Przedsiębiorcy często zadają sobie pytanie, jak bez własnych środków wykorzystać do swojego rozwoju fundusze unijne. Środki finansowe z Unii Europejskiej dostępne w ramach perspektywy finansowej 2021–2027 oraz Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO) pozostają do ich dyspozycji, jednak okres ich wdrażania ulega skróceniu. Ramy czasowe określone dla KPO wymagały pełnego rozliczenia projektów do połowy 2026 r., natomiast horyzont realizacji Programu Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki (FENG) zamyka się w 2027 r.
Artykuł powstał w ramach cyklu, którego part nerem mery torycznym jest Agencja Rozwoju Przemysłu S.A.
Jest jeszcze jeden problem: prognozy dotyczące unijnego budżetu po 2027 r. wskazują na zmniejszenie puli środków alokowanych na dotacje dla przedsiębiorstw i przesunięcie priorytetów w stronę finansowania infrastruktury strategicznej oraz obronności.
Wsparcie w praktyce
Alokacja środków w programie FENG wynosi 7,9 mld euro. W ramach Ścieżki SMART (kluczowego instrumentu FENG oferującego dotacje do 50 mln zł dla MŚP i 70 mln zł dla dużych firm) wyłoniono setki projektów, jednak tempo kontraktacji i rzeczywistych wypłat zderzyło się z opóźnieniami proceduralnymi. W ramach KPO na wsparcie przetwórstwa rolno-spożywczego (Komponent A1.4.1) przeznaczono ponad 1,2 mld zł. Niewykorzystanie przyznanych limitów w wyznaczonym czasie grozi utratą refundacji i zwrotem niewykorzystanych środków do budżetu Unii Europejskiej.
Deklarowane ułatwienia proceduralne i przyspieszenie ocen wniosków mierzą się z praktyką rynkową. Harmonogramy konkursowe ulegają przesunięciom, a proces weryfikacji wniosków o płatność wydłuża czas oczekiwania na środki.
Jak to wygląda w praktyce? Firmy przetwórcze, w tym zakłady z udziałem kapitałowym grup takich jak Cedrob czy Spółdzielnia Mleczarska Mlekpol, ubiegały się o wsparcie na inwestycje w automatyzację linii pakowania oraz chłodnictwo. Wyznaczony termin realizacji wymusza równoległe prowadzenie robót budowlano-montażowych i zakupu urządzeń bez oczekiwania na etapowe refundacje.
Spółka Blees, rozwijająca autonomiczne minibusy elektryczne pozyskała z FENG (Ścieżka SMART) dofinansowanie w wysokości 23,7 mln zł na prace B+R oraz ich wdrożenie. Projekt wymagał stałego finansowania etapów badawczych przed uzyskaniem końcowego rozliczenia.
Przedsiębiorstwo Regis z branży diagnostyki weterynaryjnej i dodatków do żywności pozyskało łącznie 14,8 mln zł z programu FENG na budowę infrastruktury B+R i komercjalizację nowych linii produktowych.
Najważniejsze przeszkody
Uzyskanie pozytywnej decyzji o przyznaniu dotacji unijnej stanowi etap wstępny. Główną barierą w realizacji inwestycji pozostaje luka płynnościowa wynikająca z konstrukcji systemów wsparcia opartych na refundacji.
Można tu wskazać trzy bariery kapitałowe. To kwestia wkładu własnego - poziom dofinansowania inwestycji w ramach FENG i KPO wynosi zazwyczaj od 20 do 70 proc. kosztów kwalifikowalnych, zależnie od wielkości przedsiębiorstwa i lokalizacji. Przedsiębiorstwo musi zapewnić od 30 do 80 proc. środków własnych na pokrycie kosztów kwalifikowalnych.
Druga bariera to finansowanie podatku VAT. Stanowi on koszt niekwalifikowalny w większości programów dotacyjnych dla firm. Beneficjent pokrywa 100 proc. wartości VAT (23 proc.) z własnych środków do czasu uzyskania zwrotu z urzędu skarbowego (co trwa od 60 do 180 dni).
Trzecia to model refundacji. Wydatkowanie środków następuje w całości z kapitału obrotowego lub kredytowego beneficjenta, a wypłata dotacji następuje po weryfikacji wniosku o płatność przez agencję wykonawczą (PARP, NCBR lub ARiMR).
Te bariery widać na konkretnych przykładach, choćby Metal-Plastu i Zammetu. W przedsiębiorstwach branży obróbki metalu i recyklingu realizacja projektu automatyzacji o wartości 10 mln zł netto przy dotacji 50 proc. wymagała zaangażowania 5 mln zł wkładu własnego oraz 2,3 mln zł na pokrycie podatku VAT. Łączny początkowy wypływ gotówki wynosi zatem 7,3 mln zł.
Inna firma - Silbo - producent elastycznych opakowań ekologicznych realizujący zakupy zaawansowanych maszyn od dostawców zagranicznych (m.in. z Niemiec i Włoch) musiał zamrozić kapitał obrotowy na opłacenie podatku VAT i należności celno-skarbowych przed ich rozliczeniem przez urząd skarbowy.
