W poprzednim odcinku opisałem podstawowe pojęcia: nieuczciwej praktyki rynkowej, przedsiębiorcy, przeciętnego konsumenta, jak również przedstawiłem podział nieuczciwych praktyk rynkowych, skupiając się na szczegółowym katalogu „czarnych praktyk rynkowych”, jako zawsze sprzecznych z dobrymi obyczajami i w istotny sposób zniekształcających lub mogących zniekształcać zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta przed zawarciem umowy dotyczącej produktu, w trakcie jej zawierania lub po jej zawarciu.
Czym są „szare praktyki rynkowe”? W odróżnieniu od praktyk czarnych, zawsze wymagają oceny pod kątem zbadania realizacji przesłanek wynikających z danej, konkretnie wskazanej w ustawie praktyki, odniesienia jej do klauzuli generalnej i ewentualnego zakwalifikowania jako nieuczciwej praktyki rynkowej. Powoduje to, że nie każde działanie przedsiębiorcy będzie mogło być uznane za nieuczciwą praktykę rynkową. W kategorię szarych praktyk rynkowych wchodzą działania i zaniechania wprowadzające konsumenta w błąd, w tym takie, które ustawodawca uznaje za agresywne.
Praktykę rynkową uznaje się za działanie wprowadzające w błąd, jeżeli działanie to w jakikolwiek sposób powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął, np. rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji, rozpowszechnianie prawdziwych informacji w sposób mogący wprowadzać w błąd, działanie związane z wprowadzeniem produktu na rynek, które może wprowadzać w błąd w zakresie produktów lub ich opakowań, znaków towarowych, nazw handlowych lub innych oznaczeń indywidualizujących przedsiębiorcę lub jego produkty, w szczególności reklama porównawcza w rozumieniu art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 z późn. zm.), nieprzestrzeganie kodeksu dobrych praktyk, do którego przedsiębiorca dobrowolnie przystąpił, jeżeli przedsiębiorca ten informuje w ramach praktyki rynkowej, że jest związany kodeksem dobrych praktyk. Wprowadzające w błąd działanie może w szczególności dotyczyć:
* istnienia produktu, jego rodzaju lub dostępności;
* cech produktu, w szczególności jego pochodzenia geograficznego lub handlowego, ilości, jakości, sposobu wykonania, składników, daty produkcji, przydatności, możliwości i spodziewanych wyników zastosowania produktu, wyposażenia dodatkowego, testów i wyników badań lub kontroli przeprowadzanych na produkcie, zezwoleń, nagród lub wyróżnień uzyskanych przez produkt, ryzyka i korzyści związanych z produktem;
* obowiązków przedsiębiorcy związanych z produktem, w tym usług serwisowych i procedury reklamacyjnej, dostawy, niezbędnych usług i części;
* praw konsumenta, w szczególności prawa do naprawy lub wymiany produktu na nowy albo prawa do obniżenia ceny lub do odstąpienia od umowy;
* ceny, sposobu obliczania ceny lub istnienia szczególnej korzyści cenowej;
* rodzaju sprzedaży, powodów stosowania przez przedsiębiorcę praktyki rynkowej, oświadczeń i symboli dotyczących bezpośredniego lub pośredniego sponsorowania, informacji dotyczących sytuacji gospodarczej lub prawnej przedsiębiorcy lub jego przedstawiciela, w tym jego imienia i nazwiska (nazwy) i majątku, kwalifikacji, statusu, posiadanych zezwoleń, członkostwa lub powiązań oraz praw własności przemysłowej i intelektualnej lub nagród i wyróżnień.
