W potocznym języku pojęć kredyt i pożyczka używa się zamiennie, jednak w rzeczywistości różnice między nimi są znaczące. Warto więc zdawać sobie sprawę ze specyfiki obu tych form.
Więcej różnic niż podobieństw
Choć istotą zarówno kredytu, jak i pożyczki jest udostępnienie przez jedną ze stron określonej kwoty drugiej stronie, to jednak istnieją istotne różnice, z których wynikają określone konsekwencje. Przede wszystkim kredyty są formą zastrzeżoną jedynie dla banków i spółdzielczych kas oszczędnościowo-pożyczkowych, natomiast pożyczek mogą udzielać zarówno osoby fizyczne, jak i prawne niebędące bankami. Należy też odróżnić pożyczki udzielane okazjonalnie od działalności firm pożyczkowych, a więc takich, dla których udzielanie pożyczek jest głównym źródłem dochodów. Zasady udzielania pożyczek okazjonalnych są bardzo elastyczne i w praktyce zależą od umowy między stronami, które mają w tej kwestii dowolność ograniczaną jedynie przepisami Kodeksu cywilnego. Umowa pożyczki pieniężnej, jeśli jej kwota nie przekracza tysiąca złotych, nie musi być nawet zawarta w formie pisemnej, a udzielenie pożyczki nie musi się wiązać z wynagrodzeniem dla pożyczkodawcy, nie musi też zawierać celu, na jaki mają być przeznaczone środki z pożyczki. Zasady udzielania pożyczek osobom fizycznym na cele niezwiązane z prowadzeniem działalności gospodarczej lub zawodowej określa również Ustawa o kredycie konsumenckim.
Kredyty na specjalnych zasadach
Zasady dotyczące kredytów regulowane są przede wszystkim ustawą Prawo bankowe, a ich udzielanie zastrzeżone jest wyłącznie dla banków, banków spółdzielczych i kas oszczędnościowo-kredytowych. Według Prawa bankowego umowa kredytu to umowa, w której bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Umowa kredytu musi być zawarta w formie pisemnej i powinna określać w szczególności strony umowy, kwotę i walutę kredytu, cel, na który został udzielony, zasady i terminy jego spłaty, wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany, sposób zabezpieczenia spłaty kredytu, zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu, terminy i sposób postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych, wysokość pobieranej przez bank prowizji oraz warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy kredytowej. Zasady te stosuje się także w odniesieniu do pożyczek pieniężnych udzielanych przez banki. Możliwość otrzymania kredytu jest uzależniona od posiadania przez podmiot ubiegający się o kredyt zdolności kredytowej. W trakcie obowiązywania umowy kredytowej kredytobiorca jest zobowiązany przedstawić na żądanie banku informacje i dokumenty niezbędne do oceny jego sytuacji finansowej oraz umożliwiające kontrolę wykorzystania i spłaty kredytu.
W przypadku, gdy kredyt lub pożyczka udzielane są osobie fizycznej na cele niezwiązane bezpośrednio z działalnością gospodarczą lub zawodową, w ściśle określonych warunkach, obowiązują dodatkowo przepisy Ustawy o kredycie konsumenckim. Do kategorii kredytu konsumenckiego zalicza się kredyt o wartości nie większej niż 255 550 zł lub równowartości tej kwoty w walucie obcej, a za umowę o kredyt konsumencki uważa się także między innymi umowę pożyczki, udzielanej przez bank, kasę oszczędnościowo-kredytową lub instytucję pożyczkową. W odniesieniu do kredytu konsumenckiego na kredytodawcę lub pośrednika kredytowego nałożono szczególne obowiązki. Należy do nich między innymi obowiązek umieszczania w reklamach dotyczących kredytu konsumenckiego w sposób zrozumiały danych dotyczących stopy oprocentowania, z wyodrębnieniem opłat uwzględnianych w całkowitym koszcie kredytu, całkowitą kwotę kredytu i rzeczywistą roczną stopę oprocentowania. Konsument, na własny wniosek, ma prawo do bezpłatnego otrzymania projektu umowy o kredyt konsumencki, jeśli w ocenie kredytodawcy lub pośrednika kredytowego spełnia on warunki do udzielenia mu kredytu. Projekt ten powinien zawierać dane konsumenta oraz wszystkie warunki, na których