Banknoty i monety, przechodząc z rąk do rąk, z czasem się zużywają, zdarza się także, że ulegają różnego rodzaju uszkodzeniom. NBP dba o to, by eliminować z obrotu zużyte banknoty i monety, a powstałe z tego powodu ubytki ilości pieniądza uzupełniać.
Trwałość banknotów i monet
Banknoty i monety w czasie swojego życia wielokrotnie zmieniają właściciela, są przechowywane i transportowane w różnych warunkach i w różny sposób „traktowane” przez poszczególnych posiadaczy. To wszystko powoduje, że ulegają naturalnemu zużyciu, tracąc stopniowo niektóre cechy i właściwości. Nierzadko ulegają też różnego rodzaju uszkodzeniom mechanicznym lub o innym charakterze. Dzieje się tak mimo stosowania w procesie produkcji wysokiej jakości materiałów oraz wykorzystywania nowoczesnych technologii, wydłużających czas zachowywania przez banknoty i monety pełnego zakresu walorów użytkowych. Jego długość zależy od stopnia intensywności cyrkulacji banknotów i monet między kolejnymi posiadaczami. Z tego punktu widzenia ze względu na rodzaj materiału najbardziej odporne są monety, których trwałość może sięgać nawet kilkudziesięciu lat. Najszybciej swoje walory użytkowe tracą banknoty pełniące przede wszystkim funkcje transakcyjne, które częściej zmieniają właściciela, czyli te o najniższych nominałach. Banknoty o wartości nominalnej 10, 20 i 50 zł ulegają zużyciu w stopniu eliminującym je z obrotu średnio w czasie od trzech do pięciu lat. Banknoty o wartości nominalnej 100 zł wytrzymują około ośmiu lat, 200-złotowe mogą funkcjonować w obrocie znacznie powyżej 10 lat, a banknoty 500-złotowe nawet powyżej 20 lat. Banknoty o wysokich nominałach mają przede wszystkim charakter tezauryzacyjny, co wpływa na ich mniejsze zużywanie.
NBP zwiększył żywotność banknotów o prawie 50 proc. dzięki wprowadzeniu w styczniu i lutym 2017 r. banknotów lakierowanych o nominale 20 i 10 zł, w lipcu 2018 r. banknotów o nominale 50 zł, a w maju 2019 r. banknotów 100-złotowych. Z badań przeprowadzonych metodą bezpośrednią, wykorzystującą odczyty numeracji banknotów wynika, że w wyniku tej operacji średni czas życia banknotu o nominale 10 zł wydłużył się z około 2,4 do prawie 3,5 roku.
Czas rotacji banknotów i monet
Czasu życia banknotów i monet, a więc czasu, który upływa od ich fizycznego wejścia do obrotu do ich wycofania ze względu na poziom zużycia, nie należy mylić z okresem ich rotacji między oddziałami NBP a bankami. Z „Raportu o obrocie gotówkowym w Polsce w 2018 r.”, opracowanego przez NBP, wynika, że w 2018 r. banknot z banku do sortowni w NBP powracał przeciętnie po 370 dniach od momentu pobrania go przez bank z NBP. W praktyce oznacza to, że NBP w czasie nieco dłuższym niż rok jest w stanie ocenić jakość i autentyczność zdecydowanej większości banknotów znajdujących się w obiegu, a tym samym wyeliminować banknoty zniszczone oraz falsyfikaty. W miejsce utylizowanych banknotów nienadających się do użytku wprowadzane są nowe.
Najczęściej do NBP wracają banknoty o najniższych nominałach. Najrzadziej do NBP trafiają banknoty 500- i 200-złotowe, co świadczy, że są one częściej używane do przechowywania oszczędności, a to powoduje wydłużenie czasu ich „życia” w porównaniu z banknotami o niższych nominałach.
W przypadku monet czas rotacji wynosił średnio 11,5 tys. dni. Spośród monet najczęściej, średnio co pięć lat powracają do NBP monety 1-złotowe, monety o wartości 2 i 5 zł rotują co 6-7 lat. W praktyce do NBP nie trafiają z banków monety o najniższych wartościach nominalnych.
