Wstępując w związek małżeński nie myślimy na ogół, aby podpisać umowę, która regulowałaby nasze stosunki majątkowe. Gdy nie ma takiej umowy, obowiązuje ustrój ustawowej wspólności majątkowej - pisaliśmy o nim w poprzednich wydaniach gazety. Warto jednak wiedzieć, jakie ustroje majątkowe mogą istnieć między małżonkami, gdyż każdy z nich ma odmienny wpływ na ich sytuację majątkową. Zmiany majątkowego prawa małżeńskiego wchodzące w życie 20 stycznia 2005 r. wprowadzają nowy ustrój rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków. Artykuł poniższy pozwoli zapoznać się ze wszystkimi umowami małżeńskimi oraz ich skutkami.
Umowy w ogólności
Małżonkowie mogą przez umowę wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć, jak również mogą ustanowić ustrój rozdzielności majątkowej. Umowa majątkowa musi zostać zawarta pod rygorem nieważności w formie aktu notarialnego. Dopuszczalne jest podpisanie takiej umowy - intercyzy - jeszcze przez zawarciem małżeństwa (art. 47 znowelizowanego K.r.o. - dalej z.K.r.o.). Umowa majątkowa może być zawsze zmieniona lub rozwiązana. Jeśli rozwiązanie następuje jeszcze w czasie trwania małżeństwa, to o ile małżonkowie nie postanowili inaczej, z chwilą rozwiązania takiej umowy, w ich małżeństwie powstaje wspólność ustawowa. Każdy z małżonków może powoływać się wobec innych osób na umowę majątkową, jeśli fakt oraz rodzaj zawartej umowy, był wiadomy tym osobom. Najlepiej więc przy dokonywaniu różnych czynności prawnych informować stronę o istnieniu określonej umowy małżeńskiej i potwierdzić tę okoliczność w formie pisemnej.
Wspólność - ograniczanie, rozszerzanie
Małżonkowie mogą rozszerzyć bądź ograniczyć wspólność ustawową.
W określaniu treści takiej umowy mają niemal całkowitą swobodę. Nie mogą jednak rozszerzyć wspólności ustawowej na przedmioty określone w art. 49 § 1 z.K.r.o. Po pierwsze, nie można włączyć do wspólności majątkowej przedmiotów, które małżonek uzyska w drodze dziedziczenia, zapisu lub darowizny. Przepis ten chroni swobodę darczyńcy i testatora w decydowaniu komu ma przypaść darowany lub zapisany przez niego przedmiot. Przed nowelizacją małżonkowie mogli włączyć te przedmioty do wspólności majątkowej, a w konsekwencji tego w wyniku darowizny na rzecz jednego z małżonków prawo własności uzyskiwali oboje i to niezależnie od wiedzy czy woli darczyńcy lub spadkodawcy. Drugie wyłączenie możliwości rozszerzenia wspólności dotyczy praw majątkowych wynikających ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom. Kolejne wyłączenia dotyczą głównie praw niezbywalnych małżonka, niewymagalnych wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub inną działalność zarobkową małżonka oraz wierzytelności z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała.Przykład
Małżonkowie mogą postanowić w umowie, że do ich majątku wspólnego będą wchodzić nagrody za ich osobiste osiągnięcia - z reguły wchodzą one do majątku osobistego, w takiej sytuacji dojdzie więc do rozszerzenia wspólności. Małżonkowie mogą również ograniczyć tę wspólność i postanowić, że dochody z ich majątków osobistych, będą zasilać właśnie ten majątek, a nie majątek wspólny.
Aby uniemożliwić działanie na szkodę wierzycieli poprzez umowną zmianę ustroju majątkowego, w art. 50 z.K.r.o. postanowiono, że wierzyciel jednego z małżonków, którego wierzytelność powstała jeszcze przed rozszerzeniem wspólności majątkowej, może dochodzić swojej należności także z tych przedmiotów, które wchodziłyby do majątku osobistego małżonka-dłużnika, gdyby nie doszło do zawarcia stosownej umowy majątkowej.
Przykład
Żona kupiła samochód, do zapłacenia pozostało jej 20 tys. złotych. Miesiąc po podpisaniu umowy małżonkowie zawarli intercyzę i rozszerzyli wspólność w taki sposób, że większość składników majątku osobistego żony będzie od tego momentu zasilać majątek wspólny (przedmioty osobiste, nagrody za osiągnięcia osobiste żony itp.). Wierzyciel jednak będzie mógł dochodzić swojej należności również z tych składników, które już nie stanowią majątku osobistego żony - możliwość taką będzie mieć z uwagi na to, że jego prawo powstało zanim żona podpisała intercyzę.
