Rozliczenia między firmami: Jak stosować ustawowe potrącenie wierzytelności

Jednym ze sposobów dokonywania rozliczeń jest zastosowanie instytucji potrącenia wierzytelności. Potrącenie może przybrać postać potrącenia umownego albo potrącenia ustawowego (jednostronnego). To pierwsze nie jest uregulowane przepisami prawa, odbywa się na zasadach określonych we wzajemnym porozumieniu. Natomiast potrącenia ustawowego można dokonać jednostronnie, bez zgody drugiej strony. Ze względu na jego znaczenie dla obrotu, temu rodzajowi potrącenia warto się bliżej przyjrzeć.

Kiedy potrącenie jest możliwe?

Potrącenie ustawowe jest możliwe tylko wtedy, gdy spełnione są warunki określone w art. 498 Kodeksu cywilnego. Są one następujące:

• wierzytelności są wzajemne, czyli obie strony są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami,

• przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze (ewentualnie rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku),

• wierzytelności są wymagalne,

• wierzytelności mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.

Wierzyciele i dłużnicy jednocześnie

Aby potrącenie w ogóle było możliwe, musi mieć miejsce sytuacja, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie wierzycielami i dłużnikami.

Przykład

Spółka X jest wierzycielem Przedsiębiorcy Y, bo wykonała na jego rzecz usługę i teraz oczekuje zapłaty, ale jest też jego dłużnikiem, bo kupiła od Przedsiębiorcy Y towar, za który jeszcze nie zapłaciła.

Obie wierzytelności nie muszą pochodzić z powiązanych ze sobą stosunków prawnych. Nie ma też potrzeby, żeby pochodziły one z umów zawartych między tymi osobami. Do potrącenia można przedstawić wierzytelność nabytą w drodze przelewu wierzytelności od innego przedsiębiorcy. Jeżeli jesteśmy winni kontrahentowi pieniądze, zamiast płacić możemy się z nim rozliczyć w inny sposób. Wystarczy sprawdzić na różnego rodzaju "giełdach długów", czy ktoś nie oferuje do sprzedaży wierzytelności przysługujących mu w stosunku do naszego obecnego wierzyciela. Następnie potrącamy naszą (bo kupioną) wierzytelność z wierzytelności, którą kontrahent ma w stosunku do nas. Nasz zysk polega na tym, że do potrącenia przedstawiamy wierzytelność po jej cenie nominalnej, natomiast zapłaciliśmy za nią znacznie mniej.

Przykład

Spółka X kupiła od Przedsiębiorcy Y towar, za który do tej pory nie zapłaciła mu 10 tys. zł. Natomiast Przedsiębiorca Y ma dług w wysokości 8 tys. zł w stosunku do Zakładu Z za wykonaną usługę. Zakład Z ma problemy z wyegzekwowaniem tej należności i decyduje się ją sprzedać. Wierzytelność tę o nominalnej wartości 8 tys. zł, kupuje od Zakładu Z za cenę 6,5 tys. zł Spółka X. Następnie Spółka X składa Przedsiębiorcy Y oświadczenie o potrąceniu przysługującej jej wierzytelności w wysokości 8 tys. zł z wierzytelnością, którą Y ma w stosunku do X. Po potrąceniu Spółka X musi zapłacić Przedsiębiorcy Y brakujące 2 tys. zł. Na całej operacji zaoszczędziła 1,5 tys. zł.

Wymagalność wierzytelności

Wierzytelność wymagalna to taka, której termin płatności już nadszedł. Przy potrąceniu wystarczające jest, aby wymagalna była wierzytelność przysługująca osobie, która z potrącenia chce skorzystać. Nie jest natomiast niezbędne, aby wierzytelność przysługująca drugiej stronie była już wymagalna.

Przykład

Spółka X wykonała na rzecz Przedsiębiorcy Y usługę, za którą Y miał zapłacić jej 8 tys. zł do dnia 10 listopada 2004 r. Jednocześnie Spółka X kupiła od Przedsiębiorcy Y towar na kwotę 10 tys. zł, z terminem płatności do dnia 26 listopada 2004 r. Kiedy wierzytelność o zapłatę 8 tys. zł za usługę przysługująca X wobec Y stała się wymagalna, Spółka X zdecydowała się nie czekać na przelew od Y, lecz złożyła oświadczenie o wzajemnym potrąceniu wierzytelności. Bez znaczenia jest, że w momencie składania tego oświadczenia wierzytelność drugiej strony (Y wobec X, na 10 tys. zł) nie była jeszcze wymagalna. Na skutek potrącenia X musi zapłacić do 26 listopada "brakujące" 2 tys. zł.

Możliwe do dochodzenia przed sądem

Kolejny warunek polega na tym, że wierzytelność przysługująca osobie, która dokonuje potrącenia, musi być zaskarżalna, czyli taka, która może być dochodzona przed sądem lub innym organem państwowym.