Praktykę rynkową uznaje się za zaniechanie wprowadzające w błąd, jeżeli pomija istotne informacje potrzebne przeciętnemu konsumentowi do podjęcia decyzji dotyczącej umowy i tym samym powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął, np. zatajenie lub nieprzekazanie w sposób jasny, jednoznaczny lub we właściwym czasie istotnych informacji dotyczących produktu, nieujawnienie handlowego celu praktyki, jeżeli nie wynika on jednoznacznie z okoliczności i jeżeli powoduje to lub może spowodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął. W przypadku propozycji nabycia produktu, za istotne informacje uznaje się w szczególności:
* istotne cechy produktu w takim zakresie, w jakim jest to właściwe dla danego środka komunikowania się z konsumentami i produktu;
* imię, nazwisko (nazwę) i adres przedsiębiorcy (siedzibę) oraz przedsiębiorcy, na którego rzecz działa;
* cenę uwzględniającą podatki lub, w przypadku gdy charakter produktu nie pozwala w sposób racjonalny na wcześniejsze obliczenie ceny, sposób, w jaki cena jest obliczana, jak również wszelkie dodatkowe opłaty za transport, dostawę lub usługi pocztowe lub, w sytuacji gdy wcześniejsze obliczenie tych opłat nie jest w sposób racjonalny możliwe, informację o możliwości powstania takich dodatkowych kosztów;
* uzgodnienia dotyczące sposobu płatności, dostawy lub wykonania produktu oraz procedury rozpatrywania reklamacji;
* informacje o istnieniu prawa do odstąpienia od umowy lub rozwiązania umowy, jeżeli prawo takie wynika z ustawy lub umowy.
Praktykę rynkową uznaje się za agresywną, jeżeli przez niedopuszczalny nacisk w znaczny sposób ogranicza lub może ograniczyć swobodę wyboru przeciętnego konsumenta lub jego zachowanie względem produktu, i tym samym powoduje lub może powodować podjęcie przez niego decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął. Za niedopuszczalny nacisk uważa się każdy rodzaj wykorzystania przewagi wobec konsumenta, w szczególności użycie lub groźbę użycia przymusu fizycznego lub psychicznego, w sposób znacznie ograniczający zdolność przeciętnego konsumenta do podjęcia świadomej decyzji dotyczącej umowy. Dla oceny, czy praktyka rynkowa jest agresywna, konieczne jest uwzględnienie wszystkich jej cech i okoliczności wprowadzenia produktu na rynek, a w szczególności:
* czas, miejsce, rodzaj lub uciążliwość danej praktyki, celowe wykorzystanie przez przedsiębiorcę przymusowego położenia konsumenta lub innych okoliczności na tyle poważnych, że ograniczają one zdolność konsumenta do podjęcia świadomej decyzji dotyczącej umowy,
* uciążliwe lub niewspółmierne bariery pozaumowne, które przedsiębiorca wykorzystuje, aby przeszkodzić konsumentowi w wykonaniu jego praw umownych, w tym prawa do odstąpienia i wypowiedzenia umowy lub do rezygnacji na rzecz innego produktu lub przedsiębiorcy,
* groźby podjęcia działania niezgodnego z prawem lub użycie obraźliwych sformułowań.
Praktyki nazwane i nienazwane. Oznaczają one inne zachowania przedsiębiorcy, nienazwane i nieujęte w ustawie, które mogą spełniać kryteria nieuczciwej praktyki rynkowej. Gdy działanie lub zaniechanie w sytuacji faktycznej spełni realizację przesłanek z klauzuli generalnej, będziemy mieć do czynienia ze stosowaniem nieuczciwej praktyki rynkowej. Będzie to oznaczało, iż przedsiębiorca nie obroni się przed zarzutem stosowania nieuczciwej praktyki rynkowej, mimo istnienia katalogu takich praktyk.
Kodeksy dobrych praktyk stanowią zbiór zasad postępowania, a w szczególności norm etycznych i zawodowych przedsiębiorców, którzy zobowiązali się do ich przestrzegania w odniesieniu do jednej lub większej liczby praktyk rynkowych. Takie kodeksy nie są narzucane przepisami prawa, lecz są ustanawiane przez przedsiębiorców i mają znaczenie jedynie wówczas, gdy nie są działaniem wyłącznie marketingowym. Jeśli wprowadzają konsumenta w błąd, służą wyłącznie reklamie, są sprzeczne z prawem – są działaniem spełniającym kryteria nieuczciwej praktyki rynkowej.