Z kwartalnych danych NBP wynika, że w trzecim kwartale 2019 r. w obiegu znajdowało się prawie 2 mld 210 mln sztuk banknotów o łącznej wartości nominalnej wynoszącej 228,4 mld zł oraz nieco ponad 19 mld sztuk monet o wartości nieznacznie przekraczającej 5 mld zł. Według „Raportu o obrocie gotówkowym” na koniec 2018 r. w strukturze liczbowej 61,4 proc. stanowiły banknoty o nominale 100 zł, 14,9 proc. stanowiły banknoty 200-złotowe. W przypadku monet 37,5 proc. stanowiły monety 1-groszowe, udział 2-groszowych wynosił zaś 17,3 proc.
Zniszczone banknoty i monety można wymienić
W pierwszym półroczu 2018 r. z banków do NBP trafiło ponad 53 mln sztuk banknotów nienadających się do obiegu, z czego 17,2 mln sztuk to banknoty o nominale 10 zł, 12,6 mln – 20 zł, 11,6 mln – 50 zł i 11 mln – 100 zł, banknotów zaś 200-złotowych jest 623,5 tys. sztuk. Te liczby świadczą o tym, że choć w porównaniu do całkowitej liczby banknotów znajdujących się w obiegu udział zniszczonych nie jest znaczący, to jednak możemy natknąć się na tego typu banknot.
Zużyte lub uszkodzone banknoty i monety można wymienić na nowe w kasie każdego banku działającego w Polsce. Szczegółowe zasady wymiany banknotów i monet reguluje Zarządzenie Prezesa NBP nr 31/2013 r. Tekst jednolity tego dokumentu znaleźć można w Dzienniku Urzędowym Narodowego Banku Polskiego z 19 lipca 2018 r., poz. 11. Banki są zobowiązane do wymiany zużytego lub uszkodzonego znaku pieniężnego, jeśli nie został on sfałszowany lub jego autentyczność nie budzi podejrzeń, a jego cechy umożliwiają rozpoznanie wartości nominalnej. Pełną wartość przedstawianego do wymiany banknotu można uzyskać jedynie w przypadku, gdy zachował on ponad 75 proc. pierwotnej powierzchni w jednym fragmencie lub jest przerwany na nie więcej niż dziewięć części, a wszystkie pochodzą z tego samego banknotu i stanowią łącznie 100 proc. jego pierwotnej powierzchni. Połowę wartości nominalnej otrzymamy, gdy banknot zachował od 45 do 75 proc. pierwotnej powierzchni w jednym fragmencie. Banki mają obowiązek przyjmowania banknotów i monet niespełniających warunków określonych w Zarządzeniu w celu przekazania ich do wymiany w Centrali NBP wraz z wnioskiem o wymianę. Centrala NBP podejmuje decyzję o wymianie banknotu lub monety według określonych zasad, przekazując ich równowartość na numer rachunku wskazany we wniosku. W przypadku braku możliwości wymiany, w związku z niespełnieniem warunków określonych w Zarządzeniu, Centrala NBP zwraca banknot lub monetę, lub ich fragmenty osobie, która przedstawiła je do wymiany. W przypadku monet ogólna zasada mówi, że wymieniane są monety lub ich elementy (pierścień i rdzeń), które mają uszkodzenia typu mechanicznego.
Narodowy Bank Polski prowadzi systematyczną obserwację i analizy dotyczące cyrkulacji banknotów i monet znajdujących się w obiegu, zapewniając odpowiednią ich liczbę, z uwzględnieniem zapotrzebowania na poszczególne nominały. Dba również, we współpracy z producentami banknotów i monet, o ich trwałość i zapewnienie parametrów umożliwiających jak najdłuższe zachowanie ich użytkowanie, kierując się zarówno kosztami emisji, jak i przede wszystkim potrzebami użytkowników.
Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji ekonomicznej.