Przykład

Spółce X przysługuje wierzytelność w wysokości 6 tys. zł w stosunku do Przedsiębiorcy Y, który nie zapłacił za wykonaną usługę. Wierzytelność spółki X jest zaskarżalna, nie ma bowiem przeszkód, żeby Spółka X wystąpiła do sądu z powództwem o zapłatę i w ten sposób zmusiła Y do uregulowania należności. Jednocześnie Spółka X jest winna Przedsiębiorcy Y 7 tys. zł za dostarczony towar. Spółka X dysponuje środkami pozwalającymi spłacić ten dług, ale obawia się, że kondycja finansowa Y jest kiepska i nie doczeka się zapłaty 6 tys. zł należnych od Y, a sądowe dochodzenie tej należności będzie długotrwałe, kosztowne i nie ma pewności, że nawet mając korzystny wyrok komornik cokolwiek wyegzekwuje. Spółka X decyduje się złożyć oświadczenie o potraceniu wierzytelności. W efekcie "zalicza sobie" 6 tys. zł należne od Y na poczet własnego długu wobec tego przedsiębiorcy. W ten sposób Spółka X sama "wyegzekwowała" należność od Y, zmniejszając swoje długi.

Natomiast nie można przedstawić do potrącenia wierzytelności niezaskarżalnych. Niezaskarżalne, a więc takie, które formalnie istnieją, ale nie można ich dochodzić z pomocą organów państwa są w zasadzie wierzytelności z gier i zakładów, a także wierzytelności przedawnione. W przypadku tych pierwszych nie ma żadnych wątpliwości - np. wierzytelność o zapłatę 5 tys. zł wygranych w karty od innego przedsiębiorcy nigdy nie można przedstawić do potrącenia z długiem, jaki ma się wobec tej osoby np. za odebrany od niej, a jeszcze niezapłacony towar.

Co z przedawnionymi?

Znacznie większe znaczenie dla obrotu gospodarczego ma kwestia przedstawiania do potrącenia wierzytelności przedawnionych. Istnieje przepis (art. 502 K.c.), który pod określonymi warunkami na to pozwala.

Przykład

Przedsiębiorca Y sprzedał Spółce X towar. Ta nie zapłaciła 6 tys. zł, a po dwóch latach (4 października 2004 r.) wierzytelność przedsiębiorcy Y o zapłatę ceny się przedawniła. Zanim doszło do przedawnienia, w sierpniu 2004 r. Spółka X wykonała na rzecz Przedsiębiorcy Y usługę na kwotę 4 tys. zł, za którą z kolei Y jeszcze nie zapłacił. W listopadzie 2004 r. Y otrzymuje od X kolejne wezwanie do zapłaty za wykonaną usługę z informacją, że w razie braku zapłaty sprawa zostanie skierowana do sądu. W odpowiedzi Y składa oświadczenie o potrąceniu: przysługującą mu przedawnioną wierzytelność w stosunku do X (6 tys. zł) przedstawia do potrącenia z nieprzedawnionej wierzytelności, jaką X ma w stosunku do niego (4 tys. zł). Jest to dopuszczalne, ponieważ w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe (w sierpniu 2004 r.) wierzytelność Y nie była jeszcze przedawniona.

Jak to zrobić?

Potrącenia dokonuje się poprzez złożenie drugiej stronie oświadczenia o potrąceniu. Nie ma jakichś szczególnych wymogów co do formy takiego oświadczenia. Oświadczenie to dla swej skuteczności wymaga dojścia do drugiej strony. Po złożeniu drugiej stronie jest ono nieodwołalne. Aby uniknąć późniejszych wątpliwości najlepiej posłużyć się formą pisemną i zachować dowód doręczenia pisma drugiej stronie.

Oświadczenie o potrąceniu można złożyć również w toku postępowania sądowego. Ważne ograniczenie w tym zakresie przewiduje jednak art. 493 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego. Dłużnik, przeciw któremu został wydany nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym może przedstawić do potrącenia tylko takie wierzytelności, które są udowodnione dokumentami, o których mowa w art. 485 K.p.c. (np. zaakceptowanym przez dłużnika rachunkiem, wezwaniem dłużnika do zapłaty i pisemnym oświadczeniem dłużnika o uznaniu długu, wekslem).

Skutki potrącenia

Na skutek potrącenia dochodzi do wzajemnego umorzenia wierzytelności.

Oświadczenie o potrąceniu ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe (a więc od pierwszego dnia, w którym dłużnik mógł złożyć oświadczenie o potrąceniu). Ma to ważne następstwa praktyczne. Wszystkie te skutki prawne, które zaistniały w okresie od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe do dnia złożenia oświadczenia o potrąceniu należy uznać za niebyłe - np. opóźnienie w zapłacie. W konsekwencji nie będzie można pobrać odsetek za opóźnienie w zapłacie za ten okres czy żądać naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki w zapłacie.

Kiedy potrącenie nie jest możliwe

Nie mogą być umorzone przez potrącenie wierzytelności, o których mowa w art. 505 K.c. Są to:

1) wierzytelności niepodlegające zajęciu w postępowaniu egzekucyjnym;

2) wierzytelności o dostarczenie środków utrzymania (np. renta, alimenty);

3) wierzytelności wynikające z czynów niedozwolonych;

4) wierzytelności, co do których potrącenie jest wyłączone przez przepisy szczególne (chodzi tu m.in. o ograniczenia przewidziane w prawie upadłościowym, o ograniczenia w potrącaniu wierzytelności z wynagrodzenia za pracę przewidziane w art. 87-91 Kodeksu pracy).

Źródło: