przypadku zastawnika i użytkownika. Zmiana definicji była potrzebna ze względu na to, że obecna definicja budziła dużo wątpliwości i w konsekwencji, często identyfikacja kończyła się na pierwszym poziomie struktury własności klienta. W sytuacji, gdy nie było osób fizycznych spełniających kryteria beneficjenta rzeczywistego lub w przypadku wyczerpania możliwości ich ustalenia, instytucje nie miały możliwości dalszej weryfikacji. W proponowanej definicji instytucje obowiązane będą miały możliwość wskazania jako beneficjentów rzeczywistych, osoby fizyczne zajmujące wyższe stanowiska kierownicze, czyli np. członków zarządu.
W nowoprojektowanej ustawie zmieniona została także regulacja dotycząca obowiązków instytucji obowiązanej związanych z identyfikacją beneficjenta rzeczywistego. Wskazano, że instytucja obowiązana ma obowiązek identyfikacji beneficjenta rzeczywistego, a nie jedynie dążyć do jego identyfikacji. Tym samym dotychczasowa praktyka ustalania beneficjenta rzeczywistego bazująca jedynie na oświadczeniu klienta, nie będzie mogła być dalej stosowana z uwagi na brak możliwości jego weryfikacji. Nałożenie obowiązku skutecznego ustalenia beneficjenta, w sposób oczywisty zasługiwałoby na poparcie, gdyby istniały źródła umożliwiające identyfikację w sposób obiektywny i nie budzący wątpliwości. Pragnąc osiągnąć wspomniany efekt, Ministerstwo Finansów planuje prowadzić Centralny Rejestr Beneficjentów Rzeczywistych oparty o ustawowy obowiązek przekazywania przez podmioty gospodarcze zgłoszeń danych swoich beneficjentów. Zgłoszenie takie obejmować miałoby: imię i nazwisko, obywatelstwo, państwo zamieszkania, numer PESEL albo datę urodzenia – w przypadku osób nieposiadających numeru PESEL oraz informację o skali i charakterze posiadanego udziału przez beneficjenta rzeczywistego. W założeniu ma to umożliwić określenie występowania powiązań pomiędzy podmiotami gospodarczymi oraz identyfikację pomiotów, na rzecz których przeprowadzane są transakcje. Na skutek tego, podmioty realnie wpływające na zdarzenia ekonomiczne, powinny być bardziej widoczne. Jednakże do przewidzianego w projekcie ustawy domniemania prawdziwości danych w tym systemie należało by podchodzić z umiarkowanym sceptycyzmem. Po pierwsze dlatego, że Ministerstwo Finansów nie przewidziało dla siebie żadnych narzędzi weryfikacji prawdziwości danych podawanych do rejestru. Po drugie należy pamiętać, że podmioty gospodarcze zobowiązane do zgłaszania danych mogą nie posiadać danych o wszystkich beneficjentach rzeczywistych lub nawet wprost ich nie znać, co nie jest sytuację niemożliwą w przypadku spółek należących do globalnych firm, które mają nieraz bardzo skomplikowane struktury własnościowe obejmujące podmioty zarejestrowane w wielu krajach. Przyjmując założenie, że centralny rejestr będzie stanowił tylko jedno z narzędzi wykorzystywanych przez instytucje obowiązane w celu spełnienia obowiązku ustawowego ustalenia beneficjenta, może doprowadzić to do sytuacji, w której centralny rejestr, zamiast ułatwić gromadzenie informacji w tym zakresie, będzie tylko utrudniał lub zaciemniał obraz sytuacji własnościowej klienta.
Miejmy nadzieję, że właściwe wdrożenie i stosowanie tych regulacji i realizacja wszystkich powyższych obowiązków przełoży się bezpośrednio na skuteczny proces wykrywania przestępstwa prania pieniędzy, a nie jedynie utrudni funkcjonowanie instytucjom obowiązanym.
Wojciech Kapica – Counsel, Szef praktyki bankowo-finansowej, Zuzanna Piotrowska – Młodszy prawnik, Prawnicy z kancelarii Gawroński & Partners
Już 5 i 6 grudnia 2017 r. w Warszawie odbędzie się konferencja „Ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu po implementacji AMLD IV”, podczas której Wojciech Kapica będzie prelegentem. Szczegóły na temat wydarzenia na stronie konferencje.pb.pl.