… i sposoby ich pokonania
Dlatego ratunkiem finansowym stosowanym dla wyeliminowania luki kapitałowej są specjalistyczne instrumenty finansowe: pożyczki pod dotacje, pożyczki pomostowe, finansowanie podatku VAT, czy promesy finansowe.
Pozyskanie bezzwrotnego wsparcia z funduszy UE wymaga odpowiedniego przygotowania struktury finansowej projektu. Sama decyzja o przyznaniu dotacji nie gwarantuje sukcesu realizacyjnego bez zapewnienia prefinansowania.
Łączenie dotacji bezzwrotnych z hybrydowymi instrumentami dłużnymi - takimi jak pożyczki pomostowe na wkład własny i podatek VAT – stanowi model sprawnościowy przy realizacji inwestycji w ramach kończącej się perspektywy finansowej. Alternatywne źródła prefinansowania pozwalają na realizację harmonogramu rzeczowo-finansowego przy jednoczesnej ochronie bieżącej płynności przedsiębiorstwa.
KOMENTARZ PARTNERA MERYTORYCZNEGO
Pożyczka rozwojowa od ARP ułatwi skorzystanie z dotacji
Tomasz Król, dyrektor Centrum Obsługi Przedsiębiorców w Katowicach
Pozyskanie dotacji to dla przedsiębiorstwa szansa na przyspieszenie rozwoju, ale skuteczne wykorzystanie dostępnych środków unijnych czy krajowych zależy nie tylko od jakości projektu, lecz także od zdolności firmy do sfinansowania wkładu własnego i pokrycia wydatków przed otrzymaniem refundacji. Dla wielu przedsiębiorstw oznacza to konieczność zaangażowania znacznej części kapitału obrotowego, który jest niezbędny do prowadzenia bieżącej działalności. W efekcie firma może stanąć przed wyborem: zamrozić środki w inwestycji czy zachować je na finansowanie codziennych operacji.
Problem ten nabiera szczególnego znaczenia w obliczu skracającego się okresu wykorzystywania funduszy z obecnej perspektywy unijnej. Ze względu na poziom rozwoju polskich regionów i zmieniające się priorytety przyszłego budżetu UE, obecna perspektywa może być ostatnią okazją do pozyskania przez polskie firmy tak znaczącej puli środków na rozwój. Dlatego istotne jest stworzenie warunków, w których przedsiębiorstwa będą mogły faktycznie z nich skorzystać.
W Agencji Rozwoju Przemysłu wprowadziliśmy pożyczkę rozwojową pod dotacje, która umożliwia finansowanie inwestycji realizowanych z wykorzystaniem środków m.in. z programu Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki (FENG) i Krajowego Planu Odbudowy (KPO). To instrument pomostowy, który pozwala pokryć wydatki związane z projektem, w tym podatek VAT, zanim przedsiębiorca otrzyma należną dotację, a jednocześnie ograniczyć konieczność angażowania własnego kapitału obrotowego. Spłata części kapitału pożyczki następuje po wpływie dotacji i zwrotu VAT, a pozostała – w ramach ustalonego harmonogramu.
Konstrukcja finansowania uwzględnia różne modele wypłaty dotacji. Jeśli dofinansowanie jest przekazywane jednorazowo po zakończeniu inwestycji, pożyczka może objąć zarówno wkład własny, jak i część odpowiadającą dotacji, do 90 proc. wartości inwestycji brutto. W przypadku programów przewidujących wypłatę zaliczek finansowanie może wynieść do 90 proc. wartości inwestycji brutto, pomniejszonej o otrzymane zaliczki. Przedsiębiorcy mają również możliwość uzyskania promesy, która często jest niezbędna, by aplikować o dotacje. Ułatwia to przygotowanie struktury finansowej projektu i zaplanowanie jego realizacji.
Istotnym elementem tego rozwiązania jest możliwość ponownego udostępnienia środków spłaconych z dotacji na finansowanie obrotowe w ramach tej samej umowy. Ma to szczególne znaczenie po uruchomieniu inwestycji, kiedy firma musi sfinansować dodatkowe zatrudnienie, szkolenia, zakup materiałów czy koszty energii, a nowe moce produkcyjne nie przynoszą jeszcze przychodów na docelowym poziomie. W ten sposób finansowanie obejmuje nie tylko realizację projektu, lecz także okres, w którym przedsiębiorstwo wdraża go do bieżącej działalności i stopniowo osiąga zakładane efekty. To ważny element, którego wiele firm nie doszacowuje.
Dopiero uwzględnienie wszystkich kosztów, z którymi mierzy się firma – nie tylko wydatków związanych z realizacją projektu, lecz także sytuacji płynnościowej w okresie poprzedzającym wypłatę dofinansowania i po uruchomieniu inwestycji – pozwala w pełni wykorzystać potencjał środków publicznych, bez nadmiernego obciążania bieżącej działalności i ograniczania jej możliwości dalszego rozwoju.
Artykuł powstał w ramach cyklu, którego part nerem mery torycznym jest Agencja Rozwoju Przemysłu S.A.