kredyt mógłby być udzielony. Kredytodawca lub pośrednik kredytowy jest zobowiązany przed zawarciem umowy do podania konsumentowi na trwałym nośniku, w czasie umożliwiającym zapoznanie się z tymi informacjami, wszystkich istotnych danych dotyczących warunków kredytu. Zakres tych danych jest określony w Ustawie o kredycie konsumenckim. Konsument może w terminie do 14 dni odstąpić od umowy kredytu bez podania przyczyny. Ustawa o kredycie konsumenckim ma przede wszystkim na celu ochronę konsumenta, między innymi dając mu prawo do informacji, do otrzymania harmonogramu spłaty rat kapitału i odsetek, prawo do wypowiedzenia umowy o kredyt odnawialny w każdym czasie, bez ponoszenia dodatkowych opłat, do spłaty całości lub części kredytu lub pożyczki przed terminem określonym w umowie, a w szczególności chroni przed ponoszeniem nadmiernych kosztów kredytu lub pożyczki, wprowadzając w tym zakresie limity. Istotnym elementem prawa konsumenta do informacji jest informacja dotycząca rzeczywistej rocznej stopy odsetkowej (RRSO), określająca całkowity koszt kredytu ponoszony przez konsumenta, wyrażona jako procent całkowitej kwoty kredytu w skali rocznej. Podstawą prawną określającą maksymalną wysokość odsetek jest Kodeks cywilny. Nie może ona przekraczać dwukrotności stopy referencyjnej NBP powiększonej o 3,5 pkt proc. Z kolei ustawa o kredycie konsumenckim określa maksymalną wysokość kosztów pozaodsetkowych. Nie mogą one przekroczyć 100 proc. wartości kredytu lub pożyczki w całym okresie kredytowania.
Kredyt hipoteczny
Zasady udzielania kredytów hipotecznych, prawa i obowiązki kredytodawcy i pośrednika kredytu oraz prawa i obowiązki konsumenta, określa dodatkowo Ustawa o kredycie hipotecznym oraz o nadzorze nad pośrednikami kredytu hipotecznego i agentami. Wynika to ze szczególnego zabezpieczenia charakteru kredytu w postaci hipoteki, a także z tego, że zazwyczaj tego typu kredyty opiewają na większe kwoty i charakteryzują się długim okresem spłaty. Umowa o kredyt hipoteczny to umowa, w ramach której kredytodawca udziela konsumentowi kredytu zabezpieczonego hipoteką lub innym prawem związanym z nieruchomością mieszkalną lub przeznaczonego na sfinansowanie nabycia prawa własności budynku mieszkalnego lub lokalu mieszkalnego, ich budowę lub przebudowę. Umowa o kredyt hipoteczny może też dotyczyć finansowania nabycia prawa własności nieruchomości gruntowej, udziału we współwłasności budynku mieszkalnego lub lokalu stanowiącego odrębną własność. W szczególności za umowę kredytu hipotecznego uważa się także między innymi umowę pożyczki oraz umowę o kredyt odnawialny, o ile spełniają warunki opisane powyżej.
Głównym celem ustawy było zapewnienie kredytobiorcom znacznie większego zakresu informacji umożliwiających podjęcie racjonalnej decyzji o zaciągnięciu zobowiązania, ułatwienie porównania różnych ofert, a także zwiększenie ochrony interesów i uprawnień klientów, między innymi dookreślenie kręgu podmiotów mogących udzielać kredytów hipotecznych, doradzać klientom w tym zakresie i pośredniczyć w ich udzielaniu oraz precyzyjne określenie zasad ich działania i wymogów, jakie muszą spełniać. Z drugiej strony nakłada też na banki bardziej rygorystyczne obowiązki związane z oceną zdolności kredytobiorcy do spłaty zobowiązania. Kredytodawca ma także obowiązek umożliwienia kredytobiorcy restrukturyzacji zadłużenia, a jeśli restrukturyzacja nie doprowadzi do poprawy zdolności kredytowej klienta, powinien umożliwić mu sprzedaż nieruchomości i spłatę kredytu w terminie co najmniej sześciu miesięcy.
Ochronie kredytobiorcy służą także między innymi zapisy ustawy określające warunki odstąpienia klienta od umowy, maksymalnego okresu rozpatrywania przez kredytodawcę wniosku klienta, umożliwienie spłaty kredytu przed terminem określonym w umowie oraz zakaz sprzedaży wiązanej, czyli praktyki polegającej na uzależnieniu zawarcia przez kredytodawcę umowy od zakupu innego produktu finansowego lub usługi.