Rozdzielność majątkowa
Małżonkowie mogą również ustanowić rozdzielność majątkową.
W takim przypadku, każdy z małżonków samodzielnie zarządza swoim majątkiem oraz zachowuje majątek nabyty przed zawarciem takiej umowy, jak i majątek nabyty w późniejszym okresie. Taka umowa zawierana jest najczęściej w sytuacji, gdy co najmniej jeden z małżonków prowadzi działalność gospodarczą.Nowością wprowadzoną do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest instytucja rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków. Rozdzielność taka jest podobna do "zwykłej" rozdzielności, z jednym zasadniczym wyjątkiem. Po jej ustaniu - np. w wyniku rozwodu - małżonek, którego dorobek jest mniejszy może żądać od współmałżonka, którego dorobek jest większy, aby ten dokonał stosownego wyrównania, tak aby ich dorobki stały się równe. Dorobkiem jest - w pewnym uproszczeniu - wzrost wartości majątku małżonka jaki nastąpił po zawarciu tej umowy majątkowej. Należy więc ustalić wartość początkową majątku i wartość końcową. Różnica stanowi dorobek małżonka. Szczegółowe zasady ustalania wielkości dorobku określone są w art. 513 z.K.r.o. To wyrównanie dorobków może nastąpić albo przez zapłatę pewnej sumy pieniężnej, albo przez przeniesienie jakiegoś prawa. Jedynie w wyjątkowych przypadkach można żądać zmniejsza obowiązku wyrównania dorobku. Taka sytuacja będzie mieć miejsce najczęściej wtedy, gdy małżonek którego dorobek jest mniejszy przejawiał niechęć do pracy, trwonił swój majątek bądź w inny sposób zachowywał się nagannie wobec współmałżonka. Wszelkie wątpliwości związane z wyrównywaniem dorobków rozstrzyga sąd.
Przykład
Majątek męża przy podpisywaniu umowy rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków wynosił 5 tys. złotych, żony 3 tys. złotych. Po dziesięciu latach małżonkowie rozwiedli się. W chwili rozwodu majątek męża wynosił już 20 tys. złotych, a żony zaledwie 10 tys. złotych, gdyż większość czasu zajmowała się ona domem i nie pracowała. Istota tej umowy majątkowej polega na tym, że przez te dziesięć lat, każdy małżonek sam zarządzał swoim majątkiem, nie było majątku wspólnego - czyli istniała sytuacja, jak w "zwykłej" rozdzielności. Różnica polega na tym, że przy rozwodzie żona może domagać się, aby dorobki obojga małżonków zostały wyrównane. Dorobek męża wynosi 15 tys. złotych, dorobek żony 7 tys. złotych. Żona może więc domagać się, aby mąż zapłacił jej stosowną kwotę albo przeniósł na nią własność określonych przedmiotów o tej właśnie wartości.
Ustrój przymusowy
Kodeks rodzinny i opiekuńczy wprowadza również przymusowy ustrój majątkowy, którym jest ustrój rozdzielności majątkowej
(art. 52, 53 z.K.r.o.). Przymusowość polega na powstaniu tego ustroju z mocy prawa lub z mocy orzeczenia sądowego. Z mocy prawa rozdzielność powstaje, gdy wobec jednego z małżonków orzeczono ubezwłasnowolnienie, ogłoszono jego upadłość lub jeśli między małżonkami orzeczono separację. W przypadku uchylenia tych decyzji, między małżonkami powstaje ustrój wspólności ustawowej. Z kolei każdy z małżonków może żądać, aby sąd, z ważnych powodów, ustanowił między nimi ustrój rozdzielności majątkowej. Tymi ważnymi powodami mogą być w szczególności poważne trudności, jakie powstają między małżonkami przy współdziałaniu w zarządzie majątkiem wspólnym.Regulacja dotycząca ustrojów majątkowych jest dobrze dostosowana do zmian, które nastąpiły po 1989 roku, spełnia również standardy międzynarodowe, zwłaszcza te ukształtowane w ramach prawa Unii Europejskiej. Sprzyja ona pewności obrotu gospodarczego, a tym samym poprzez jednoznaczność zapisów, korzystnie wpływa na sytuację małżonków.
Podstawa prawna: art. 1 ust. 3-17 ustawy z dnia 17.06.2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 162, poz. 1691).
Gazeta Podatkowa Nr 100 z dnia 2004-12-23