Produktem w ustawie jest każdy towar lub usługa, w tym nieruchomość, prawa i obowiązki wynikające ze stosunków cywilnoprawnych, w tym wszelkie prawa i obowiązki wynikające ze stosunku cywilnoprawnego, jak wierzytelności, dług oraz roszczenia wynikające z dochodzenia wierzytelności. Propozycją nabycia produktu jest informacja handlowa określająca cechy produktu oraz jego cenę w sposób właściwy dla użytego środka komunikowania się z konsumentami, która bezpośrednio wpływa bądź może wpływać na podjęcie przez konsumentów decyzji dotyczącej umowy. Nieuczciwa praktyka rynkowa wprowadzająca w błąd może być skutkiem działania lub zaniechania.
Działanie może dotyczyć istnienia samego produktu, jego rodzaju i dostępności, cech produktu, jego pochodzenia, jakości, posiadanych testów lub wyników badań, nagród i wyróżnień, praw konsumenta związanych z nabytym produktem i obowiązków przedsiębiorcy związanych np. z serwisem, jak również ceny i sposobu jej obliczenia. Działanie nie w każdym przypadku musi mieć formę rozpowszechniania nieprawdziwych informacji. Może polegać na podawaniu informacji prawdziwej, lecz sposób podania może wprowadzać w błąd, wpływając tym samym na podjęcie decyzji przez przeciętnego konsumenta, której ten inaczej by nie podjął. Zaniechanie ma miejsce wówczas, gdy przedsiębiorca pomija istotne dla przeciętnego konsumenta informacje, które mają podstawowe znaczenie dla zawarcia określonej umowy. Ustawa w tym względzie kładzie akcent na uczciwość przedsiębiorcy. Informacjami mającymi podstawowe znaczenie są informacje o cenie produktu, z uwzględnieniem podatków oraz innych opłat i dopłat, które obciążą konsumenta.
W przypadku zaistnienia nieuczciwej praktyki rynkowej konsument może wystąpić z powództwem do sądu cywilnego i żądać:
* zaniechania praktyki,
* usunięcia skutków tej praktyki,
* złożenia jednokrotnego lub wielokrotnego oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie,
* naprawienia szkody na zasadach ogólnych,
* zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na określony cel społeczny.
Interesów konsumenta mogą bronić również organizacje konsumenckie oraz powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów. Ustawa przyznaje m.in. Rzecznikowi Praw Obywatelskich, Rzecznikowi Ubezpieczonych, organizacjom konsumenckim uprawnienia do wystąpienia z niektórymi roszczeniami w sytuacjach dokonania przez przedsiębiorcę nieuczciwej praktyki rynkowej i przenosi na przedsiębiorcę ciężar udowodnienia, że określone działanie nie stanowi nieuczciwej praktyki rynkowej wprowadzającej w błąd.
Ponieważ ustawa ma na uwadze ochronę interesów konsumentów, słabszych uczestników rynku, przenosi na przedsiębiorcę ciężar udowodnienia, iż określone działanie nie jest nieuczciwą praktyką rynkową wprowadzającą w błąd. Skutkiem tego jest konieczność przedstawienia przez przedsiębiorcę przed sądem koniecznych dowodów i ekspertyz, badań czy stosownych certyfikatów, ale tylko w zakresie praktyk wprowadzających w błąd, w pozostałym zakresie rozkład ciężaru dowodu podlega ogólnym zasadom kodeksu cywilnego.
Oprócz odpowiedzialności cywilnej, przedsiębiorcy grozi również odpowiedzialność karna. Za agresywną praktykę rynkową może on podlegać karze grzywny. Za nieuczciwą praktykę rynkową polegającą na zarządzaniu mieniem gromadzonym w ramach grupy z udziałem konsumentów w celu finansowania zakupu produktu w systemie konsorcyjnym, karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Jeżeli wartość mienia zgromadzonego w celu finansowania zakupów w systemie konsorcyjnym jest wielka, sprawca czynu określonego w ust. 1 lub 2 podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
Sławomir Dąblewski
esde@wp.pl
Źródło:
